TERREINWINST

Hoe kleine boeren uit het Zuiden 
hun landbouw terugveroveren

Joop Landman

UITGAVE
Uitgave: Agri & Cultuur, Amsterdam 2004.

Dit boek staat volledig op de website ‘Land en Stad’: www.ddh.nl/duurzaam/landbouw
Het is daar gratis te downloaden.

ISBN: 90-808956-2-8

AUTEURSRECHT
Het auteursrecht berust bij Joop Landman.
Overname of vermenigvuldiging van (gedeelten van)
 dit boek met bronvermelding is toegestaan. 
Graag een exemplaar van de publikatie naar Agri & Cultuur.

De tekeningen van de landbouwgewassen 
komen uit Nature’s Harvest - rejuvenating biodiversity in 
Doon Valley; Vandana Shiva en Vinod Kumar Bhatt; 
Navdanya; Dehradun, februari 2002.

BESTELLEN
Maak 12 euro over op giro 871 2032 
t.n.v. Agri & Cultuur, Amsterdam, 
onder vermelding van ‘Terreinwinst’.

ADRES
Agri & Cultuur,
Olympiaweg 59",
1076 VP Amsterdam
tel: 020 664 0088
e-mail: jpsmit@xs4all.nl
www.ddh.nl/duurzaam/landbouw
postgiro: 871 2032

BEDANKT

Dit boek draag ik op aan alle boerinnen en boeren in het Zuiden die zich daadwerkelijk inzetten voor het terugbrengen van de lokale boerenlandbouw.

Met dankbaarheid denk ik terug aan de gesprekken die ik voerde met de boerinnen en boeren Jalum Chand, Bhimdas, Chandramma, Anjamma, Sushee Lamma, Manemma en Anushuyamma en de boerinnen van de spaargroepen uit Kala, Bichawara, Madri en Sada; en aan de gesprekken met vele anderen van wie ik de namen niet noteerde.

Verder wil ik Manoj Pande en zijn familie (vader, Shubha, Kailash en Janaki) uit New Delhi hartelijk bedanken. Tussen mijn reizen door naar de verschillende uithoeken van het land was ik telkens weer van harte welkom in hun huis om op adem te komen, mijn ervaringen te bespreken en praktische adviezen te krijgen.

Mijn dank gaat ook uit naar Shiv Bahuguna en zijn familie (vader, broer, Gita, Neha, Swetta en Suplia) uit Ranichauri in de Himalaya’s, die uitermate gastvrij voor me waren; en naar zijn collega’s Dr. M.L. Dewan, Rakesh, Sawitri, Gopal Bahuguna, Naresh Kumar, Hoshiar Singh Bisht en Om Prakash, die me overal mee naar toenamen.

Dank ook aan Harshvardhan van de organisatie Seva Mandir uit Rajasthan, die me dagenlang achterop zijn motor meenam en geduldig al mijn vragen bleef beantwoorden. En aan zijn collega’s Madhav Taylor, Banshi Bhi en Dharmila, Gajender en Vikas, Partha en Sataindra, Praskant en Anand, Nananlal en Niranjan Ameta, Deleep Shrimali, Kurpa Shanker, Anita en Rehana.

Van de organisatie DDS uit Andhra Pradesh wil ik speciaal Salome Yesudas bedanken, die zich dagenlang over me ontfermd heeft, en ook haar man en dochter en collega’s Giridhar, Hanwar, K. Vijay Kumar en Vuyyuru Murali.

Dank ben ik ook verschuldigd aan alle deskundigen, die zoveel tijd voor me vrijgemaakt hebben, zoals: Neelima Khetan, P.V. Satheesh, Devinder Sharma, P. Damoder, R. Murali, Michel Pimbert, Kiran Sakkhari, Anupam Mishra, Nandita Roy en R.P. Agarwal.

Dank ook aan Jeanet van der Woude die me met haar kennis over India en haar contacten daar goed op weg geholpen heeft en aan Geert Ritsema die samen met Jeanet het manuscript grondig gelezen en becommentarieerd heeft.

Tenslotte bedank ik hierbij alle gastvrije Indiërs die ik op mijn reis ontmoet heb, maar die ik hier niet allemaal kan vermelden.

INHOUD

Bedankt	2

1 - VOORWOORD	5

2 – INLEIDING: 
      Indiase overheid heeft het platteland opgegeven
     Massieve  druk  van  IMF/Wereldbank  –  dramatische 
     toename van honger	5
        rietsuiker  –  aardappelen  –  spijsolie  –  oorzaken – 
        toename ondervoeding  –  versukkeling en desinteresse  –  
        nieuwe regering

DEEL EEN: OP BEZOEK BIJ KLEINE BOEREN IN INDIA
 
3 - De  opbouw  van  een  lokale  plattelandseconomie  in  de
       Himalaya’s	11
        protestbeweging   -   cijfers  –  aan  het  houtvuur  –
        winstgevende kruiden –  boomgaarden en Hollandse 
        koeien  -  principieel tegen leningen  –  het  gaat niet
        goed  -  worsteling om de bossen

4 - Op bezoek bij de proefboerderij van Navdanya
     opbloei van de biologische landbouw in India	17
        zaadbanken  op  de  velden  –  verspreiding  van  de
        kennis - afzet - in actie - optimistisch

5 - Een   combinatie   van   praktische   steun   en  veel  lokale
       democratie
     we  hebben  een  aanpak  die  werkt  en  die  gaan  we
     gewoon verspreiden	21
        toch een  gemeenschappelijk  bos  -  grote doorbraak
        bleef uit – federatie van bosgroepen - geen agressieve
        toon - donor-georiënteerd - soortgelijke NGO’s in heel
        India

6 - Vrouwenspaargroepen doen meer  dan  alleen  geld  opzij
       leggen	27

7 - Oude wateroogst-technieken komen weer terug
     poëtisch boek over de groene woestijnen van Rajasthan	28
        kunstmatige meertjes

8 - Radicale boerendemocratie
     Zuid-Indiase    plattelandsorganisatie    maakt     mooie
     woorden waar	30
        bijvoorbeeld Yedakulapally - boerenkennis – voedselhulp
        in  eigen  hand   –   onderwijs  en  onderzoek  -
        verzet tegen grootschaligheid
        
9 - Een rijke en gevarieerde oogst, zonder een druppel water
     boerinnengroepen uit Andhra Pradesh  herintroduceren
     hun traditionele, lokale gewassen 	33
        ‘waarom  zal  je  al  die  moeite   doen?’  -  feestelijke
        karavaan  van  ossenkarren   –   insecten  bestrijden
        zonder gif - een levend hek

10 - ‘Wij hebben niets nieuws bedacht’
       interview met DDS-directeur Satheesh	38

11 – ‘Moderne’ landbouw in de praktijk	40

12 - De graanbank
       een eenvoudige oplossing van het hongerprobleem	41
          economen, bureaucraten en politici

DEEL TWEE: ELDERS IN HET ZUIDEN

13 - Engelse deskundige  over  snelle  toename  duurzame
       landbouw in het Zuiden:
       ‘Het is een stille revolutie’
       Citaten uit een boek van Jules Pretty 	42
          sociaal leerproces  -  problemen  -  conclusie: meer
          organisatie nodig - website

14 - Afrikaanse  boerinnen   en   boeren   lichten   landbouwvoorlichters voor	47
          boerenvernieuwers   in   het   middelpunt  zetten  –
          ongeletterde   ster-vernieuwers  -  politiek   is   niet
          rechtlijnig  - conclusie

15 - Meng  biologische  landbouw  met   een   hechte   sociale
         organisatie en gedurfde politieke actie
       Een succesvol recept van  de  Braziliaanse  bond  van
       landarbeiders (MST)	51
          cijfers - boerenlandbouw - acties – kerend tij

16  –  NAWOORD: 
         de balans opmaken	54

Boerin	57

BIJLAGEN
1 – India	58
2 – Enkelen van de velen	59
3 - Verder lezen	60
       websites – boeken en tijdschriften – downloaden of 
       bestellen
4 – Organisaties	63

NOTEN	64

Achterflap	74

1

VOORWOORD

Zo dadelijk nodigt dit boek u uit achterop de motor te gaan zitten en de kleinste dorpjes in de koele Himalaya’s (Noord-India), de kurkdroge heuvelgebieden in Rajasthan (West-India) en de kale vlakten in Andhra Pradesh (Zuid-India) te bezoeken. We zullen er praten met boerinnen, boeren en medewerkers van ontwikkelingsorganisaties die vol enthousiasme bezig zijn met veelbelovende, kleinschalige landbouwprojecten. Ook zullen we in New Delhi enkele wetenschappers interviewen. Centraal staat de vraag: ‘is er iets fundamenteel aan het veranderen op het platteland van India?’ Zijn er her en der in sommige dorpjes ‘aardige’ projecten, zoals er de laatste veertig jaar her en der aardige projecten waren. Of is er een aanpak gevonden die aanslaat, die exact blijkt te passen bij de politieke omstandigheden van dit moment? Het ei van Columbus? Een aanpak die de komende jaren als een vuur om zich heen zal grijpen?

In het tweede deel van dit boek vertellen onderzoekers over vele soortgelijke landbouwprojecten in alle Zuidelijke continenten. Zo maken we onder andere kennis met boerenvernieuwers in Afrika en militante landbezetters in Brazilië. In het nawoord maken we de balans op.

Echter, voordat we op reis gaan, moeten we ons verdiepen in de algemene situatie, waarin de Indiase boeren zich bevinden; in de politieke en economische omgeving waarin de boerenvernieuwers aan het werk zijn. De informatie daarover staat in de inleiding. Het is een zwart verhaal over de wals van de globalisering die over het platteland rolt en kleine boeren massaal verplettert. Het laat zien hoe bitter noodzakelijk het is een nieuwe weg in te slaan.

2

INLEIDING

INDIASE OVERHEID HEEFT HET PLATTELAND OPGEGEVEN

Massieve druk van IMF/Wereldbank, 
dramatische toename van honger

Op 2 oktober 1998 pleegde Mohinder Singh (30) uit het dorpje Nat Bagher in de noordelijke deelstaat Punjab zelfmoord door pesticide te drinken. Hij ging gebukt onder een zware schuldenlast van 200.000 roepie (4.000 euro met een koopkracht van 40.000 euro); zijn katoenoogst was mislukt. Singh was een middelgrote boer met bijna vier hectare grond in pacht. Hij liet een echtgenote van 27 jaar en drie kinderen achter.1
	Vele duizenden boeren in verschillende deelstaten van India2+  [bij een ‘+’ achter het nootnummer staat er behalve een bronvermelding ook extra informatie in de noot] waren de afgelopen jaren zo wanhopig dat ze een einde maakten aan hun leven. Volgens de burgemeester van het dorpje Dhindsa in Punjab negen boeren alleen al in zijn dorp, in de periode 1995-2000, variërend in leeftijd van 19 tot 40 jaar.3 In het Warangal-district in de zuidelijke deelstaat Andhra Pradesh pleegden in december 1997 en januari 1998 27 boeren zelfmoord.4 In de laatste twee maanden van 1998 volgden er nogmaals vijftien in hetzelfde district.5 Half juni 2004 kwam The New York Times met het bericht dat vijftig tot honderd boeren in het Anantapur-district in Andhra Pradesh zich de voorafgaande weken van het leven beroofd hadden. “Het verhaal is altijd hetzelfde”, schrijft de krant, “droge grond, wurgende schulden; en de toon is er altijd een van wanhoop. (..) India heeft de laatste jaren hele golven van dit soort zelfmoorden meegemaakt.” 6+ Over een andere boer in dezelfde deelstaat noteert het dagblad: “Jayram Reddy had letterlijk niemand meer bij wie hij om geld kon aankloppen. Een van zijn geldschieters had hem de politie op zijn dak gestuurd, die hem meenam naar het bureau. De afgelopen twee jaar waren de schuldeisers hem steeds vaker thuis komen opzoeken; ze hadden zijn ossenkar, twee ossen en negen buffels meegenomen. En nu wilden ze ook nog zijn huis hebben. ‘Hij voelde zich diep vernederd’, zegt een van zijn zoons.”

Rietsuiker

Van oudsher kent de landbouw goede en slechte jaren. Maar droogten, planteziekten of insectenplagen zijn niet de oorzaak van de grote boerenschulden van het afgelopen decennium. Over de hele linie zijn de onkosten voor de boeren drastisch gestegen en de opbrengsten gedaald. Zo gaf zelfs de centrale regering in 2002 toe dat de boeren lagere prijzen hebben gekregen voor hun graan.7 
	Voor verschillende landbouwproducten daalden de prijzen heel abrupt en fors. Neem bijvoorbeeld suikerriet in de districten Ghaziabad, Meerut en Bagpat van de Noord-Indiase deelstaat Uttar Pradesh. Bij de laatste oogst (2002/2003) kregen de boeren nog maar 750 roepie per ton, tegen voorheen een brutoprijs van 950 à 1000. De productiekosten bedragen echter 650 roepie per ton, zodat de marge voor de suikerboeren van 300 à 350 roepie per ton zakte tot honderd roepie. Het inkomen van deze boeren daalde dus met twee derde!8
	Daarnaast heeft de deelstaatregering van Uttar Pradesh aangekondigd de elektriciteitsprijzen flink te verhogen. Kleine boeren zijn daardoor per jaar 900 roepie extra kwijt. Dat komt neer op ongeveer vijf procent van hun vroegere inkomen. Hun inkomen zal dan tot bijna een kwart geslonken zijn.9

Aardappelen

Ook de aardappelboeren hebben het zwaar voor hun kiezen gehad. Shri Ramkumar uit het dorpje Papiyapur, bij de stad Farukhabad in Uttar Pradesh, is zo’n aardappelteler. Hij bezit een kleine drie acre (= iets meer dan een hectare) zandgrond. Hij huurt er nog eens drie acre bij. In 2003 oogstte hij ruim achttien ton aardappelen die hij uiteindelijk voor ruim 28.000 roepie kon verkopen.   Helaas  had  hij  125.000   roepie   onkosten   moeten 
maken. Hij leed dus een verlies van 97.000 roepie (= ongeveer 1.940 euro, met een koopkracht van 19.400 euro). Zijn onkosten waren mede zo hoog omdat hij zijn aardappelen niet direct kon verkopen en zodoende gekoeld moest laten bewaren. Gelukkig had hij in het begin van het seizoen voldoende geld voorhanden om geen lening te hoeven sluiten. Negentig procent van zijn collega’s moesten wel geld lenen tegen rentes van 24 tot 36 procent.10
	Van Ramkumars achttien ton aardappelen was er twee ton verrot. De overige zestien kon hij verkopen voor ruim 1700 roepie per ton.11 Ook daarmee heeft hij geluk gehad. De meeste aardappelboeren moesten genoegen nemen met een aanzienlijke lagere prijs. Weliswaar had de centrale regering een minimumprijs van 1950 roepie per ton vastgesteld, maar in de praktijk was de overheid niet in staat aardappelen op grote schaal aan te kopen en op te slaan. Zodoende kon de marktprijs ver onder deze ‘minimumprijs’ zakken en waren boeren genoodzaakt de aardappelen op eigen kosten gekoeld te bewaren tot de prijzen weer enigszins aangetrokken waren. 
	Op basis van steeksproefgewijze interviews met aardappelboeren in verschillende districten komen onderzoekers op een verlies van gemiddeld 30.000 roepie per hectare (600 euro, met een koopkracht van 6.000 euro) in het teeltseizoen 2002/2003.12+ In totaal hebben alle Indiase aardappelboeren gezamenlijk, ruw geschat 50 miljard roepie (1 miljard euro, met een koopkracht van 10 miljard euro) verlies geleden in dat seizoen.13

Spijsolie

Mosterdolie (raapzaadolie) levert tegenwoordig nog slechts 9.000 roepie per ton op, tegen 20.000 een paar jaar geleden. Boeren produceren nu 65 procent minder mosterdzaad; 60 procent van de lokale oliefabriekjes moest sluiten, waardoor honderdduizenden arbeiders werkloos raakten.
	De oorzaak van deze tragedie is de enorme toevloed van goedkope soja- en palmolie uit het buitenland. Dit werd mogelijk toen de Indiase overheid in 1998 alle invoerquota ophief en de invoerheffing verlaagde van 65 naar 35 procent. De import van sojaolie steeg binnen een jaar van 236.000 ton tot 800.000 ton. 
In twee jaar verzevenvoudigde de import van voedingsoliën in het algemeen: van 135 miljoen dollar in 2000/2001 tot 940 miljoen in 2002/2003. De inlandse productie van oliehoudende zaden daalde in zes jaar tijd met 37 procent: van 24,4 miljoen ton in 1996/1997 tot 15,4 miljoen ton in 2002/2003.14+

Oorzaken

De landbouwmarkt is extreem complex met grote verschillen tussen deelstaten, fluctuerende dagprijzen, invloedrijke lobby’s van rijke boeren bij de centrale regering, verkiezingsbeloftes van populisten aan arme boeren, pressie van rijke landen en internationale organen en corruptie op alle niveaus. Verder vertoont het overvloedige cijfermateriaal van de Indiase overheid en wetenschap hiaten en is het soms tegenstrijdig, waardoor het lastig is een scherp beeld te krijgen. Toch valt er wel degelijk een algemene tendens waar te nemen. Devinder Sharma, expert op het gebied van landbouwpolitiek, geeft die zo weer: “Nu de invoerquota voor landbouwproducten aan het verdwijnen zijn, of al niet meer bestaan, is India een open terrein voor goedkope voedselimporten geworden. In het afgelopen decennium zijn zij al verviervoudigd en de steeds grotere importen vernietigen verkoopmogelijkheden voor Indiase boeren. Behalve wat loze praatjes verkopen voor de bühne doet de overheid geen moeite de landbouwsector te beschermen. Terwijl zij heel goed weet dat invoer van voedsel gelijk staat aan invoer van werkeloosheid, kijkt de regering gewoon de andere kant op.” 15
	Ook Food First, een organisatie die zich intensief bezig houdt met de voedselvoorziening in Zuidelijke landen komt tot de conclusie dat de “politieke wil iets te doen aan de voortdurende armoede” op het Indiase platteland “tanend” is.16

Het is niet voor niets dat Indiase suikerfabrieken hun boeren een veel lagere prijs bieden dan de afgelopen jaren. De wereldmarktprijs ligt namelijk erg laag. De lokale groothandels moeten voor Indiase suiker ongeveer 13 roepie per kilo neertellen, terwijl de wereldmarktprijs nog slechts de helft bedraagt.17 Nu importheffingen en importquota langzaam maar zeker tot het verleden behoren, ligt het voor de hand dat groothandelaren steeds meer buitenlandse suiker aankopen en dat Indiase fabrieken met hun voorraden blijven zitten.
	De wereldmarktprijs voor suiker is sinds 1980 met 75 procent gedaald. Ook voor andere producten daalden de afgelopen twintig jaar de prijzen fors: voor tarwe 40 procent, katoen 60 procent, rijst 70 procent en koffie 85 procent. De prijzen van soja, maïs, thee, rubber, kokosolie en palmolie zakten eveneens. Slechts enkele producten zoals tabak en hout hebben hun waarde niet verloren.18 De oorzaak van de bijna algemene prijsdaling op de wereldmarkt is overproductie nu de Zuidelijke landen zich en masse zijn gaan richten op export.

Toename ondervoeding

De honger in India neemt toe. Dat is het meest alarmerende signaal dat er iets grondig verkeerd gaat. In 1971 leed ongeveer 6 procent van de bevolking honger; dat wil zeggen deze mensen kregen minder dan 1900 kilocalorieën per dag binnen. In 1997 was dit percentage opgelopen tot ruim 13; meer dan een verdubbeling! In datzelfde jaar leed meer dan 40 procent van de Indiase bevolking aan ondervoeding (minder dan 2400 kilocalorieën per dag). In 1992 had India verhoudingsgewijs meer ondervoede mensen dan de Afrikaanse landen ten zuiden van de Sahara. De helft van de kinderen onder de drie jaar was te mager en twintig procent veel te mager.19 Het is dan ook niet verwonderlijk dat er tientallen berichten in kranten verschenen van groepen mensen in verschillende deelstaten die letterlijk van de honger omkwamen.20+
	Absoluut, maar ook verhoudingsgewijs, is er meer armoede en honger op het platteland dan in de stad. Terwijl ruim 40 procent van de stadsbevolking tot de armen gerekend moet worden, ligt dit percentage op het platteland op ongeveer 55.21 En armoede betekent in de Indiase situatie ondervoeding of honger, zelfs op het platteland waar het voedsel vandaan komt. De plattelandsarmen zijn boeren met weinig land van slechte kwaliteit zonder irrigatie. Zij zijn niet in staat voldoende te verbouwen om de pacht te betalen en hun gezin het hele jaar door te voeden. Verder gaat het om ‘landloze boeren’, dat wil zeggen: landarbeiders, seizoenwerkers zonder grond. Vooral vrouwen, kinderen, kastelozen (Dalits of onaanraakbaren) en inheemsen zijn armoedeslachtoffers.

Om hongersnood te voorkomen en om een einde te maken aan de vernederende voedselimporten uit de VS in de vijftiger en zestiger jaren, heeft de regering in 1965 de ‘Food Corporation of India’ (FCI) opgezet. Deze moest de productie van graan stimuleren en reservevoorraden aanleggen. Via de Groene Revolutie (nieuwe zaden met een hoge opbrengst, die echter veel irrigatiewater, kunstmest en bestrijdingsmiddelen vragen), subsidies aan boeren en kunstmestfabrieken, strikte regulering van import en export en gegarandeerde minimumprijzen voor tarwe en rijst, lukte het India inderdaad zelfvoorzienend te worden. Een probleem is echter dat de overheid zich concentreerde op Haryana en Punjab, deelstaten waar door de koloniale geschiedenis22 grotere boerenbedrijven zijn. Kleine boeren in de andere deelstaten profiteerden veel minder van de staatshulp en vaak ook niet van de officiële minimumprijzen.

De FCI kreeg een speciale onderafdeling, het ‘Public Distribution System’ (PDS), om basisvoedsel tegen lage, gesubsidieerde prijzen ter beschikking te stellen aan de bevolking. In haar topjaar verschafte de PDS een kleine 20 miljoen ton graan aan 80 miljoen mensen via 40.000 eigen winkels. Hoewel de PDS inderdaad hongersnood heeft weten te voorkomen, ging er het nodige mis. Door wanbeleid, bureaucratie en corruptie kwam veel graan (lees: geld) in verkeerde zakken terecht.23+ In 1992 en opnieuw in 1997 reorganiseerde de overheid de voedseldistributie. Om de kosten te drukken, zoals de Wereldbank dat eist, richt de nieuwe distributieorganisatie zich uitdrukkelijker dan voorheen op mensen die extra arm zijn. De dienst heet nu dan ook TPDS, Targeted PDS. Deze beperkte groep krijgt echter nog maar tien kilo graan per familie per maand, tegen vroeger 70 kilo. Een huishouden van vijf mensen kan hier een dag of vier mee vooruit.
	Omdat de FCI in een paar deelstaten graan bleef opkopen dat onder de gegarandeerde minimumprijs dreigde te zakken, raakten haar graanopslagplaatsen propvol. In 2002 deed zich de tragische situatie voor dat de FCI 65 miljoen ton graan had liggen, terwijl 400 miljoen mensen iedere avond hongerig naar bed gingen. De voorraad was voldoende om al deze armen tien maanden van graan te voorzien. Om de voorraden te verminderen exporteerde de Indiase overheid in de periode april 2002/juni 2003 17 miljoen ton graan, in plaats van het uit te delen aan de armen. De combinatie van de ijzeren greep van IMF/Wereldbank en de harteloosheid van de Indiase elite blijkt monsterlijke resultaten te leiden.24+

Versukkeling en desinteresse

In januari 2004 was er in New Delhi een informele bijeenkomst van experts op het gebied van landbouw- en hongerpolitiek. Rond de tafel zaten hoge ambtenaren, wetenschappers en enkele deskundige activisten, zoals Vandana Shiva en Devinder Sharma. Unaniem was dit gezelschap van mening dat de Indiase overheid het platteland heeft opgegeven.25 Sharma: “De plattelandsbevolking, die in India zo’n 600 tot 800 miljoen mensen omvat, is van het radarscherm van de coalitieregering verdwenen. India is bereid het overleven van de massa’s op te offeren aan het welzijn van een paar duizend goed opgeleide rijken. Dit zal de natie nog duur komen te staan.” 26

De ongeïnteresseerdheid blijkt bijvoorbeeld heel duidelijk uit een drastische afname van investeringen op het platteland. Het gaat dan om de aanleg van wegen, bruggen en irrigatiewerken. In 1990/1991 bedroegen dit soort investeringen nog 33 procent van de uitgaven van de centrale overheid voor de sociale sector. Tien jaar later was dit percentage gezakt tot 12; een teruggang met bijna twee derde!27
	Ook uit andere cijfers blijkt dat het platteland in de versukkeling is geraakt in de loop van de negentiger jaren. In dat decennium groeide de economie in haar geheel met gemiddeld zes procent per jaar. De groei in de landbouwsector was echter slechts 3,2 procent; bijna de helft minder. In de arme deelstaten Orissa en Bihar, met een grote boerenbevolking, kromp de landbouweconomie zelfs met gemiddeld 0,4 en 0,7 procent per jaar. Terwijl de lonen in de negentiger jaren in het algemeen gemiddeld met vijf procent per jaar stegen, gingen de lonen in de landbouw slechts 2,5 procent per jaar omhoog.28 Groeide de werkgelegenheid op het platteland in de periode 1983-1993 nog met 1,7 procent per jaar, in de zes jaar die daarop volgden, daalde dit groeicijfer tot 0,5 procent.29
	De afnemende belangstelling van de bestuurlijke en politieke elite en de versukkeling van de plattelandseconomie valt voor een groot deel te wijten aan de massieve druk tot bezuiniging en economische globalisering. In de loop van de tachtiger jaren zat de regering al op dit spoor, maar de acute financiële problemen in 1991 noopten de Indiase regering een Structureel AanpassingsProgramma (SAP) van het IMF te aanvaarden.30 Dit betekende dat zij regels voor import en export en voor lonen, prijzen, (buitenlandse) investeringen en aankoop van land diende te versoepelen; verder moest zij overheidsondernemingen privatiseren, belastingen voor het bedrijfsleven beperken, subsidies voor voedsel, kunstmest en elektriciteit terugschroeven en andere overheidsuitgaven verminderen.
	Niet alleen het IMF en de Wereldbank zitten de Indiase regering achter de vodden, ook grote Westerse concerns met hun lobbyisten, regeringen van rijke landen met bilaterale overeenkomsten en de WTO met haar package deals (koppeltransacties). Om een voorbeeld te geven: in 1997 stelde India voor haar importquota (onder andere voor landbouwproducten) in negen jaar terug te brengen tot nul. De rijke landen vonden deze periode te lang en India krabbelde terug naar zeven jaar. Maar dit wilden de rijke landen niet accepteren. De Verenigde Staten, de Europese Unie, Canada, Australië, Nieuw Zeeland en Zwitserland begonnen een procedure31+ tegen India bij de WTO. India ging vervolgens terug naar zes jaar. De Verenigde Staten namen ook daar geen genoegen mee en brachten de zaak opnieuw voor de WTO.32+ Het eind van het liedje was dat India op 1 april 2001, dat wil zeggen al na vier jaar, het merendeel van zijn importquota afschafte en de rest twee jaar later.33

Een van de belangrijkste doelstellingen van het Structurele AanpassingsProgramma van het IMF en de Wereldbank is de buitenlandse schuld terug te dringen. Dat is niet gelukt. In 1992/1993 bedroeg de schuld 90 miljard dollar. In 2000 was deze opgelopen tot ruim 98 miljard.34

Nieuwe regering

Begin mei 2004 straften de Indiase kiezers de zittende regering flink af. Hoewel de economische groei de afgelopen jaren wat hoger was dan in de tachtiger jaren (zes procent tegen vier procent) zijn de kiezers niet tevreden. De nieuwe en opzichtige rijkdom is terecht gekomen bij een gedeelte van de relatief kleine middenklasse.
	Waarschijnlijk hebben de kiezers vooral ‘tegen’ gestemd. Tégen de dagelijkse bureaucratie en corruptie.35+ Om precies dezelfde reden waarom zij bij de vorige verkiezingen tégen de Congrespartij van Sonia Gandhi stemden, stemden zij nu tégen de partijen van de regerende BJP-coalitie, waardoor nu dan weer een Congres-coalitieregering aan de macht is. De armen van India hebben van deze regering weinig goeds te verwachten.36+ De minister-president Manmohan Singh heeft zich in 1991 als minister van economische zaken enthousiast ingezet voor ontmanteling van India’s economie, naar de voorschriften van Wereldbank en IMF. Vlak na zijn benoeming verklaarde hij dat “we door (zullen) gaan met de economische hervormingen (..) die het klimaat voor het bedrijfsleven in ons land verbeteren.” 37 De nieuwe minister van financiën, Palaniappan Chidambaram, verlaagde in 1997 op dezelfde post de inkomstenbelastingen en verdedigde privatisering van staatsbedrijven.38 De krant van de wereldeconomische elite, The Wall Street Journal, ziet de toekomst zonnig in: “De opkomst van een op groei georiënteerde vrije-marktpolitiek in India en China heeft een gelukkige synergie geproduceerd. De ontwikkelde wereld voorziet hen van investeringen (sic!), kapitaalgoederen en kennis. Zíj voorzien de ontwikkelde wereld van goedkope consumentenproducten, zodat de inflatie binnen de perken blijft. (..) Beide partijen profiteren.” 39 Anders gezegd: Indiërs werken voor een habbekrats en het Westerse bedrijfsleven kan veel winst maken. Voor het geval India zijn plaats niet weet, herinnert het blad India eraan dat het zich “niet langer kan verschuilen achter een zijden gordijn, met het idee dat het rustig voort kan gaan op de ouderwetse manier. Het trekt nu zowel aandacht als kapitaal naar zich toe en dezelfde krachten van buitenaf die het economische herstel schiepen, zullen politieke misstappen meedogenloos afstraffen.” 40

DEEL EEN: OP BEZOEK BIJ KLEINE BOEREN IN INDIA

3

DE OPBOUW VAN EEN LOKALE PLATTELANDSECONOMIE 
IN DE HIMALAYA’S

Het alternatief voor de globaliserings-economie van grote bedrijven, gesteund door overheidsbureaucratieën, is een onafhankelijke, lokale economie. In het Garhwal-district in de Himalaya’s ontwikkelt deze zich in een rap tempo. Niet op grond van een ideologie, maar uit pure noodzaak. Commerciële houtkap, een vloed van goedkope industrieproducten en een snelle bevolkingstoename hebben in enkele tientallen jaren een samenleving verpauperd, die zich eeuwenlang prima staande had gehouden. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de huidige sociale activisten uit deze streek teruggrijpen op beproefde kennis, technieken en samenwerkingsvormen in een nieuw, modern jasje.

Ongetwijfeld het fraaiste gedeelte van India is het noorden, waar de Himalaya’s liggen. Iedereen kent wel de scherp getekende rotsige bergtoppen van kalenders, fotoboeken en televisiebeelden. Onbeschrijfelijk mooi. We hebben het dan over de ‘hoge Himalaya’s’. Veel minder bekend zijn de midden en lage Himalaya’s. Ook hier is de natuur erg indrukwekkend: stijle hellingen, diepe dalen, en veel bos met wilde dieren als tijgers, leeuwen, panters en allerlei soorten apen. Overdag heb je er zicht op de besneeuwde toppen van de grote broers in het noorden en ‘s nachts sta je onder een schitterende sterrenhemel.
	In dit gebied wordt landbouw bedreven. Eindeloos veel terrassen zie je er; in de valleien, aan de oevers van de riviertjes, grotere van zo’n vijftig meter in het vierkant (kwart hectare); op de hellingen langgerekte stroken van maar twee meter breed. Toen ik er was in november, was het de tijd om te ploegen. Her en der zag je een tweetal buffels die een houten ploeg trokken. Een boer liep erachter en verderop in de akker sloegen een paar vrouwen met enorme houten hamers grote kleiklonten in stukken. Het gebied waar ik was, het district Theri-Garhwal in de deelstaat Uttaranchal, ruim tweehonderd kilometer ten noordoosten van Delhi, heeft een prachtige dikke laag rivierklei, ook op de hellingen. Zeer vruchtbare grond. Ook valt er voldoende regen.

Protestbeweging

Maar bij nader inzien blijkt het leven toch niet zo idyllisch te zijn, als het op het eerste gezicht lijkt. Hoewel er nog best veel bos is, zijn er heel wat hellingen kaal gekapt. De Engelsen waren er al druk mee bezig vanaf halverwege de negentiende eeuw, op jacht naar eikehout voor hun oorlogsschepen41 en deodar voor spoorwegbielzen. Toen de Indiase regering begin jaren zestig in verband met grensconflicten met China autowegen aanlegde in de Himalaya’s42, was het gebied opeens niet meer ‘moeilijk toegankelijk’ en ‘afgelegen’. Nog veel meer hellingen werden kaal gekapt. De moessonregens in juli en augustus veroorzaakten nu enorme erosie en her en der zelfs kleine aardverschuivingen, omdat er geen bomen meer waren om de zware regens met hun bladeren te breken en om met hun wortels de grond vast te houden. Beekjes, riviertjes en bronnen vielen een gedeelte van het jaar droog omdat er geen dikke sponsachtige laag bosgrond meer was om de regenvloed op te zuigen en beetje voor beetje af te geven.
	De bewoners konden minder makkelijk aan bladeren komen voor veevoer, aan takken voor brandstof en aan geneeskrachtige kruiden. Bovendien vestigden zich meer mensen in dit gebied, nu het makkelijker bereikbaar was. Wat weer leidde tot een te intensief gebruik van de landbouwgronden en zodoende tot verschraling. Op dit moment levert de landbouw in een gemiddeld boerengezin nog slechts voor vier tot zes maanden voedsel.43 Het gevolg is dat jonge mannen in grote getale naar de grote steden trekken, dat vrouwen zwaar overbelast zijn44, dat ondervoeding op grote schaal voorkomt en dat er ernstige gezondheidsproblemen zijn.45 

In de zeventiger jaren ontstond er een protestbeweging in de westelijke Himalaya’s van allerlei kleinere organisaties, waaronder de bekende Chipko-beweging.46 Het protest had succes in zoverre dat de nationale overheid tot een vijftienjarig kapverbod besloot boven de duizend meter. Niettemin bleven de levensomstandigheden van de Himalayabewoners beroerd.

Cijfers

Het Garhwal-district maakt deel uit van de regio Uttarakhand. Over deze regio zijn de volgende cijfers beschikbaar: bijna tachtig procent van de bevolking woont op het platteland. Slechts een kleine dertien procent van de grond is in gebruik als akkerland. Daarnaast benut de bevolking nog eens zestig procent van het gebied als gemeenschappelijk bos en weide. Een groot deel hiervan, zo’n twee derde, is eigendom van de deelstaat.

Het akkerland is tamelijk gelijkmatig verdeeld over de bevolking. Er zijn nauwelijks boerderijen met meer dan twee hectare grond. Er zijn ook weinig landloze boerenarbeiders. Er is hier zelfvoorzieningslandbouw, dat wil zeggen dat de boerenfamilies het merendeel van de opbrengsten van hun grond zelf gebruiken. Helaas levert de landbouw te weinig op om van te leven. Een groot gedeelte van de beroepsbevolking van het platteland, het gros van de mannen en ook heel wat vrouwen, werkt (een gedeelte van het jaar) in steden of rijkere landbouwgebieden.

In de jaren tachtig ontstonden verschillende NGO’s (niet-gouvernementele organisaties - dat wil zeggen organisaties die onafhankelijk van de overheid zijn) in dit gebied. Een daarvan is de HIMCON (Himalaya Consortium for Himalaya Conservation). In 1989 startte zij informeel en voorzichtig met allerlei bijeenkomsten in dorpen om contact te leggen met de bewoners van dit gebied. Van 1990 tot 1992 plantte HIMCON samen met dorpelingen vele tienduizenden bomen. Het ging om fruit- en notenbomen en bomen waarvan het blad als veevoer en de takken als brandstof gebruikt kunnen worden. Ook bouwde de HIMCON samen met de bewoners en met behulp van advies van deskundigen een heel stel muren in geulen waar tijdens de moesson grote stromen water naar beneden denderen. Een serie van dergelijke muren remt de snelheid van het water af. Bovendien bezinkt achter de muren de aarde die de stroom al meegenomen heeft. De muren blijken effectief te zijn tegen het verder afkalven van de grond. Dorpsbewoners bouwen ze door kleine rotsblokken, die hier in overmaat aanwezig zijn, op elkaar te stapelen zonder cement te gebruiken. Zodoende brengt de bouw geen grote kosten met zich mee; ook omdat de dorpelingen voor niets werken.

De HIMCON groef met de bewoners vijvers om regen- of bronwater op te vangen, dat dan in de loop van de tijd in de grond sijpelt (percolatievijvers); of vijvers met een bodem en zijkanten van cement voor het besproeien van groente en pas aangeplante bomen. Ook bouwde zij grote watertanks van beton (ongeveer 3000 liter) om regenwater van de platte daken van de huizen te ‘oogsten’.

Aan het houtvuur

Ondertussen, veertien jaar later, telt de HIMCON vijftien medewerkers en is zij actief in twintig dorpen. Een van de medewerkers is Shiv Bahuguna. Hij is 32 jaar oud, komt uit een boerengezin, studeerde sociologie en werkt al tien jaar voor de organisatie. Hij is in deze streek geboren en getogen, net als bijna alle HIMCON-mensen. Hij woont in een boerderijtje samen met zijn vrouw, drie kleine dochters, zijn vader en zijn broer. Zowel het huishouden als de landbouw komen grotendeels voor rekening van Shivs vrouw Gita. Hijzelf is als coördinator van ruwweg de helft van het HIMCON-gebied dag-in-dag-uit van ‘s ochtends vroeg tot vaak ‘s avonds laat op pad. Zijn broer is leraar en niet geïnteresseerd in landbouw, zijn dochters zijn nog te jong en zijn vader te oud voor landbouwwerk. Wel doen zijn twee oudste dochters en zijn vader het nodige in het huishouden. Omdat al het werk bij elkaar Gita teveel is, ligt ongeveer de helft van hun zeventig hectare grond braak. Maar praktisch alles wat op tafel komt, is uit eigen tuin of van eigen veld. Hoewel Gita Hindi gestudeerd heeft en bevoegd is les te geven, zal ze de komende jaren, totdat de kinderen een stuk ouder zijn, niet buiten de boerderij werken.

Shiv heeft nog niet zo lang geleden een lemen kookhut gebouwd, waar in de kille avond een piepklein, maar heerlijk vuurtje brandt, dat een grote pan water verwarmt, zodat er altijd heet water beschikbaar is. Ook staat er vaak een snelkookpan met peulvruchten zachtjes te sissen voor de dal (de linzensaus) waarin bij middag- en avondeten de roti’s gedoopt worden. Gita kookt het grootste gedeelte van de gerechten in de eigenlijke keuken op een LPG-brander. Maar als het eind december echt heel koud wordt, zal ze alles in de kookhut doen, want kachels hebben ze niet in de boerderij.
	Heel wat uurtjes hebben Shiv en ik in moeizaam Engels over de HIMCON-projecten, de landbouw en ons persoonlijk leven zitten praten, terwijl de kinderen en Gita er zo nu en dan ook even bij kwamen zitten om zich op te warmen. In de woonkamer zat opa met wat kinderen uit de buurt televisie te kijken; hoewel het apparaat er geregeld mee stopte als de stroom weer eens uitviel.
	Shiv vertrouwt me toe dat hij het liefst bandjes beluistert en video’s bekijkt van lokale zang en dans. Hij vertelt me ook dat zijn grootvader geneeskrachtige kruiden kweekte en verwerkte. Daar wil hij zich ook op toe gaan leggen. Samen met een andere medewerker van HIMCON en een kruidengeneeskundige is hij in Ranichauri een grote kruidentuin begonnen. Er staan bijna negentig verschillende soorten. Op een groot ijzeren bord staan ze allemaal opgesomd met hun lokale naam in het Hindi en hun wetenschappelijke naam in het Latijn. Ook staat er waarvoor of waartegen je het kruid kan gebruiken. Streekbewoners kunnen op de kruidentuin cursussen volgen over het telen, verwerken en toepassen van deze kruiden.
	De HIMCON heeft veel belangstelling voor kruidengeneeskunde omdat de bevolking zo aan goedkope geneesmiddelen kan komen voor de meest voorkomende, eenvoudige kwalen. Shiv laat me een dik boek zien over geneeskrachtige kruiden, gedeeltelijk in het Hindi en gedeeltelijk in het Engels. Helaas heeft hij niet veel tijd om erin te studeren, omdat hij zoveel onderweg is.

Winstgevende kruiden

Het verbouwen van kruiden kan heel wat geld opleveren. Je hebt allerlei soorten kruiden: sommige hebben een geneeskrachtige werking, andere smaken lekker in het eten, weer andere geuren heerlijk of hebben een mooie kleur. Steeds meer mensen hebben hun bedenkingen bij synthetische medicijnen en kosmetica, en bij kunstmatige smaak-, geur- en kleurstoffen in het eten. Zodoende neemt de belangstelling en ook de marktprijs voor de traditionele kruiden toe. De geldopbrengst van een bepaalde akker is bij de verbouw van kruiden vijf tot tien maal hoger dan bij graanteelt.
	Aangezien de kruidenmarkt chaotisch in elkaar zit en de prijzen er sterk wisselen, zouden kruidentelers zich moeten organiseren om gezamenlijk een goede prijs te bedingen. Als ze hun kruiden zelf enigszins zouden verwerken en vervolgens bewaren, zouden ze die kunnen verkopen op het moment dat de prijs hoog staat.
	Het telen van oorspronkelijk wilde boskruiden is des te belangrijker omdat de kruiden in de wouden in rap tempo verdwijnen door overbeplukking vanwege de toenemende vraag.47+

Boomgaarden en Hollandse koeien

Een week lang ben ik te gast bij de HIMCON. Op een ochtend mag ik bij veldwerker Gopal Bahuguna achterop zijn zware brommer gaan zitten. Na een half uur klimmen en dalen en zwieren door eindeloos veel zigzag-bochten komen we bij een helling waar allerlei verschillende jonge bomen staan: sinaasappel, citroen, amandel, walnoot, kiwi en bomen waarvan het blad geschikt is als veevoer. “Zo’n acht jaar geleden is dit project begonnen”, vertelt Gopal me. “Oorspronkelijk was dit de gezamenlijke weidegrond van het dorpje Koth.” Hij wijst naar enkele tientallen huizen op de helling aan de overkant. In nauw overleg met de dorpsbewoners en met de hulp van een deskundige stelde de HIMCON een plan op voor een gemengde boomgaard van drie en een halve hectare. De bewoners benoemden uit hun midden een groep van twee mannen en vier vrouwen die regelt wie wanneer aan de beurt is om een paar uur voor niets in de boomgaard te werken.
	Ondertussen is er heel veel gebeurd. De dorpelingen bouwden een dikke muur van kleine rotsblokken van honderden meters lang om de boomgaard te beschermen tegen runderen en buffels die in de buurt grazen; ze legden een waterleiding aan van een kilometer lang om water aan te voeren vanaf een bron; ze groeven enkele vijvers om het regenwater op te vangen; ze hakten voor iedere boom een gat van een meter doorsnede en een meter diep; en ze plantten boompjes, gaven ze water en snoeiden ze. De dorpsbewoners leverden niet alleen gratis werk, maar schonken ook boompjes en compost. Over een jaar of drie zullen de bomen vrucht gaan dragen.

De HIMCON is ondertussen begonnen met een tweede gezamenlijke boomgaard voor een ander dorpje en met een demonstratieboomgaard van acht hectare aan de andere kant van het HIMCON-gebied. Over een paar jaar zullen boerinnen hier cursussen kunnen volgen en gratis boompjes kunnen krijgen. Hoewel het met de boomgaarden erg voorspoedig gaat, is Naresh Kumar, de jonge boomdeskundige van de HIMCON wat zorgelijk gestemd over de afzet van het fruit in de toekomst. Volgens hem zouden boeren eigenlijk groepen moeten vormen om gezamenlijk het transport en de verkoop te regelen.

De HIMCON produceert niet speciaal biologische producten. Zij maakt wel enig gebruik van kunstmest en bestrijdingsmiddelen. Niet veel, want het spul is duur en de grond verdraagt geen kunstmest. Alleen de grond van de terrassen die bevloeid worden kunnen een beetje kunstmest hebben. De HIMCON stimuleert de productie van (wormen)compost. Zij heeft echter niet de kennis in huis om biologisch te werken. De medewerkers hebben zoveel andere dingen aan hun hoofd, dat ze er niet toe komen zich daarin te verdiepen.

De trots van de HIMCON is de proefboerderij voor melkvee, die net een jaar draait. Tot mijn stomme verbazing zie ik er een heel stel ‘Hollandse’ koeien staan, de bekende zwart-witte Friesland-Holsteiners. Maar dan met aanzienlijk kleinere uiers. Naresh, de boomdeskundige die overal over nadenkt, heeft zo zijn bedenkingen. Dit type koeien is veel kwetsbaarder dan de runderen die hier inheems zijn. Ze moeten ook speciaal voer hebben. Shiv, die zelf twee buffelkoeien heeft, vertelt dat ‘iedereen’ in de streek een of twee buffelkoeien heeft voor de melk. De melk is voor de kinderen lichter verteerbaar dan de runderkoeienmelk, de buffels kunnen beter tegen het lastige klimaat (grote temperatuurverschillen tussen dag en nacht en tussen zomer en winter) en tegen ruw voer, zoals bladeren uit het bos. Shiv legt me uit dat het zeker niet de bedoeling is de boeren hier Friesland-Holsteiners aan te praten. Dat zou ook niet kunnen, want de boeren hebben echt geen geld om het speciale voer aan te kopen. De opzet is door te kruisen met plaatselijk rundvee te komen tot een soort koeien die veel meer melk levert dan de buffels, en die toch goed aangepast is aan het plaatselijke klimaat en het beschikbare voer.

Principieel tegen leningen

De HIMCON houdt zich niet uitsluitend met landbouw en veeteelt bezig. Zij organiseert ook bijeenkomsten over gezondheid, geeft les op middelbare scholen over milieubeheer, plant met klassen middelbare scholieren boompjes, zet vrouwengroepen op, runt met vrijwilligers een schooltje voor arme kinderen, promoot kooktoestellen op zonne-energie en helpt bij het herstellen van schade ontstaan door een aardverschuiving een paar jaar terug. Andere vergelijkbare organisaties in het gebied leggen drinkwaterpompen aan, bouwen rookvrije lemen kookkachels, zijn bezig met biogas, zetten leengroepen op, proberen eko-certifikatie voor bepaalde landbouwproducten te regelen, zoeken naar mogelijkheden landbouwproducten plaatselijk te verwerken en helpen dorpscomités op te zetten tegen bosbranden.
	Voor de verschillende projecten vragen deze NGO’s bij allerlei donororganisaties en bij de landelijke overheid om geld. De HIMCON wenst alleen giften te accepteren en absoluut geen leningen omdat je dan altijd problemen hebt met het terugbetalen. Verder wil zij geheel zelfstandig, samen met de dorpsbewoners kunnen bepalen hoe het geld te besteden. De HIMCON weigert principieel geld te vragen bij de Wereldbank, want zij is bijvoorbeeld tegen de waterprivatiseringsplannen van deze bank. Zij wil ook de vrijheid blijven behouden om de overheid te bekritiseren.

De NGO’s, hoe klein ze ook zijn, pakken van alles tegelijk aan. Ze richten zich niet op één deelonderwerp, zoals bijvoorbeeld putten slaan of oogziekten bestrijden of alfabetiseringscursussen geven, zoals vroeger wel gebeurde. 
	Shiv vertelt dat de HIMCON zich in principe concentreert op een paar grote onderwerpen zoals boomgaarden, de proefboerderij met melkvee en watertanks voor het oogsten van regenwater van daken. Maar door de intensieve persoonlijke contacten in dorpen kan de organisatie gemakkelijk iets oppakken wat bij de bewoners leeft. Telkens opnieuw benadrukt Shiv dat de sleutel tot succes is: luisteren naar de dorpsbewoners. Niet zomaar technieken of projecten droppen. “Iets bouwen is makkelijk. Daar kan je eenvoudig geld voor krijgen bij donoren. Maar als je bijvoorbeeld een regenwatertank bouwt die niet op een handige plek staat, omdat je niet goed besproken hebt waar die het beste kan komen, of als de mensen niet hebben begrepen hoe belangrijk het is de tank serieus schoon te houden, dan is zo’n ding gauw buiten gebruik.”

Vanwege haar strenge opvattingen accepteert de HIMCON slechts voor een paar projecten overheidssubsidie. Verder krijgt zij geen enkele steun of medewerking van de overheid. De deelstaatregering heeft bedacht dat heel de deelstaat biologisch moet worden. Shiv ziet er niets in: “Dat soort plannen bedenken ambtenaren vanachter een bureau. Als politici al eens naar het platteland komen, gaan ze niet van de grote weg af. Ze bezoeken wat projecten en dan vertrekken ze weer. Ze praten niet met boeren en zeker niet met hen die achteraf wonen.” Volgens Shiv zou de overheid de boeren vaste garantieprijzen moeten bieden: “Dat gebeurt in andere landen toch ook!” Naresh voegt daar nog aan toe: “Als de overheid zegt biologische landbouw zo belangrijk te vinden, maar geen afnamegarantie biedt, dan weet een boer niet waar hij met zijn bioproducten heen moet.”
	De overheid heeft de afgelopen jaren in allerlei plaatsen in India wateroogstprojecten opgezet. Daar is weinig van terecht gekomen, omdat de plannen niet samen met de bevolking zijn gemaakt en omdat de uitvoering door aannemers is gedaan. Die hebben vaak knoeiwerk geleverd. Het gevolg is dat de overheid op dit punt haar gezag bij de bevolking verspeeld heeft.

Overal in India zijn organisaties als HIMCON bezig. Shiv verwacht de komende jaren een snelle groei van het aantal projecten. “De huidige projecten zijn voorbeelden. Neem die gemengde boomgaard. Als die over drie jaar vruchten gaat opleveren, dan willen alle dorpen in de omgeving zo’n boomgaard.” De kennis is dan aanwezig hoe je dat als dorp, onafhankelijk van de overheid, kan doen. “Je ziet nu al dat mensen uit de stad terugkeren naar het land, omdat er weer meer te doen is. Die beweging zal de komende jaren zeker sterker worden.”
 
Worsteling om de bossen

Sinds halverwege de negentiger jaren hebben lokale autoriteiten, zoals de staatshoutvester, hun greep op de lokale, informele boscomités versterkt om zodoende nog meer van de bosopbrengsten naar zich toe te trekken. Zo is de deelstaat Uttaranchal, aangemoedigd door de Wereldbank, begonnen met het opzetten van officiële Gezamenlijke Dorpsbosprojecten (Village Forest Joint Management). ‘Gezamenlijk’ betekent dat dorpelingen en houtvester formeel samen de beslissingen nemen. In de praktijk komt het erop neer dat de houtvester het heft in handen krijgt; niet alleen in de staatsbossen, maar ook in bossen die volledig eigendom zijn van de dorpen, en waar al zeventig jaar lang informele boscomités goed functioneren. 
	Heel wat dorpen zwichten voor de druk en de fraaie mondelinge beloften van lokale autoriteiten en dubieuze NGO’s. In ruil voor - naar begrippen van deze arme, analfabete dorpelingen kolossale - leningen krijgt de staatshoutvester een doorslaggevende stem in het nieuwe lokale boscomité. Hij benoemt dan de plaatselijke elite in dit comité, met wie hij de zaken onderhands regelt. Hoe de dorpen de leningen later terug gaan betalen, blijft in het vage.
	Soms stemmen dorpen niet in met de bosprojecten. Zo verzetten de vrouwen van het dorpje Naurakh zich heftig. Zij voerden aan dat het vrij kunnen beschikken over brandhout en groenvoer voor het vee uiteindelijk veel meer waard was dan de beloofde twee miljoen roepie. Nu al hadden ze bijna dagelijks last van de houtvester als ze in hun eigen bossen takken en bladeren aan het verzamelen waren. Bij de nieuwe opzet zou dat alleen nog maar erger worden. In het benoemen van het comité zouden ze geen enkele stem hebben, zodat ze vermoedden dat de dorpselite het daarin voor het zeggen zou krijgen. Er zou dan meer nadruk komen te liggen op commerciële bosproducten zoals hout, bosvruchten en kruiden en de inkomsten zouden verdwijnen in de zakken van de elite en de houtvester.

Hoewel er nog heel wat informele, relatief onafhankelijke dorpsboscomités actief zijn, neemt de druk van de lokale autoriteiten toe. Om effectief weerstand te kunnen bieden, zouden dorpscomités zich aaneen moeten sluiten. In de Oost-Indiase deelstaat Orissa gebeurt dat al op grote schaal. Duizenden dorpsgroepen hebben gezamenlijke federaties gevormd, die druk zetten op de deelstaatregering om met goede wetgeving te komen voor de dorpsbossen. Sociale activisten en sommige NGO’s ondersteunen deze federaties.
	In de Midden-Indiase deelstaat Mahadya Pradesh hebben massaorganisaties van inheemse volken zich zo krachtig geweerd, dat de Wereldbank twijfelde of ze nieuwe leningen zou gaan verstrekken.
	In het zuiden van de West-Indiase deelstaat Rajasthan hebben meer dan vijftig Bosbeschermingscomités zich aaneengesloten tot een federatie. Gezamenlijk behartigen zij nu hun belangen bij de autoriteiten; dankzij trainingen van NGO’s en onderlinge uitwisseling van ervaringen zijn ze goed op de hoogte van hun rechten.48+

4

OP BEZOEK BIJ DE PROEFBOERDERIJ VAN NAVDANYA

Opbloei van de biologische landbouw in India

Darwan Singh Negi (spreek uit Neggie), klein van stuk, slank en energiek is zichtbaar trots als hij me rondleidt op de proefboerderij van de organisatie Navdanya in het dorpje Ramgarh, vijftien kilometer van Dehra Dun, 200 kilometer ten noordoosten van New Delhi. Hij heeft alle reden om trots te zijn. Pas zeven jaar geleden is Navdanya begonnen met deze boerderij. Daarvoor stonden hier alleen eucalyptusbomen die de bodem veel schade toegebracht hebben omdat de bladeren een scherpe olie bevatten. Nu is het een biologische boerderij waar vele soorten rijst, tarwe, groente en geurige kruiden groeien. De tarweopbrengst is ondertussen verdrievoudigd; een teken dat de bodem zich goed hersteld heeft. Het meest sta ik nog te kijken van het suikerriet dat hier droog verbouwd wordt. Ik wist niet beter dan dat suikerriet enorme hoeveelheden water verslindt.

De omvang van de boerderij is vijf hectare. Op de grotere stukken grond verbouwt Navdanya graan voor de verkoop en voor de vele gasten die de boerderij bezoeken en een heerlijke maaltijd voorgeschoteld krijgen. Verder zijn er nog een heel stel kleinere lapjes, waar de organisatie speciale graansoorten vermeerdert. Want Navdanya, wat ‘negen zaden’ betekent, is eigenlijk een beweging die zich inzet voor het behoud van inheemse landbouwgewassen. In een apart gebouwtje bewaart ze hier 360 rijst- en twintig tarwesoorten. Navdanya werkt samen met twintig zaadbanken in zeven Indiase deelstaten, die gezamenlijk over meer dan 1500 soorten rijst beschikken en verder over honderden soorten gierst, gewassen met oliehoudende zaden (zoals de mosterdplant), peulvruchten en andere groenten. 

Zaadbanken op de velden

Navdanya moedigt dorpsbewoners aan zelf zaadbanken aan te leggen. Geen ‘ex situ’-zaadbanken zoals wetenschappers die hebben, met koelkasten waar zaden jarenlang in zakjes en potjes zitten; maar ‘in situ’-zaadbanken, buiten op de velden. Dat gaat zo: een goedgeschoolde coördinator van de organisatie ziet bij een boer bijvoorbeeld een rijstsoort staan die niet aangetast is door de schimmel, waar de hele omgeving last van heeft. Zij koopt een gedeelte van de oogst op. Op de proefboerderij zaait een medewerker van Navdanya die rijst in, houdt de groei goed in de gaten en bekijkt de opbrengst nauwkeurig. Als de rijst aan de verwachtingen voldoet, schenken verschillende coördinatoren wat van deze rijst aan boeren, waarvan zij het idee hebben dat ze wat aan deze soort hebben. De boeren krijgen het zaad gratis, op voorwaarde dat zij eenzelfde hoeveelheid het jaar daarop aan twee boeren schenken die daar naar hun inzicht het meest voor in aanmerking komen. Zo herintroduceert Navdanya in samenwerking met de boeren een nieuwe, maar eigenlijk oude, soort. 

De proefboerderij beschikt over een paar grote velden waar Navdanya opzettelijk niet biologisch werkt. De grond is precies hetzelfde en het microklimaat ook, alleen de teeltwijze is anders. Zo kan de organisatie een goede vergelijking maken van kosten en opbrengsten van de verschillende manieren van produceren. Want de tweede doelstelling van Navdanya is: de herinvoering van biologische, chemieloze en waterzuinige landbouw. Beschikbaarheid van de juiste zaden is daarvoor onmisbaar, maar er komt veel meer bij kijken: compostering (Negi toont me een schuur met vermicultuur: grote bakken waar wormen een mengsel van stalmest en gras in anderhalve maand omzetten tot een prima meststof), groenbemesting (boeren zaaien na de oogst een speciaal gewas in en ploegen dit later onder om de bodem voedzamer en luchtiger te maken en het vocht beter vast te laten houden), het oogsten van regenwater (de proefboerderij beschikt over drie grote opslagtanks om het regenwater van de daken van de verschillende gebouwen op te vangen), vruchtwisseling, gemengde teelt (verschillende gewassen die elkaar ‘helpen’ door elkaar heen op één veld), behandeling van planteziekten met extracten van speciale zelfverbouwde kruiden of van bladeren van de neemboom49, het tegengaan van insectenplagen door insectenwerende bloemen te planten (in India hebben ze afrikaantjes van 75 centimeter hoog) en door de omgeving uitnodigend te maken voor insectenetende vogels.

Verspreiding van de kennis

Op de proefboerderij geven ervaren boerinnen en andere deskundigen geregeld trainingen aan boeren uit de omgeving en een paar keer per jaar aan boeren uit heel India. Negi: “Het gaat dan om boeren die door Navdanya en haar zusterorganisaties zelf uitgekozen zijn, omdat ze zo geïnteresseerd zijn. Onze organisatie betaalt de reiskosten voor de boeren en ze krijgen hier gratis eten en onderdak. Ze vertellen elkaar welke oplossingen ze hebben voor allerlei verschillende problemen. Na een tijdje zijn ze laaiend enthousiast, omdat ze zoveel nieuwe ideeën krijgen. Iedere streek in India heeft weer andere gewoonten. Er is zo ontzettend veel kennis bij de boeren!”

Navdanya heeft in verschillende deelstaten een goedgeschoolde coördinator, in de districten contactpersonen en in zoveel mogelijk dorpen een vrijwilligster: een enthousiaste boerin die gratis voor de organisatie werkt. Als Negi maar enigszins de gelegenheid heeft, bezoekt hij enkele van ‘zijn’ 65 dorpen en spreekt dan op één dag met tientallen boeren.
	Als Navdanya in een dorp een begin wil maken, nodigt de coördinator de boeren uit voor een bijeenkomst. Negi: “We leggen dan uit welke ziekten kunstmest en bestrijdingsmiddelen veroorzaken. Want deze komen na een tijdje in het grondwater en zodoende ook in het drinkwater van de boerenfamilies terecht. We benadrukken dat het water het gemeenschappelijk eigendom is van het dorp en dat je het recht daarop nooit moet verkopen aan een bedrijf. Daarna beginnen we over landbouw zonder kunstmest en bestrijdingsmiddelen. Het omschakelen duurt ongeveer zeven jaar, afhankelijk van hoeveel kunstmest een boer gebruikt. In de overgangsperiode, totdat de bodem zich weer helemaal hersteld heeft, blijven de opbrengsten achter en dan is zeven jaar lang voor een boer. Daarom doen we onderzoek om die periode te bekorten tot drie jaar.”

Behalve voor boerinnen en boeren organiseert Navdanya op haar boerderij ook trainingen voor NGO’s. Vele organisaties werken ondertussen in dezelfde richting. Zij maken graag gebruik van de zaden, het onderzoek, de kennis, de contacten en de publikaties van Navdanya.50+

Afzet

In het Westen, waar arbeid kostbaar is, zijn de biologische landbouwproducten duurder dan de gangbare. Maar in het Zuiden, waar de arbeid goedkoper is, blijkt juist chemielandbouw duurder te zijn. Waarom zijn Indiase boeren daar dan toch in grote getale op overgestapt? Negi: “Je moet bedenken dat hier meer dan de helft van de boeren ongeletterd is. In de zestiger en zeventiger jaren promootte de overheid de ‘moderne landbouw’. Boeren kregen enige tijd gratis nieuwe zaden, kunstmest en bestrijdingsmiddelen. Ook op de tv zagen boeren de nieuwe landbouw aangeprezen. Inderdaad waren de oogsten overvloediger. Maar na zo’n tien jaar werden de opbrengsten lager. Ook de kwaliteit van de landbouwproducten bleek achteruit gegaan te zijn: zowel de smaak als de houdbaarheid waren minder. En dat betekent dat een boer minder geld krijgt, want hij is gedwongen zijn oogst eerder dan gewoonlijk te verkopen, als de prijs nog gering is. Direct na de oogst is de prijs immers het laagst en later gaat die klimmen.
	Maar als een boer na jaren merkt dat hij met chemielandbouw minder goed uit is, zit hij vast. Want hij beschikt niet meer over zaad van de traditionele soorten die het goed doen zonder kunstmest en bestrijdingsmiddelen.”

Als zoveel boeren overschakelen op biologische streekgewassen, zou je dan niet een te groot aanbod krijgen, zodat de prijzen gaan zakken? Negi: “Navdanya helpt ook met de afzet van de producten. Hier op de proefboerderij verkopen we van alles. In Delhi hebben we een winkel. We hebben daar in de stad drieduizend afnemers. Nee, op dit moment is de afzet geen probleem. Ook in de toekomst zal het wel lukken. Er was pas een nieuwsbericht van de deelstaatregering waarin zij vol trots vermeldde dat een speciale gierstsoort uit deze streek zo gewild is in Japan voor babyvoeding. Navdanya werd in het bericht niet genoemd, hoewel zij in 1993 onderzoek deed naar deze gierst en toen al tot de conclusie kwam dat deze zeer geschikt is voor babyvoeding. Maar dat geeft niet. Het zal de Indiërs zeker aan het denken zetten, als ze horen dat Japanners ‘hun’ gierst zo graag willen hebben.” Daar komt bij dat de verkoop van voedsel in India niet in handen is van grote supermarktketens en dat Indiërs over het algemeen erg op smaak en kwaliteit van hun voedsel letten. 

Navdanya houdt zich bezig met gezondheid door studie te doen naar de voedzaamheid en gehaltes aan mineralen en vitamines van traditionele granen, groenten en fruit en door bijbehorende traditionele gerechten en dranken via receptenboekjes te promoten. Ook is zij intensief bezig met geneeskrachtige kruiden.
	Op middelbare scholen geven medewerkers van Navdanya les over milieuzaken. Negi: “We selecteren dan meteen jongeren die erg geïnteresseerd zijn. Die gaan dan naar dorpen om ouderen vragen te stellen over geneeskrachtige kruiden en traditionele voedselgewassen. Ze maken dan herbaria, in feite lokale biodiversiteitsoverzichten. Schooldirecteuren vinden dit prima, want de scholieren leren hier veel van. En die zijn enthousiast.”

In actie

Navdanya is in 1987 gesticht door Vandana Shiva, de bekende, felle Indiase activiste tegen de landbouwpolitiek van de World Trade Organisation (Wereld Handelsorganisatie, WTO). Het is dan ook niet verwonderlijk dat deze organisatie een hele serie gedegen publikaties uitgebracht heeft over de uitermate negatieve effecten voor boeren van de liberalisering van de handel in landbouwproducten.51+ Ook heeft zij verschillende campagnes gelanceerd: de Jaiv Panchayat voor een levende democratie; de Lok Swaraj voor volkssoevereiniteit over de natuurlijke hulpbronnen (grond, water en zaden) en voor het recht van iedereen op basisvoorzieningen als voedsel; de Anna Swaraj voor een gedecentraliseerd, democratisch en duurzaam voedselsysteem; en de Jal Swaraj tegen privatisering en commercialisering van water. Navdanya verzet zich fel tegen genetische manipulatie en voerde eind negentiger jaren actie voor het vertrek van gentech multinational Monsanto, onder het motto ‘Quit India’, hetzelfde motto wat Gandhi gebruikte tegen de Engelse koloniale heersers. Ook vocht zij met succes tegen patentering van basmatirijst en neemproducten door Amerikaanse bedrijven. Op dit moment verzet zij zich tegen patentering door Monsanto van een bepaalde tarwesoort, die gedeeltelijk van Indiase oorsprong is. Landbouwgewassen kunnen volgens Navdanya nooit een ‘uitvinding’ zijn van een firma, maar zijn het resultaat van duizenden jaren boerinnewerk van telen, selecteren en kruisen. Ze zijn het gezamenlijk eigendom van alle boeren van de wereld.

Optimistisch

Navdanya groeit enorm snel. In de deelstaat Uttaranchal, waar Negi coördinator is, telt zij 20.000 leden. “En dat in zes jaar! Iedere maand komen er meer bij. Want boeren zien dat de smaak en de houdbaarheid en zodoende de prijs beter is en dat de kosten lager zijn. Als ik in mijn eigen gebied kijk, dan is de landbouw in 35 van de 65 dorpen volledig biologisch. Ik schat dat in heel India op dit moment veertig tot vijftig procent van alle boeren nu al biologisch boert of daar serieus over denkt.52+ Dat hangt wel van de streek af, of er organisaties bezig zijn die biologische landbouw bevorderen. Maar op welke bijeenkomst je ook komt, iedereen praat nu over biologisch boeren. Uiteindelijk, laten we zeggen over zo’n 20 jaar, zullen praktisch alle boeren biologisch werken. Ook de grote.”

Grote boeren moeten dan wel meer mensen in dienst nemen voor het wieden. Is het voor hen niet eenvoudiger om te spuiten? Negi: “De kruiden en grassen die de vrouwen uit het gewas weghalen zijn groente voor hun gezinnen en groenvoer voor de dieren. Als je alle kosten en opbrengsten van het wieden op een rijtje zet, is wieden ongeveer even duur als spuiten. Maar je moet wel even bedenken wanneer het onkruid opschiet. Bijvoorbeeld vlak na het begin van de regenperiode. Als je vlak voor de regenperiode ploegt, heb je veel minder onkruid. Het gedeelte wat daarna toch nog opkomt, is zo klein dat het vrij snel te verwijderen is.”

Als ik Negi tenslotte rechtstreeks vraag of hij optimistisch is, antwoordt hij met een hartgrondig “Ja!” De enorme problemen waar de boeren nu mee kampen, vooral de lage prijzen door goedkope importen en de hoge productiekosten, ziet hij zeker niet over het hoofd. Maar: “Met biologisch boeren kunnen we veel oplossen.”

Opmerking
Voor alle duidelijkheid: het merendeel van het landbouwwerk doen boerinnen. In ieder geval het schoonmaken, selecteren en bewaren van het zaad voor het volgende seizoen. In Navdanya zijn op alle niveaus (landbouw, onderwijs, directie, bestuur) zowel mannen als vrouwen werkzaam.

5

EEN COMBINATIE VAN PRAKTISCHE STEUN 
EN VEEL LOKALE DEMOCRATIE

“We hebben een aanpak die werkt 
en die gaan we gewoon verspreiden”

Soms heb ik het gevoel dat ik in de hel beland ben, zo kaal en dor is het heuvellandschap waar ik doorheen rijd. Ik zit bij een medewerker van de Indiase ontwikkelingsorganisatie Seva Mandir in de jeep in Zuid-Rajasthan, ruim 600 kilometer ten zuidwesten van New Delhi. Vijftig jaar geleden moeten prachtig groene bossen de heuvels bedekt hebben. Een corrupte samenwerking van bedrijven, lokale aannemers en ambtenaren en later het zorgeloze gedrag van een verarmde en gedemoraliseerde bevolking hebben tot dit trieste resultaat geleid.

In het dorp Bichiwada stappen we uit en gaan te voet verder over een onverhard pad. Dan opeens staan we voor een ‘oase’: velden met frisgroene jonge tarwe en geelbloeiende mosterd. Na twintig minuten zijn we bij een kleine betonnen dam met daarachter een stuwmeertje. Een paar meisjes zijn er lekker aan het zwemmen. De hellingen van de heuvels rond dit kunstmatige meer zijn bedekt met jonge bomen. Als je goed kijkt zie je her en der lange stenen muren over het land golven en de hellingen in vakken verdelen. In het ene vak zijn de bomen wat groter dan in het andere. Als we verder lopen, komen we bij het gehuchtje Kala. Jalum Chand verwelkomt ons met een brede, zwijgende glimlach. Even later zitten we voor zijn goed verzorgde lemen huis en krijgen we een beker water aangeboden.
	Het duurt even voordat Chand begint te praten, maar dan krijgen we het hele verhaal te horen. Begin tachtiger jaren begon Seva Mandir hier met volwassenenonderwijs. Dat sloeg niet zo aan, want de mensen hier hadden wel wat anders aan hun hoofd dan leren lezen en schrijven. “Iedereen vroeg zich af hoe voldoende te verbouwen om te overleven.” In die tijd gingen heel wat mannen en vrouwen een paar maanden in het jaar in een andere streek werken als landarbeider of dagloner.
Aan het eind van de tachtiger jaren bouwde Seva Mandir samen met de dorpsbewoners uit dit gebied en met wat geld van de overheid een kleine dam om het moessonwater op te vangen. Om te voorkomen dat de ‘anicut’, het stuwmeertje, vol zou slibben, hebben de dorpelingen ook heel wat bomen aangeplant, die met hun wortels erosie voorkomen. Door het meer is er het hele jaar water beschikbaar voor irrigatie en is ook het grondwaterpeil aanzienlijk gestegen. Chand: “In plaats van één oogst, hebben we er nu ieder jaar twee.” Door de bossen is er weer meer dan genoeg veevoer en brandhout. “Er trekken minder mensen weg.”
	Om de nieuwe bossen zo goed mogelijk te beheren, moesten er in alle gehuchten en dorpen in de omgeving speciale boscomités komen. Chand, die zich intussen ontpopt had als een deskundig leider, heeft er zestien opgezet.53 “Toen de magen gevuld waren, kwam er aandacht voor andere zaken zoals goed onderwijs, gezondheidszorg en opvang voor kleine kinderen.”
	De bewoners van Kala zijn niet alleen welvarender geworden, maar ook zelfbewuster. Zo besloten zij geld bij elkaar te leggen en een dieselpomp aan te schaffen om zodoende onafhankelijk te worden van de watervoorziening van de overheid, die slecht functioneerde en voor veel ergernis zorgde. Ook richtten zij na onenigheid met de autoriteiten een eigen schooltje op.
	Chand, opgegroeid in het armste gezin van Kala, is erg tevreden met de ontwikkelingen van de laatste twaalf jaar. “Seva Mandir heeft ons dorp erg onafhankelijk gemaakt. Misschien kan zij nu zorgen voor landbouwcursussen om meer en betere opbrengsten te krijgen.”

Uiteindelijk toch een gemeenschappelijk bos

Een paar dagen later brengt een andere veldwerker me achter op de motor naar een dorpsvergadering. Ongeveer zeventig mannen en twaalf vrouwen zitten onder het afdak van een gemeenschapsgebouw bij elkaar om een nieuw bestuur voor de ‘Gram Vikas’, het dorpsontwikkelingscomité te kiezen. Driekwart van alle families zijn vertegenwoordigd. Dat is ‘weinig’ omdat er op dit moment (half december) veel werk op de akker te doen is zoals wieden en bevloeien en omdat een stel mensen als dagloner uit werken is gegaan. 
Luidruchtig en vrolijk worden twee uur lang de kandidaten en het beleid van het comité aandachtig besproken. Een van de mannen die demonstratief op een paar meter afstand onder een grote boom zit, wil zijn vrouw geen toestemming geven deel te nemen aan het bestuur. Hij vindt dat er meer dan genoeg te doen is in huis en op het veld. “En dan nemen jullie haar ook nog mee naar trainingen”, roept hij verwijtend in de richting van de veldwerker van Seva Mandir. Deze kan daar weinig tegen inbrengen, want als je eenmaal in zo’n bestuur zit, komt er makkelijk van allerlei werk bij. En inderdaad verzorgt de organisatie verschillende trainingen voor actieve dorpelingen. De bestuursfunctie is ook nog eens onbetaald.
	Uiteindelijk kiest de vergadering vijf mannen en vier vrouwen. Seva Mandir wil een Gram Vikas (dorpsontwikkelingscomité) alleen ondersteunen als het bestuur voor minstens veertig procent uit vrouwen bestaat. Van de twee mannen die hun echtgenoten aanvankelijk geen toestemming wilden geven in het bestuur te gaan, is er uiteindelijk een omgepraat door zijn dorpsgenoten. Bij de ander gaat de veldwerker nog eens langs.
	De Gram Vikas beheert een eigen fonds waarin de bewoners geld storten volgens zorgvuldig afgesproken regels. Ook Seva Mandir schenkt zo nu en dan geld. Het comité neemt initiatieven op het gebied van waterhuishouding en aanplant van bomen. Ook houdt het de onderwijzer en de gezondheidswerker in de gaten.
	Globaal houdt de Gram Vikas zich met dezelfde zaken bezig als de Panchayat, de gemeenteraad. Daar zijn omkoping en vriendjespolitiek schering en inslag, terwijl de Gram Vikas volgens de pasgekozen voorzitter “van de dorpelingen zélf (is). Mensen kunnen hier vrijuit praten. Later maken sommigen de overstap naar de Panchayat (gemeenteraad). Dit is een goede oefenschool.” In de praktijk functioneert de Gram Vikas als een pressiegroep. Seva Mandir benadrukt altijd het belang van samenwerking van deze beide dorpsorganisaties.
	Ik maak van de gelegenheid gebruik de vrouwen te vragen wat zij verwachten van de nieuwe Gram Vikas. “De landbouw moet verbeterd worden; er moeten buffels komen, zodat we melk hebben en het onderwijs en de gezondheidszorg moeten ook beter.” Het optimisme straalt van hun gezichten. 

Dan stap ik achter op de motor bij de veldwerker en gaan we naar Bada Bhilwada, waar bosbeheerder Bhimdas ons meeneemt naar het gemeenschappelijke bos/hooiland van het dorp.54 Nadat hij ons van alles heeft laten zien, vertelt hij over de moeilijkheden die het dorp moest overwinnen nog voor de eerste bomen geplant konden worden. Van het beoogde terrein hadden zeventien families uit het nabijgelegen dorp Tundar zich illegaal stukken grond toegeëigend. Formeel kan dat niet omdat het bos eigendom is van de staat, maar met wat steekpenningen kunnen rijke en machtige mensen hier heel wat voor elkaar krijgen.55 Het duurde drie jaar om ze weg te krijgen. De spanningen liepen hoog op. Toen argumenteren niet hielp, hebben de dorpelingen de velden van de indringers vernield. De bezetters lieten zich niet onbetuigd en schoten één van de bewoners van Bada Bhilwada een pijl in zijn bovenbeen.
	Ondertussen is er bamboe, eucalyptus en acacia aangeplant en groeit er veel gras. Maar nog steeds zijn de problemen niet voorbij. Geregeld komen mensen uit andere dorpen takken voor brandhout en bladeren voor veevoer stelen. De gemeenschappelijk gebouwde muur van kleine rotsblokken is niet voldoende om hen buiten het bos te houden. Ook de twee betaalde bewakers slaagen er niet in diefstal te voorkomen. Nu hebben de Bada Bhilwadaërs een grote bewakingsgroep gevormd, die ervoor zorgt dat iedere dag vijf mensen het bos in de gaten houden.

Grote doorbraak bleef uit

Twee weken lang namen veldwerkers van Seva Mandir me mee naar veel afgelegen dorpen en gehuchten. Zodoende kreeg ik een indruk van de stimulerende functie van deze Indiase ontwikkelingsorganisatie. Zij is actief in honderden dorpen in het zuiden van de westelijke deelstaat Rajasthan, in de omgeving van Udaipur. Aansluitend bij een overheidsinitiatief om het analfabetisme terug te dringen, richtte zij zich begin jaren tachtig op volwassenenonderwijs.56 Naast lezen en schrijven probeerde zij van de dorpsbewoners mondige burgers te maken, die hun rechten bij de overheid zouden opeisen. Omdat de belangstelling voor dit onderwijs gering was, haakte de organisatie eind jaren tachtig aan bij een overheidsprogramma om bomen te planten. De contacten die zij al in het gebied had, kwamen goed van pas om lokale groepen op te zetten voor dit programma. Later kwam de overheid met een waterbeheerprogramma. Ook daaraan deed de organisatie mee.

Tegenwoordig werken er 230 mensen bij Seva Mandir, waarvan ruim een kwart vrouwen. In de dorpen wordt veel aan onderwijs, kinderverzorging, gezondheidszorg en boswerk gedaan door ongeveer 700 lokale part-time medewerkers, die veel training, begeleiding en een geringe maandelijkse beloning van de organisatie krijgen.57 Seva Mandir houdt zich ook bezig met betaald thuiswerk voor vrouwen en met landbouw. Van het begin af aan heeft zij veel nadruk gelegd op het vormen van eigen organisaties van dorpsbewoners zoals Gram Vikas (dorpsontwikkelingscomités), bosbeheergroepen en vrouwen(spaar)groepen.
	In 2001/2002 ontving de organisatie een kleine zeventig miljoen roepie van een hele reeks donororganisaties (= 1.400.000 euro, met een vergelijkbare koopkracht van ongeveer 14 miljoen euro). Grote gevers zijn kerkelijke organisaties zoals de Nederlandse ICCO. Ook de Europese Unie, de Indiase regering en de Ford Foundation schonken geld.

Aan het eind van mijn verblijf bij Seva Mandir interviewde ik directeur Neelima Khetan in het prachtige hoofdkantoor te Udaipur. Hoewel de organisatie de afgelopen twintig jaar ontegenzeggelijk veel bereikt heeft, is zij niet bepaald tevreden. De grote doorbraak om via een beter gebruik van het land tot een drastische vermindering van de armoede te komen, heeft niet plaatsgevonden. “We hebben in totaal slechts 12.000 hectare kunnen aanpakken.”
	Meer dan zeventig procent van de grond hier is in handen van de landelijke en lokale overheid. Het gaat dan om terreinen waar vroeger bossen en beboste weiden waren. In het overgrote gedeelte van deze gebieden hebben zoveel families illegaal stukken grond in beslag genomen of zich er zelfs gevestigd, dat het onmogelijk is om er een gemeenschappelijk bos voor het hele dorp aan te leggen. “Om ecologische redenen alleen al zouden hier gemeenschappelijke bossen moeten komen. Maar ook omdat dergelijke bossen het brandhout, veevoer en water kunnen leveren aan de dorpsbewoners, wat zij niet kunnen missen.” De bestaande situatie legaliseren en je dan richten op de stukken grond die overschieten, is volgens Khetan praktisch onuitvoerbaar. De bezette stukken grond liggen her en der verspreid en erg in de weg als je een gemeenschappelijk bos gaat opzetten. Bovendien is het een kwestie van sociale rechtvaardigheid. “De bewoners zijn zo kwaad over het inpikken van de gemeenschappelijke gronden, dan kan je dat toch niet formeel gaan toestaan. Het gaat meestal om rijkere en machtigere mensen.” Een belangrijk argument voor Khetan is ook dat het gezamenlijk beheer van de bossen de dorpsbewoners bij elkaar brengt, hen tot een hechtere gemeenschap samensmeedt. Zij is erg kwaad op de lakse Indiase overheid die begin negentiger jaren weliswaar met een fraaie boswet kwam, maar verder nauwelijks iets onderneemt tegen de indringers.
	Gelukkig is er een hele serie voorbeelden van dorpen met sterke sociale leiders die het er niet bij laten zitten en vaak na jarenlang trekken en duwen, praten, dreigen, vechten en compromissen sluiten een stuk gemeenschapsgrond terugveroverd hebben en er nu bossen tot ontwikkeling brengen.58 
	Helaas vormen de lokale autoriteiten vaak een rem op de ontwikkeling. Zij zijn gewend de zaken informeel te ‘regelen’ met de dorpsrijken. Er zijn nu zelfs nieuwe richtlijnen van de nationale overheid uit New Delhi, waarbij zij de macht van bestaande dorpsorganisaties bij wateropvangprojecten overdraagt aan de officiële gemeenteraden, waar de rijken het meestal voor het zeggen hebben.59

Effectieve federatie van lokale bosgroepen

Ashish Aggarwal, deskundige van Seva Mandir, is zeker niet onverdeeld gelukkig met de nieuwe nationale boswet (Joint Forest Management) van 1990: “Grootschalige veldstudies laten zien dat bij deze poging tot decentralisatie lokale elites, samen met lokale overheidsfunctionarissen en politici alle controle over de natuurlijke hulpbronnen naar zich toe getrokken hebben en dat de gemarginaliseerde sectoren van de samenleving, dat wil zeggen vrouwen en armen, verder in de marge gedrukt zijn.”
	Om de problemen het hoofd te bieden heeft Seva Mandir geholpen bij het opzetten van een ‘Van Uthan Sangh’, een federatie van bosbeschermingsgroepen. Deze organisatie blijkt een effectieve steun te zijn voor de lokale groepen om stap voor stap de positie te veroveren waarop ze volgens de nationale boswet van 1990 recht hebben.60

Geen agressieve toon

Na twee weken met Seva Mandir-medewerkers opgetrokken te hebben, is mijn indruk dat iedereen zijn werk serieus opvat. Maar over de lokale medewerkers heb ik zo mijn twijfels. Verscheidene keren stonden de veldwerker en ik voor een gesloten deur bij een schooltje of bibliotheekje.

Khetan: “Daar heb je gelijk in. Dat komt omdat ook bij de overheidsscholen en -ziekenhuisjes in de dorpen de aangestelden vaak wegblijven. Dat is hier de cultuur. Maar het komt vaak voor dat een dorpsleerkracht of -bibliothecaris die zijn taak niet zo heel nauwgezet opvat, erg actief is als het gaat om herbebossing of wateropvang. Het zijn hier boeren. Zo gauw het om water of grond gaat is het een serieuze zaak, maar de school of de bibliotheek kan wel even wachten.”
	Hoewel Khetan begrip heeft voor de boerenleerkrachten, legt ze zich er niet bij neer dat scholen zomaar dicht zijn. Op dit moment loopt er een project met fototoestellen die de datum en de tijd op de foto afdrukken. De onderwijzers in de afgelegen dorpjes moeten zich aan het begin en het eind van de dag laten fotograferen met hun kinderen. Ze krijgen dan uitbetaald naar de dagen dat de school open is geweest. “Die fototoestellen zijn een middel. Een vervelend middel, want het systeem zou niet moeten draaien op controle, maar op motivatie. Het blijkt echter te werken. De scholen zijn nu meer open. Met die fototoestellen willen we duidelijk maken ‘neem dit werk serieus, het is niet zomaar een flutbaantje.”
	Eigenlijk zou de Gram Vikas (dorpsontwikkelingscomité) de controle moeten uitoefenen. Maar op het gebied van onderwijs en gezondheidszorg zijn ze minder stipt. Dat is voor haar minder belangrijk. Seva Mandir is bezig de betaling van lokale medewerkers te laten uitvoeren door de Gram Vikas, uit hun eigen dorpskas. De bedoeling is dat deze dan alerter zal reageren omdat het om haar eigen geld gaat. Verder moeten begeleiding van de veldwerker en uitgebreide trainingen de lokale medewerkers langzaam maar zeker overtuigen van het belang van hun werk.

In het jaarverslag zag ik dat Seva Mandir geld aanneemt van de Ford Foundation, Hindustan Lever (een dochter van Unilever) en zelfs de Wereldbank. Is dat niet merkwaardig omdat deze allemaal voorstanders zijn van de liberalisering die de landbouwprijzen omlaag drukt en zodoende de bodem onder het boerenbestaan wegslaat?

“We krijgen dat geld van de Wereldbank niet rechtstreeks, maar via de regering. Als we maar niet in een bepaalde richting gedrukt worden, hebben we daar geen moeite mee. Van de WTO enzo weten we niet genoeg. Maar op nationaal en deelstaatniveau zijn we intensief betrokken bij allerlei discussies. We bekritiseren de overheid, maar niet op een agressieve toon. We proberen met oplossingen te komen. Ook stimuleren we de dorpsbewoners politieke standpunten in te nemen.” 61

Donor-georiënteerd

“De dorpsbewoners worden gewoon in de maling genomen, geëxploiteerd.” Manoj Pande maakt zich kwaad als het herbebossingsproject van Seva Mandir ter sprake komt. Volgens hem wordt het aanleggen van bos via regeringsprogramma’s betaald met leningen van de Wereldbank. De overheid geeft de gebieden weliswaar twintig jaar gratis in bruikleen aan de dorpen. “Maar wat gebeurt er over twintig jaar? Als de overheid de Wereldbankleningen niet kan aflossen zegt de bank ‘jullie hebben toch van die mooie staatsbossen’. Dan moeten de bewoners aan de staat gaan betalen voor het hout of het gras. Of het bos, wat zich dan juist helemaal hersteld heeft, wordt geprivatiseerd. De mensen moeten dan gaan betalen aan bedrijven, als ze bosproducten verzamelen. Wie geen geld heeft, heeft pech gehad.”
	Pande weet waar hij over praat. Hij werkt al twintig jaar in dorpjes in de Himalaya’s, is bestuurslid van de HIMCON (zie hoofdstuk 3) en secretaris van een koepel van Himalaya-organisaties. “De bossen moeten teruggeven worden aan de lokale gemeenschappen en de overheid moet helpen ze weer in goede staat terug te brengen.” Het onrecht van het afnemen van de gemeenschappelijke bossen moet ongedaan gemaakt worden.
	Volgens Pande zijn veel NGO’s “donor-georiënteerd”. Ze laten zich leiden door het beleid van de geldgevers. Ze houden zich bezig met de onderwerpen waarvoor geld ter beschikking is. “Ik twijfel niet aan de integriteit, de eerlijkheid van de mensen van Seva Mandir, zeker niet. Natuurlijk moet je in het praktische werk compromissen sluiten en moet je vaak diplomatiek optreden. Maar je moet duidelijk formuleren wat je rechtvaardig vindt, wat je uiteindelijk wil bereiken. Als je dat niet doet, wordt ontwikkelingswerk teveel een technische zaak.”
 
Soortgelijke NGO’s in heel India

In allerlei dorpjes in Zuid-Rajasthan vinden echte veranderingen plaats. Maar hoe is dat verder in India? Zijn daar ook organisaties als Seva Mandir, of zijn jullie uniek?

“We zijn zeker niet uniek. Ik denk zelfs dat we heel representatief zijn voor hoe NGO’s bezig zijn. (..) Hier in het Udaipur-district is in globaal de helft van de dorpen een NGO als Seva Mandir actief. In andere streken in India is dat beduidend minder.” Maar ook daar zijn het er heel wat volgens Khetan, al weet ze niet hoeveel. Een vergelijkbare ontwikkeling is volgens haar in heel India gaande. Hoe snel het veranderingsproces zal gaan, durft ze niet te voorspellen. Vooral omdat er tegelijkertijd een andere sterke, negatieve tendens is: armoede onder boeren neemt toe en nog steeds trekken veel mensen van het platteland naar de grote steden.

Madhav Taylor, een oude rot in het ontwikkelingsvak en coördinator van een van de vijf deelgebieden van Seva Mandir is minder voorzichtig. Over tien jaar zal het Indiase platteland er heel anders uitzien. Dat weet hij zeker. Waarom? “Omdat we allerlei proefprojecten hebben die heel goed gaan. We hebben een aanpak die werkt en die gaan we gewoon verspreiden.” Hij zegt het zonder enige opwinding. De verandering zal plaatsvinden, omdat de geschikte werkwijze is gevonden en de nood hoog is.

6

VROUWENSPAARGROEPEN DOEN MEER
DAN ALLEEN GELD OPZIJ LEGGEN

“Zijn er ook vrouwengroepen in Nederland?”, “hoe gaat het met trouwen daar?”, “wie beslist er over kinderen krijgen?”, “welke granen verbouwen jullie?” Vijftien vrouwen vuren de ene vraag na de andere op mij af. Ik ben op bezoek bij de vrouwenspaargroep in Bichiwada in het zuiden van de West-Indiase deelstaat Rajasthan.62+ Ze hebben me net uitgelegd dat ze iedere maand samenkomen en dat iedereen dan tien roepie meeneemt. Dat is twintig eurocent, met een vergelijkbare koopkracht van twee euro. De voorzitster neemt het geld in ontvangst, noteert het bedrag in een groot kasboek en in het persoonlijke spaarboekje van iedere vrouw apart en brengt het geld later naar de bank.
	Er is nu 10.000 roepie in kas (200 euro met koopkracht van 2000 euro). Daarnaast is er nog duizend roepie binnengekomen aan rente. Vrouwen kunnen namelijk in dringende gevallen geld lenen tegen twee procent rente per maand. De moneylender, de lokale woekeraar, vraagt gemiddeld zes procent per maand63, en dat geld ben je dan ook echt kwijt. Terwijl de rente nu in de gezamenlijke pot komt van de groep. Een gewone bank leent niet aan deze vrouwen. Daarvoor zijn ze te arm. Het geld is nodig bij bevallingen, ziekte, trouwen en bij een tekort aan eten of veevoer. Grote aankopen, zoals bijvoorbeeld een naaimachine om daarmee geld te verdienen, kan het fonds niet bekostigen. Daarvoor zijn de bedragen die deze vrouwen opzij kunnen leggen te gering.
	De maandelijkse bijeenkomst om het geld af te dragen is een mooie gelegenheid om allerlei kwesties van de groep, van het dorp en van vrouwen afzonderlijk door te spreken. In geuren en kleuren vertellen de vrouwen me hoe ze eens met zijn allen de echtgenoot van een vrouw opgezocht hadden om hem te ‘vragen’ waarom hij haar sloeg. Klaarblijkelijk had hij geen behoefte aan een tweede gesprek, want hij mishandelde haar nu niet meer. Ook stapt de hele vrouwenspaargroep af op mensen uit een ander dorp die illegaal een stuk grond in het gemeenschappelijk bos van hun dorp bezet hebben. Ze zijn wat dat betreft voortvarender dan de mannen. En daar zijn ze trots op!
	Een paar dagen later ben ik te gast bij de vrouwenspaargroep in het uiterst afgelegen gehucht Dhala. Zo enthousiast, vrolijk en luidruchtig de vrouwen in Bichiwada waren, zo stil en verlegen zijn ze hier. De sfeer is bedrukt door de bittere armoede in dit dorp. Volgend jaar beginnen de eerste activiteiten van ontwikkelingsorganisatie Seva Mandir om het moessonwater op te vangen met een kleine stuwdam en zo de landbouwproductie te vergroten. Over een jaar of vijf à zeven zal de ergste armoede voorbij zijn. Als ik de groep vraag wat hun grootste probleem is, antwoordt de voorzitster: “Ongeletterdheid!” Als ze zouden kunnen lezen en schrijven, zouden ze meer gedaan kunnen krijgen van de autoriteiten en zouden ze makkelijker iets kunnen doen aan hun armoede. De vrouwen zijn vastbesloten hun eigen kinderen naar school te sturen, hoe dan ook.

Het dorp Madri, waar 160 families wonen, heeft maar liefst drie vrouwenspaargroepen met ieder twintig leden. Twee jaar geleden zijn de groepen begonnen. Zij hebben het initiatief genomen om wc’s en badkamers te bouwen met hulp van Seva Mandir. Maar liefst 130 zijn er gekomen. Gesteund door dezelfde organisatie hebben zij ook een crèche opgezet. De groepen doen verder veel aan gezondheidszorg: voor kinderen uit het dorp hebben zij inentingen geregeld en voor 37 dorpelingen TBC-vaccinaties.
	Als ik bij de groep op bezoek ben, bespreekt de voorzitster, nadat het kasboek ingevuld is, verschillende gezondheidskwesties. Zij heeft bij Seva Mandir een training gevolgd en een duidelijke handleiding ‘Vrouwen en Gezondheid’ meegekregen. Allerlei maatschappelijke problemen, zoals te zwaar werk voor dagloners, slechte betaling en mishandeling door echtgenoten, wijst het boek aan als mogelijke oorzaak van veel voorkomende gezondheidsklachten. Naast goede hygiëne, goede voeding, lichaamsoefeningen en bezoek aan een dokter raadt de handleiding dan ook aan vrouwengroepen te vormen die gezamenlijk optreden. Zo grijpen sparen, elkaar onderling steunen en bevordering van de gezondheid op een natuurlijke manier in elkaar.

7

OUDE WATEROOGST-TECHNIEKEN KOMEN WEER TERUG

Poëtisch boek over de groene woestijnen van Rajasthan

Anupam Mishra heeft een prachtig, dichterlijk boek geschreven over het opvangen van regenwater, het ‘wateroogsten’, in de woestijnachtige West-Indiase deelstaat Rajasthan.64 Het boek riep enthousiaste reacties op. In de noordelijke deelstaat Punjab vertaalde iemand het boek, liet het op eigen kosten drukken en verspreidde het gratis. In sikh-tempels wordt het nu besproken. In een andere deelstaat verzorgde de regering zelf een herdruk en stuurde naar alle dorpen een exemplaar. In de noordoostelijke deelstaat Bihar schreef iemand in dezelfde trant een boek over de wateroogst-cultuur uit deze streek. Zonder dat Mishra ook maar iets aan promotie gedaan heeft, is het boek nu in zeven talen verschenen. Kortom: er blijkt opvallend veel belangstelling voor deze eeuwenoude technieken te zijn.

U heeft een prachtig boek geschreven over de cultuur van het wateroogsten in Rajasthan. Wat is de betekenis van deze oude technieken voor onze tijd?

Anupam Mishra: “Wateroogsten is geen geschiedenis waar je foto’s van kan maken, een boekje over kan schrijven en vervolgens kan vergeten. Het is een levende cultuur, die in veel gebieden in India bestaat. Een jaar of twintig, dertig is het wateroogsten verwaarloosd, omdat de regering met allerlei programma’s bezig was. Maar die blijken niet te werken. Je kan wel een dieselpomp bij een waterput zetten, maar na een tijdje pomp je zout water op. Daar heb je niets aan; je kan het niet drinken en je kan er niet mee bevloeien. Ik heb niets tegen diesel- of handpompen. Het gaat erom dat je het grondwater aanvult, dat je jaarlijks niet meer wegpompt dan erbij komt, dat je het grondwaterpeil in de gaten houdt. Intussen erkennen NGO’s, regeringsinstituten, de Wereldbank en noem maar op allemaal dat je het regenwater moet opvangen.”

Ik heb in Rajasthan heel wat waterputten gezien, maar ik had niet de indruk dat ze het culturele middelpunt waren van het dorp, zoals u beschrijft.

“Deze putten waren zeker verlaten en vervuild, afval erin gegooid.” 

Er stonden dieselpompen naast, er werd in gezwommen en gewassen.

“Ja, dat is de zogenaamde ‘ontwikkeling’ in de buurt van de grotere steden, waar NGO’s actief zijn en de overheid. Maar verder op het platteland zijn de putten nog wel echt in gebruik. Een meerderheid van de gebieden in India is afhankelijk van de traditionele technieken, zeker zestig procent. Je kan een gedeelte van het jaar wel water uit de rivier oppompen, maar dat is vaak vervuild. Het water in de putten echter, komt van het grondwater. Het is zes maanden gefilterd. Ook het opgevangen regenwater is goed, mits het dak of het opvangterrein waar het water vandaan komt brandschoon is. De enige technieken op het gebied van watervoorziening die werken, blijken de traditionele te zijn. Die technieken komen steeds meer terug. Datzelfde geldt voor traditionele gewassen. Neem Punjab, waar de Groene Revolutie is begonnen.65+ Nu is er verzilting en het grondwaterpeil is flink gezakt. De boeren móeten daar nu wel andere gewassen zoeken. Ze móeten wel terugkeren tot betrouwbare gewassen en tot de beproefde technieken voor de watervoorziening.”

Kunstmatige meertjes opnieuw in gebruik

Ruim dertig ‘tanks’ hebben dorpelingen in het Warangal-district in Andhra Pradesh de laatste zes jaar opgeknapt in samenwerking met de NGO MARI. ‘Tanks’ zijn kunstmatige meertjes van een paar hectare tot enkele tientallen hectare groot.66+ 
	Boerinnen en boeren leggen een tank aan door een aarden wal van een meter of twee hoog te bouwen rondom een geschikt terrein aan de voet van een helling. Aan de kant van die helling is de wal open. De helling is het opvanggebied. In het regenseizoen stroomt het regenwater hier vandaan naar de tank. Daar sijpelt het langzaam de grond in. Zo stijgt het grondwaterpeil in de buurt van het meertje en daarmee het waterniveau in de putten. Ook de vochtigheid van de grond neemt toe. Met het water in de tank bevloeien boerinnen hun akkers. Hun vee kan uit het meertje drinken.

Al vele eeuwen zijn er honderden tanks in dit gebied. Sinds de vijftiger jaren zijn ze echter in onbruik geraakt, omdat het beheer in handen van de overheid terecht kwam. Deze besteedde weinig aandacht aan de tanks, omdat ze inzette op grootschalige damprojecten en het oppompen van grondwater. In 1998 hebben Krishi Vedikas, boerenverenigingen, uit de dorpen Somaram en Burugumalla het initiatief genomen hun oude tanks en de bijbehorende opvangterreinen schoon te maken en de aarden wal te herstellen. Het slib uit de tanks verspreidden zij op hun akkers. Dat jaar hadden zij veertig tot tachtig procent minder kunstmest nodig, terwijl hun oogsten twintig tot zestig procent stegen.

MARI hielp de boeren met de organisatie en met het bemachtigen van de noodzakelijke leningen en giften. Dorpelingen die om werk verlegen zaten, voerden als dagloners het benodigde werk uit. Zodoende hoefden zij niet een paar maanden van het jaar naar andere, rijkere streken te trekken om geld te verdienen. Ondertussen is het opknappen van tanks zo’n succes dat de lokale overheid enthousiast is en de staatslandbouwbank goedkope leningen verschaft.67+

8

RADICALE BOERENDEMOCRATIE

Zuid-Indiase plattelandsorganisatie maakt mooie woorden waar

Het lijkt wel een sprookje, maar het is echt waar. Enkele duizenden boerinnen van de armste families uit een zeer arme landbouwstreek in Zuid-India hebben de laatste jaren hun oogsten verveelvoudigd. Georganiseerd in boerinnengroepen per dorp maken zij - met hulp van buitenaf - zélf plannen hoe ze hun akkers vruchtbaarder gaan maken. Vervolgens organiseren zij dit werk zélf en voeren het grotendeels ook zelf uit. Zélf kiezen ze enkele vrouwen uit hun midden die toezicht houden. Ondertussen bemoeien zij zich ook met deelstaatpolitiek, om te voorkomen dat de globalisering al hun werk teniet zal doen. Om hun ervaringen te delen en discussies te stimuleren maken deze merendeels ongeletterde vrouwen zelf geluidsbanden en video’s. Binnenkort gaat hun eigen radiostation de lucht in. Praktische landbouwprogramma’s zullen zij afwisselen met originele discussies over politieke ontwikkelingen.

Laten we bij het begin beginnen. Twintig jaar geleden besloten zes deskundigen zelfstandig een ontwikkelingsproject in het midden van Zuid-India voort te zetten dat wegens geldgebrek stil was komen te liggen. Zij richtten de Deccan Development Society (DDS) op voor het Medak-district, tachtig kilometer ten noordwesten van Hyderabad, de hoofdstad van de deelstaat Andhra Pradesh. De bedoeling was in de dorpen boerinnengroepen te vormen, deze allerlei landbouwtechnieken bij te brengen en projecten uit te laten voeren. De nieuwe Society trok veel enthousiaste deskundigen uit de stad, van bosbouwexperts tot feministen, van milieukundigen tot landbouwingenieurs. Maar toen het nieuwe eraf was, vertrok helaas de een na de ander. Ze konden de stad maar lastig missen. Nieuwe deskundigen waren moeilijk te vinden en nog moeilijker vast te houden. De Society besloot daarop het ontwerpen van de plannen, de organisatie van de uitvoering en ook het toezicht zoveel mogelijk in handen te leggen van de dorpsbewoners zelf. Ook nam zij het besluit heel veel aandacht aan scholing te besteden, om zo aan honkvaste lokale boerendeskundigen te komen.

De Society richt zich op de armste boeren. Dat wil in de praktijk zeggen op dalitboerinnen. Dalits, ook wel kastelozen, onaanraakbaren of paria’s genoemd, staan in India helemaal onderaan de maatschappelijke ladder. Ze vallen zelfs buiten het kastesysteem. Dalitboeren hebben meestal kleine stukjes grond van slechte kwaliteit, ver buiten het dorp.68
	In 75 dorpen heeft de DDS boerinnengroepen met in totaal zo’n 5000 leden. De groepen leggen gezamenlijk kleine dijkjes aan om het wegspoelen van humus te voorkomen, graven greppels en sloten om het schaarse regenwater op te vangen, halen stenen en stukken rots uit het land en brengen stalmest op. Op deze manier is ruim 4000 hectare akkerland opgeknapt, waarbij de opbrengsten gemiddeld vervijfvoudigden. Een hectare levert nu gemiddeld 625 kilo graan op. Iedere boerin heeft nu gemiddeld 400 kilo extra graan per jaar voor haar gezin.

Bijvoorbeeld Yedakulapally 

De meeste inwoners van het dorpje Yedakulapally zijn dalit. De meeste van hun akkers zijn van bedroevend slechte kwaliteit. Ze liggen vaak kilometers ver van het dorp; er zitten zoveel stenen in de grond dat ploegen bijna onmogelijk is en veel vruchtbare humus is al weggespoeld. Juist op dit soort gronden hebben grote bedrijven een oogje. Ze kunnen deze vaak voor een appel en een ei opkopen en vestigen er dan grote gemechaniseerde landbouwbedrijven, die veel kunstmest, bestrijdingsmiddelen en grondwater nodig hebben en weinig landarbeiders. 
	Gelukkig had Yedakulapally al vijf jaar een actieve en hechte dalitboerinnengroep. Deze riep de hulp in van de DDS omdat zij bang was dat de mannen de grond zouden verkopen. Als de akkers veel meer op zouden brengen - zo was hun redenering - zouden de mannen het wel uit hun hoofd laten ze van de hand te doen.
De DDS belegde twee series vergaderingen, één om een kaart te maken van de akkers en een tweede om af te spreken wat waar zou moeten gebeuren. De vrouwen maakten een schatting van de kosten voor het rapen van de stenen, het aanleggen van de dijkjes en graven van de sloten en voor de stalmest. De helft van de kosten werd gedragen door de DDS, een kwart betaalden de vrouwen meteen en een kwart later. De vrouwen werden betaald voor het zware werk dat ze gezamenlijk verrichtten. In totaal namen zij 30 hectare onder handen.
	Een groep van vijf vrouwen en twee mannen uit het dorp hielden toezicht op het werk en vanuit de DDS onderhield een dalitjongeman uit de streek het contact. Zeven jaar geleden werkte hij nog als lijfeigene. Hij is de eerste die afgestudeerd is aan de DDS School voor Permacultuur en Duurzaamheid.
	Helaas werkte het weer niet mee. Twee oogsten gingen verloren; de eerste door droogte en de tweede door zware regenval. Toch lieten de vrouwen de moed niet zakken. Zij zijn het erover eens dat de grond er nu prachtig bijligt en zijn blij dat er aanmerkelijk minder zaad nodig is, nu er geen stenen meer op de akkers liggen. Van het dorp kregen de vrouwen twee stel ossen, zodat ze voor het ploegen niet meer afhankelijk zijn van de rijkere boeren.69

Boerenkennis

Opmerkelijk genoeg bestaat het fundament van de DDS-aanpak niet uit een speciale landbouwkundige aanpak, maar uit een radicale visie op democratie. De Society legt er de nadruk op dat zeggenschap over de zaden, het water en de aarde, organisatie van de voedselproductie, verkoop van de opbrengsten, beheer van de reservevoorraden voedsel en ook de lokale media in handen moeten komen van de boerinnen zelf. Vrouwen dienen een gelijkwaardige positie te krijgen, het milieu mag niet geschaad worden en de kennis van de bevolking moet op haar waarde geschat worden. De kracht van de DDS bestaat hierin dat ze deze fraaie woorden in de praktijk weet te brengen.
	Als de Society met een groep vrouwen (en soms ook mannen) definitief in zee gaat om een aantal akkers op te knappen, sluit ze een contract met de dorpsbewoners. Deze verplichten zich de komende tien jaar geen grond te verkopen aan buitenstaanders, en voedsel voor eigen gebruik en de lokale markt te produceren in plaats van landbouwgewassen voor de voedingsindustrie zoals bijvoorbeeld suikerriet, katoen of zonnebloemen. Verder beloven ze geen kunstmest of chemische bestrijdingsmiddelen te gebruiken en tien procent van de opbrengsten op een gezamenlijke bankrekening van het dorp te storten voor het onderhoud van de dijkjes en sloten.

De DDS wijst de gangbare aanpak van wateropvangprojecten van de hand. Daarbij worden weilanden en bossen aangelegd op de hoogstgelegen gronden. Deze vangen het water op dat vervolgens doorsijpelt naar beneden. De rijkere boeren met de lager gelegen akkers profiteren van dit water. Zij zijn nu in staat gewassen te telen voor de verkoop, omdat zij leningen kunnen sluiten en dan over kunnen schakelen op chemielandbouw en monocultuur.
	De armere boeren bezitten echter de schrale gronden op de toppen van de heuvels. De Deccan Development Society kiest ervoor de opbrengsten van juist deze akkers te verbeteren door op een kleinschalige manier het water dààr op te vangen en ter plekke te benutten.

Voedselhulp in eigen hand

Ieder jaar zijn er in ieder dorp een groot aantal gezinnen die enkele maanden voedselhulp van de staat nodig hebben om niet te verhongeren. De DDS heeft het van de deelstaat gedaan gekregen dit graan niet van de landelijke overheid te betrekken, maar lokaal te laten verbouwen. In 32 dorpen doen in totaal 1600 vrouwen mee met dit alternatieve voedselhulpprogramma. Duizend hectare, meest braakliggend akkerland, hebben zij opgeknapt (betaald werk) waarvan zij nu jaarlijks 800.000 kilo sorghum oogsten. Ook leveren de akkers voor 6.000 runderen voer op. Het graan wordt in ieder dorp apart opgeslagen en verdeeld. Door dit project is het nu voor iedereen zonneklaar dat steun van de nationale overheid niet nodig is om honger te voorkomen. Talloze arme gezinnen die anders naar de grote stad getrokken zouden zijn, kunnen nu in de streek blijven wonen.

Onderwijs en onderzoek

De DDS heeft een eigen school, waar jongeren van 9 tot 15 jaar overdag en ouderen ‘s avonds leren timmeren, pottenbakken, metselen en naaien. Ook krijgen ze les in kruidengeneeskunde, landbouwecologie en traditionele danskunst. Geluidsbanden en video’s worden veel gebruikt. Bij de school is een geluidsstudio. Enkele dalitvrouwen ondervragen volwassenen met de bandrecorder over traditionele boerenkennis en maken opnamen van allerlei discussies. Zo laten zij bijvoorbeeld horen hoe je insecten kan bestrijden door de gewassen te bespuiten met verdunde melasse van het eigen suikerriet. De zoetigheid trekt mieren aan die de insecten opvreten. Of zij leggen uit hoe je uit bladeren van de neemboom een natuurlijk en krachtig bestrijdingsmiddel kan maken, of hoe je insecten kan weren uit de opslag van mungbonen (bekend van de taugé) door ze te mengen met gierst. De kleine gierstkorrels vullen de ruimte tussen de grotere mungbonen, zodat er voor insecten geen plaats is.
	Ook is er een wetenschappelijk centrum, waar reguliere wetenschappers welkom zijn. Zij kunnen hier onderzoek doen naar de oude boerenkennis. Het is niet de bedoeling dat zij adviezen gaan geven aan de boerinnen.

De Society gaat dorpen af om een overzicht van de lokale biodiversiteit te maken. Met wit poeder maakt een medewerker een groot raster op de grond met hokken van zo’n 20 bij 20 centimeter. Aan de ene zijkant komen allerlei gewassen en kruiden te liggen, aan de andere kant kaartjes met tekeningen van eten, veevoer, kookvuur enzovoort. De dorpsbewoners bespreken dan met elkaar hoe belangrijk iedere plant is voor iedere functie en geven de waarde in het desbetreffende vakje aan met een aantal stenen. De discussies duren een of twee dagen of soms nog langer. De uitkomst wordt schriftelijk vastgelegd. Zo helpt de DDS gemeenschappelijke dorpskennis op te bouwen.

In dertig dorpen beheren lokale boerinnengroepen een levende dorpsgenenbank, waarmee ze tientallen oude gewassen en speciale variëteiten voor iedereen beschikbaar houden, die anders uit het dorp verdwenen zouden zijn. Ook beschikken dertig dorpen over tuinen met soms wel zestig verschillende soorten geneeskrachtige kruiden.

Verzet tegen grootschaligheid

De deelstaat Andhra Pradesh heeft een prachtig voorbeeld in huis van hoe het platteland zich kan ontwikkelen op een manier dat ook de armste boeren daarvan meeprofiteren. Toch dromen de politici nog steeds van grootschalig, industrieel en commercieel. Dit blijkt uit hun ‘Vision 2020’ waarin zij pleiten voor een soort tweede Groene Revolutie met de hulp van genetisch gemanipuleerde zaden. Tienduizenden kleine boerenbedrijven zullen dan echter over de kop gaan. Want kleine boeren zijn te arm om de dure zaden en het irrigatiewater, de kunstmest en bestrijdingsmiddelen die deze zaden vergen aan te schaffen. Vandaar dat de DDS zich samen met andere organisaties verzet tegen dit spiksplinternieuwe, maar eigenlijk nu al achterhaalde plan van de deelstaatregering. De 5000 actieve DDS-boerinnen vormen een krachtige pressiegroep, waar de regering niet makkelijk omheen kan.

Verantwoording
Dit hoofdstuk is geschreven op basis van de uitvoerige en informatieve website van de Deccan Development Society (www.ddsindia.org.in) en het artikel ‘A Global Village’ van Brewster Kneen in de Ram’s Horn - a monthly newsletter of food system analysis van december 2002 (www.ramshorn.bc.ca). Kneen bracht een uitgebreid bezoek aan het project.

9

EEN RIJKE EN GEVARIEERDE OOGST,
ZONDER EEN DRUPPEL WATER

Boerinnengroepen uit Andhra Pradesh herintroduceren 
hun traditionele, lokale gewassen

“Kijk eens hoe prachtig alles erbij staat!”, roept Salome Yesudas me enthousiast toe. Ze is deze dagen mijn begeleider, tolk en privé-landbouwkundige. Ze heeft me meegenomen naar boerin Chandramma in het dorpje Bedakanne in de Zuid-Indiase deelstaat Andhra Pradesh. Met zijn drieën bezoeken we de velden van de vrouwengroep uit het dorp; deze groep is opgezet door de ontwikkelingsorganisatie DDS.70 “Ja”, antwoord ik op Yesuda’s hartekreet, eerder uit beleefdheid dan uit instemming. Eigenlijk vind ik het er hier doodgewoon uitzien. Alsof ik op een mooie junidag langs een maïsveld loop. Totdat ik me met een schok realiseer dat ik niet in het regenrijke Nederland ben en dat het geen juni is - al loopt het tegen de dertig graden - maar half januari. Wat betekent dat dit het tweede gewas is sinds de moesson en dat het opgekomen is zonder een druppel regen, omdat hier buiten de moessonperiode gewoonlijk geen buien vallen. Deze akkers worden bovendien niet bevloeid. Het enige vocht dat de planten krijgen is wat dauw in de ochtend. Het borsthoge gewas, wat ik aanzag voor maïs, blijkt sorghum te zijn.
	Op een volgende akker staan meer dan twintig verschillende gewassen door elkaar heen, waaronder vijf soorten gierst, allerlei peulvruchten en enkele oliezaden. Chandramma laat me ze allemaal zien. Verder komen er op het veld nog zo’n vijftien ‘onkruiden’ op, waarvan ze de bladeren plukt als groente. Sommige kruiden zijn niet eetbaar voor mensen en dienen als groenvoer voor de beesten. Enkele hebben een medicinale werking.
	Ik ben helemaal verbluft. Ik kan me bijna niet voorstellen dat al deze gewassen zo fraai kunnen groeien in dit kurkdroge seizoen, zonder irrigatie. ‘Unbelievable’, ‘amazing’ en ‘incredible’ zijn de woorden die in de loop van de dag geregeld van mijn lippen komen. Niet voor niets blijken deze gewassen hier ‘Satyam Patalu’, ‘gewassen van de waarheid’ of ‘waarlijke gewassen’ te heten.

Nadat we de velden bekeken hebben, gaan we in de schaduw van een boom zitten. Chandramma begint te vertellen: “In onze jeugd waren onze akkers er slecht aan toe.” Ze spreekt altijd in het meervoud en doelt dan op de arme dalitboerinnen uit het dorp waar ze van jongs af aan bijhoort. “We hadden geen vee en zodoende geen mest. We hadden ook geen geld om te laten ploegen. We moesten daarom wel als dagloners werken bij grote boeren. We waren wanhopig, want ons loon was zo laag en we wisten dat dit altijd zo zou blijven. Toen kwamen we met dertig vrouwen bij elkaar en vroegen de DDS een lening om goede grond te pachten. Later zijn we onze eigen, braakliggende akkers met DDS-leningen gaan opknappen.”
	Bij elkaar verbouwen de vrouwen zo’n veertig tot vijftig verschillende traditionele gewassen. “Sommige kunnen goed tegen insectenplagen en andere zijn bestand tegen droogte. We hebben soorten die het goed doen als de moesson erg lang op zich laat wachten en andere waarbij de aren niet verrotten als er nog een verlate stortbui valt. Sommige planten groeien breeduit over de grond en houden zodoende de vochtigheid van de grond vast, andere groeien recht omhoog en vangen veel zon op. Sommige gewassen onttrekken veel voedingsstoffen uit de aarde, andere voegen die juist toe. En dan hebben we ook nog variëteiten die veel graan opleveren als alles meezit.” 71+ 
	Het is Chandramma’s droom dat alle vrouwen van de groep ooit “drie acre (1,2 hectare) mooie grond in bezit zullen hebben; dat ze die niet meer hoeven te pachten.” Nu ze toch over haar dromen spreekt voegt ze er na een korte stilte aan toe: “En voor ieder een paar ossen (als trekdieren) en een buffel (voor de melk).”

Dan gaan we naar boerin Anjamma in het dorp Gangwar. Ze is een van de grote sterren in de DDS-wereld. In de dorpszaadbank die zij beheert, heeft ze meer dan vijftig soorten traditionele zaden.72+ Ze is met helemaal niets begonnen. “Toen ik trouwde had ik maar één sari (lange, kleurige doek, waar Indiase vrouwen zich mee kleden). Een sikkel en een geit, dat was alles wat ik inbracht. Mijn man was dagloner en we hadden geen grond.” Ondertussen hebben ze twaalf acres (4,8 hectare) en behoren daarmee tot de middelgrote boeren.
	Het is een kwestie geweest van heel hard werken, van taai volhouden. Maar Anjamma heeft haar succes ook te danken aan haar uitzonderlijk grote boerenkennis, gebaseerd op een diepe interesse voor alles wat met grond, zaad en boerderijdieren te maken heeft. Bij haar huwelijk trok ze in bij de familie van haar man. Dat bleek een stimulerende omgeving te zijn. “Mijn schoonvader was echt een expert. We woonden met een heleboel familieleden samen, die allemaal met hun ervaringen thuis kwamen. Als dagloner, wat ik in die tijd was, keek ik zowel bij het wieden als bij het oogsten goed rond naar de beste planten. Dan vroeg ik daar wat zaad van. Ook de DDS-vrouwengroep, die zestien jaar geleden begon, bracht me op veel nieuwe ideeën.” Ondertussen blijft Anjamma experimenteren. Dat zit haar nou eenmaal in het bloed.

Volgens Anjamma gaan langzaam maar zeker alle boeren over op gemengde teelt van traditionele gewassen. Glunderend vertelt ze hoe vorig jaar een grote boer uit het dorp met zestig acres grond en de modernste zaden bij haar verschillende soorten traditioneel zaad was komen halen, omdat zijn oogst mislukt was. Dit jaar had hij een prima oogst gehad en pas geleden was hij de dubbele hoeveelheid komen terugbrengen van wat hij vorig jaar van haar gekregen had. Ze kent ook boeren uit de buurt die met suikerriet gestopt zijn. Ook die komen bij haar voor zaad.

‘Waarom zal je al die moeite doen?’

Hoe is het mogelijk dat boeren massaal overgestapt zijn op andere landbouwmethoden en ander zaden, die zoveel problemen met zich meebrengen?

Yesudas: “Zo’n twintig jaar geleden kwamen hier de moderne gewassen in zwang. De overheid zei tegen de boeren ‘waarom zal je al die moeite doen met die verschillende gewassen door elkaar heen. Neem deze moderne zaden en je hebt meer opbrengst en minder werk’. De overheidsvoorlichters stimuleerden de boeren van het grote aantal gewassen voor eigen gebruik over te stappen op enkele commerciële gewassen zoals suikerriet. ‘Met het geld dat je verdient kan je op de markt alles kopen wat je nodig hebt.’ Dat sprak sommige boeren aan, ze kochten de zaden en bijbehorende kunstmest en pesticiden. Daarvoor moesten ze een lening sluiten. Voor de verbouw van de traditionele gewassen kon dat nooit, maar voor de nieuwe gewassen ging dat gemakkelijk. De gewassen deden het goed en brachten veel geld in het laatje. Steeds meer boeren gingen hiertoe over. Totdat er een slecht jaar kwam en de oogst mislukte. Toen zaten de boeren in het schip. Ze hadden weinig opbrengst, maar moesten wel hun lening aflossen. Er stonden ook geen andere gewassen op het veld die de klap konden opvangen.”
	Door de geldproblemen was het moeilijk opnieuw zaad te kopen. Vroeger hielden de boerinnen een gedeelte van de oogst apart als zaad voor het nieuwe seizoen. Maar dat kon niet meer omdat de moderne zaden hybriden zijn. Die hebben in de volgende generatie een veel lagere opbrengst. Verder leverden de nieuwe gewassen veel minder groenvoer op, zodat het moeilijker werd buffels en ossen te houden. Het duurde daarom veel langer voordat alle velden geploegd waren. Noodgedwongen zaaiden de boeren hun akkers te laat in. Omdat ze nu chemische bestrijdingsmiddelen gebruikten, was er nu ook minder ‘onkruid’. Dat betekende: minder groente op tafel, minder groenvoer voor de dieren en minder dagloonarbeid bij de grote boeren.
	“Kortom: het hele systeem raakte in het ongerede. De boeren waren wanhopig. Dolgraag zouden ze naar het oude systeem terug willen.” Maar dat kon niet, omdat ze hun oorspronkelijke zaden kwijt waren. Gelukkig had ieder dorp nog wel zo’n tien, twintig boeren die de oude zaden waren blijven gebruiken. De DDS vormde dalitboerinnengroepen en stimuleerde de herintroductie van deze traditionele gewassen met de bijbehorende traditionele landbouwmethoden.

Er zijn nog wel meer redenen die de overstap verklaren. De televisie, de radio en de kranten lieten iedere keer opnieuw rijst en tarwe zien als het gewone voedsel, waardoor het eten van sorghum en gierst ouderwets begon te lijken. Iets voor de armen. Op de markt werd het moeilijker deze granen te verkopen. De DDS is ondertussen een tegenoffensief begonnen. Met een fraai uitgegeven kookboek-agenda en met een prachtig vormgegeven restaurant met de heerlijkste traditionele gerechten probeert zij de regionale keuken bij de middenklasse in ere te herstellen. Als dat lukt, zal dat vervolgens zijn weerslag vinden in de media, later in de eetgewoonten van de kijkers en lezers en weer later in de marktprijzen.
Een feestelijke karavaan van ossenkarren

Om zoveel mogelijk waardering voor de traditionele gewassen op te wekken, organiseert de DDS jaarlijks rond half januari een ‘mobiel biodiversiteitsfestival’. Het sluit aan bij het Pongal-feest, dat over heel India gevierd wordt. Het is een oogstfeest. Half januari is namelijk de winterrijst binnen. Het festival begon dit jaar met een plechtige en feestelijke opening in het dorp Bidakanne met een reeks toespraken van hoogwaardigheidsbekleders, het aansteken van olielampjes door boerinnen die ze voor kleurig beschilderde potten met zaad zetten en met het uitreiken van biodiversiteitsprijzen aan boerinnen en boeren die zich op dit gebied erg verdienstelijk hebben gemaakt. Natuurlijk is er veel muziek en dans. Het stralende middelpunt vormen twaalf ossenkarren die de verschillende zaden ingelijst achter glas met zich meedragen. De karren zijn kleurig beschilderd en versierd met bloemen, grassen en aren. Ook de ossen zijn niet vergeten; hun horens zijn groen, rood of blauw geschilderd en op hun koppen dragen ze kleurige kleedjes met flosjes.
	Als ik een paar dagen na de opening van het festival rond het middaguur in Yedakulapally aankom, tref ik de ossenkarren opnieuw. De karavaan bezoekt zestig dorpen. De ontvangstplechtigheid is net achter de rug. De muzikanten dansen en springen in het rond. De zanger nodigt een oude vrouw van het dorp uit in het midden te komen staan, doet haar een prachtige paarse sari over haar hoofd en schouders en zingt haar een lied toe over grootmoeders die ‘echt rijk’ zijn. “Ik ben dol op deze vrouw.”
	Even later trekt de hele stoet door het dorp. Vrouwen zingen traditionele liederen over de verschillende gewassen en ook wat luchtigere, humoristische liederen. Een groep mannen en vrouwen met korte stokken in hun handen voert een ingewikkelde volksdans uit, waarbij ze ritmisch op de stokken van hun telkens wisselende partners slaan. Vijf keer trekt de feestkaravaan rond de dorpstempel. De trompettist blijft keer op keer zijn wangen angstwekkend bol blazen en de dansers blijven onvermoeibaar stofwolken opwerpen.
Op een open plek in het dorp is voor de gelegenheid een tent gebouwd van dunne boomstammen en rieten matten, aan elkaar gesjord met touw. Na het feestelijke rondtrekken vindt hier een dorpsvergadering plaats. Eerst zingen de vrouwen een langdurig lied waarin alle gewassen en variëteiten stuk voor stuk aan bod komen.
	Satheesh, de directeur van de DDS, houdt een toespraakje waarin hij erop wijst dat de organisatie drie jaar geleden dorpsmarkten in het leven geroepen heeft, waarbij boeren uit de omgeving aan en van elkaar kunnen kopen. “Nu moeten jullie ons de garantie geven dat jullie ook echt de traditionele gewassen gaan leveren.” Vervolgens wijst hij erop dat de overheid in het officiële noodvoedselprogramma alleen maar rijst uitdeelt. “Dat komt omdat de rijstboeren een organisatie hebben waarmee ze de regering kunnen beïnvloeden. Gierstboeren zouden ook zo’n organisatie moeten hebben. Zodat het tot de overheid doordringt hoe belangrijk gierst is voor de gezondheid, de voeding en voor de duurzaamheid van de landbouw. Dan zullen we ook goede prijzen krijgen.”
	Daarna voeren allerlei boeren en boerinnen het woord. Verschillende beloven plechtig dat ze gierst gaan telen. Een oudere boer zegt zelfs dat hij gierst zal verbouwen of hij die kan verkopen of niet. Een oudere vrouw benadrukt dat ze door hun eigen zaden weer ‘vrij’ geworden zijn, de landbouw weer in eigen hand gekregen hebben. Op het eind vraagt een boer iedereen zijn hand op te steken die komend jaar gierst gaat verbouwen. Alle vrouwenhanden gaan de lucht in en van de mannen het merendeel.

Insecten bestrijden zonder gif, op de traditionele manier

In het gebied waar de DDS actief is gebruiken boeren van oudsher allerlei methodes om insectenplagen tegen te gaan. Bijvoorbeeld:
1. Diepploegen in de zomer. Larven die in de grond zitten, komen aan de oppervlakte. Vogels pikken ze op of de felle zomerzon verschroeit ze.
2. Stoppels verbranden. Het liefst aan het eind van de middag en begin van de avond. Dan vliegen heel wat nachtinsecten de vuurtjes in. Je kan ook houtvuurtjes aanleggen of lampen neerzetten.
3. Tussenplanten. Bepaalde gewassen (bijvoorbeeld sorghum) tussen het hoofdgewas (bijvoorbeeld erwten) zetten. De sorghum trekt vogels aan die meteen op het veld rondkijken naar insecten(larven).
4. Voederbakjes neerzetten. Per acre (0,4 hectare) heb je twintig bakjes op staken nodig met water en gekookte rijst. Daar komen vogels op af. Je kan ook gekookte rijst met een felle plantaardige kleurstof over het veld uitstrooien.
5. Vangplanten plaatsen. Insecten verkiezen bepaalde bloemen zoals afrikaantjes (marigold) of planten zoals castor, zonnebloem of maïs boven de eigenlijke gewassen. Je kan ze tussen het gewas neerzetten. Je moet ze goed nakijken op insecten en deze dan vernietigen.
6. Bespuiten met een extract van mest en urine. Dat moet een keer of drie gebeuren nog voor de insecten eitjes gaan leggen. Ze vermijden dan de stinkende planten. Het spuitmiddel is meteen goede voeding voor het gewas.
7. Bespuiten met een extract van tabak of van chili en knoflook.
8. Bespuiten met neem. Maak voor een acre een extract van vijf kilo neemzaden. Neembomen komen algemeen voor in India.
9. Bespuiten met suikeroplossing. Los vier kilo ruwe rietsuiker op in tachtig liter water. Dat is genoeg voor een acre. Mieren komen op het zoete laagje af en vreten meteen de schadelijke insecten op.
10. Insecten plukken. Gewoon met de hand insecten van de gewassen halen, of een doek onder de planten leggen en dan flink schudden, zodat ze van de planten af vallen. 
11. Lijmstroken ophangen. De insecten zien de felgekleurde stroken aan voor bloemen.

Al deze bestrijdingsmiddelen en -methoden zijn erg goedkoop. Als je op tijd neemzaad oogst, hoef je in het seizoen geen neemzaadolie op de markt te kopen. Tabak wordt in de streek niet verbouwd. Daar moet je dus geld voor neertellen.
Neemcake, de opgedroogde prut die overblijft als je neemextract maakt, kan je na de oogst op de akker verspreiden en onderploegen. Dat helpt tegen planteziekten.

Naast deze traditionele technieken verspreidt de DDS ook fermonen-vallen. Het zijn lange plastic zakjes met onderin een oplossing van geurstoffen van vrouwelijke insecten. De mannetjes komen hier op af en verdrinken. De fermonen-vallen geven aan hoeveel insecten op het veld actief zijn en of het tijd wordt om te spuiten.73
	Ook spuiten boeren wel eens met een preparaat van insecten die een virusziekte hebben. Het middel komt uit een landbouwlaboratorium. Maar in principe kunnen boeren het ook zelf maken. 

In het district Warangal, zo’n tweehonderd kilometer ten oosten van het gebied waar de DDS werkzaam is, gebruiken ruim driehonderd katoenboeren uit verschillende dorpen al drie jaar geen chemische bestrijdingsmiddelen meer. En dat terwijl katoenteelt berucht is om het zware gebruik van bestrijdingsmiddelen. De resultaten zijn prima. De onkosten voor biologische bestrijding zijn negentig procent lager dan chemische. Na drie jaar is de oogst even goed.74+

Een levend hek

Een serie agaven op een rij vormt een prima natuurlijk hek. Zij beschermt een akker of een dorpsbos, -weide of -hooiland tegen wilde dieren en loslopend vee. Deze kunnen behoorlijke schade toebrengen aan de gewassen; soms gaat tachtig procent van de opbrengst verloren. Ook veroorzaken de beesten erosie door overbegrazing. Een rij agaven is even afdoende als prikkeldraad, maar veel goedkoper.

De agave is een tropische vetplant met lange, leerachtige, dikke bladeren met aan de randen scherpe stekels, die de dieren afschrikken. De agave groeit snel, vergt weinig onderhoud, is makkelijk te vermeerderen en houdt met haar wortels grond vast die anders bij de tropische buien zou wegspoelen. Bij een bepaalde agavesoort, de aloëvera, bevat de bladeren een kleurloze gelei die een geneeskrachtige werking heeft en als natuurlijke basis dient voor veel schoonheidsmiddelen. De bladeren doen een goede prijs op de markt. Een andere agavesoort bevat sterke vezels waar boerinnen sisal van maken voor touw of matten.
	Er zijn tientallen soorten planten, bomen en struiken in gebruik als zelfaangroeiend hekwerk, maar de agave presteert het best bij het tegengaan van erosie: een vermindering van bijna negentig procent!75

10

“WIJ HEBBEN NIETS NIEUWS BEDACHT”

Interview met DDS-directeur Satheesh

Wat is de rol van de DDS bij de herintroductie van de traditionele zaden?

“De meeste NGO’s zeggen dat ze boeren ‘trainingen geven’ en dat ze ‘verfrissende ideeën inbrengen’. Zo zien wij onze rol niet. Wij gaan naar de mensen toe, praten met hen en zoeken naar hun kracht. Zij zelf ervaren hun huidige grote problemen als het falen van hun kennissysteem. Terwijl wij zeggen ‘jullie kennis van de traditionele zaden en landbouwmethoden is juist jullie kracht’. Wij hebben niets nieuws bedacht en ook geen nieuwe ideeën van elders hier geïntroduceerd. Hooguit kan je zeggen dat de DDS boeren bij elkaar brengt, hen stimuleert dorpszaadbanken te beginnen en de stap te zetten tot het weer opnieuw gaan verbouwen van de traditionele gewassen.”

Is de DDS een roepende in de woestijn? Staat zij alleen met haar visie?

“Wij zijn zeker geen geïsoleerde organisatie meer. Een paar jaar geleden vond bijna iedereen onze ideeën ouderwets en achterhaald. Maar neem bijvoorbeeld de officiële opening van het biodiversiteitsfestival. Daar waren wetenschappers en lokale bestuurders die openlijk zeggen dat de lokale variëteiten zo belangrijk zijn, zoveel voedzamer en gezonder, beter geschikt voor de droge gebieden en goed te verkopen aan mensen uit de stad die genoeg hebben van resten bestrijdingsmiddelen in hun voedsel. Het is goed voor de grote boeren die in de tent zaten dat te horen. Een paar jaar geleden zouden ze er niet over gepiekerd hebben om naar zo’n bijeenkomst van ons toe te komen, waar de DDS met allerlei ‘achterlijke ideeën’ aankwam. Nu waren ze er en hoorden de mensen die zij belangrijk vinden allemaal hetzelfde verhaal vertellen: dat in het verbouwen van de lokale gewassen zoveel toekomst zit.
	Veel boeren blijken nu onze ideeën geaccepteerd te hebben en zeggen onze kant op te willen. Dat is een intentieverklaring. Of ze die in actie gaan omzetten moet nog blijken.”

Overigens gelooft Satheesh niet in een snelle verovering van de markt door de traditionele granen en gerechten. Daarvoor lijkt hem de (advertentie)kracht van de grote voedingsconcerns te groot. Het Indiase overheidsbeleid, gericht op grootschalige, ‘moderne’, industriële landbouw, kan in zijn ogen echter niet anders dan tot rampen leiden. De wal zal het schip keren. “Wij moeten dan laten zien dat de traditionele landbouw een reëel alternatief is.” 76 

In je toespraak in Yedakulapally had je het over een ‘organisatie van gierstboeren’. Hoe zie je dat voor je?

“Tja, dat zal een nieuw soort organisatie moeten zijn. Maar laat ik eerst zeggen dat we onze twijfels hebben of een NGO boeren zou moeten organiseren. Ik denk van niet. Toch is er organisatie nodig op verschillende niveaus:
1. in de dorpen, via bijeenkomsten zoals je gezien hebt;
2. tussen verschillende NGO’s die in dezelfde dorpen actief zijn;
3. tussen NGO’s die met dezelfde onderwerpen bezig zijn (bijvoorbeeld de Andhra Pradesh Coalition in Defence of Diversity); 
4. nationaal (bijvoorbeeld de landelijke organisatie van biologische boeren in India, die onlangs opgericht is) en 
5. internationaal (bijvoorbeeld de South Asian Network for Food, Ecology and Culture);
6. tenslotte zouden we ook met de grote Indiase boerenorganisaties moeten gaan samenwerken. Maar deze boerenvakbonden zijn tegenwoordig verlengstukken van politieke partijen.”

Heb je enig idee waarom het bijzonder positieve en optimistische verhaal dat organisaties als DDS vertellen niet doordringt in het Westen? Eigenlijk is het zo simpel, zo overtuigend: het geschikte zaad is er nog, de benodigde kennis is nog voorhanden. Wat let ons om de traditionele landbouw te herintroduceren?
	“Misschien is de reden wel dat het verhaal zo simpel is. Je stuit hier op een bepaalde opvatting over wetenschap. Echte kennis móet ingewikkeld zijn, daar moeten specialisten aan te pas komen. Het is in de ogen van veel mensen ondenkbaar dat eenvoudige mensen, ongeletterde boerinnen kennis hebben die van enige betekenis is. Toch beschikken zij wel degelijk over veel kennis, alleen is het niet de gebruikelijke, academische.”
11

‘MODERNE’ LANDBOUW IN DE PRAKTIJK

Eind 1999 maakte de deelstaatregering van Andhra Pradesh bekend dat ze wilde inzetten op grootschalige industriële landbouw in handen van grote bedrijven. Vooruitlopend daarop was zij in 1997 in het dorpje Chaldiganipalli met een grote demonstratieboerderij begonnen, het zogenaamde Kuppam Pilot Project. De uitvoering van het project vertrouwde zij toe aan het bedrijf BHC-India.77
	Half februari 2000 zond de Andhra Pradesh Coalition in Defence of Diversity vier gerenommeerde geleerden naar het dorp om poolshoogte te nemen. Hoewel het bezoek ruimschoots van tevoren gemeld was aan de directie en het toch gaat om een demonstratie-project, betaald door de overheid, was er niemand van het bedrijf beschikbaar om het gezelschap rond te leiden.

Boeren uit het dorp vertelden de wetenschappers dat de regering hun land tegen hun wil heeft afgenomen en aan de maatschappij overgedragen. Hoewel ze nu formeel lid zijn van de ‘Chaldiganipalli Vereniging tot Wederzijdse Coöperatieve Hulp en Gezamenlijk Boeren’ zijn ze nooit ergens over geraadpleegd. Ze hebben zelfs nooit een contract getekend. De boeren was 30.000 tot 50.000 roepie per acre per jaar beloofd (= 600 tot 1000 euro per jaar met een koopkracht van ongeveer 6.000 tot 10.000 euro; een acre is 0,4 hectare, een kleine boerenfamilie bezit vaak niet meer dan een of twee acre). In werkelijkheid hebben zij de afgelopen drie jaar gemiddeld slechts een kleine 6.000 roepie per jaar per acre gekregen (= 120 euro, koopkracht 1200 euro). 
	Van de ongeveer 170 volwassen dorpsbewoners hebben dagelijks slechts zestig à zeventig vrouwen en zeven à tien mannen werk gehad tegen een dagloon van veertig, respectievelijk vijftig roepie (= 0,80 en 1 euro, koopkracht acht en tien euro). De boeren zijn in feite dagloners geworden op hun eigen grond.

Op landbouwtechnisch gebied doet het bedrijf alles wat je niet moet doen als je duurzame landbouw wil: overdreven veel water, kunstmest en bestrijdingsmiddelen gebruiken en zeer zware machines inzetten die de grond pletten. Het bedrijf laat zelfs dwars op de hoogtelijnen van de heuvels ploegen, zodat een kleine regenbui al aarde afspoelt, laat staan de geduchte moessonstortbuien. Het enige pluspunt dat de geleerden konden ontdekken is een druppel-irrigatiesysteem.
	Tenslotte zijn de kosten die het bedrijf per acre maakt tien keer zo hoog als op een gangbaar bedrijf van een rijke boer. Als er meer van dit soort projecten komen, verwachten de deskundigen ernstige sociale onrust.

Volgens DDS-directeur Satheesh zijn er de afgelopen jaren niet veel meer van dit soort grote bedrijven bijgekomen in Andhra Pradesh. Toch is het officiële beleid van de deelstaat nog steeds gericht op zoveel mogelijk grootschalige, industriële landbouwbedrijven in handen van concerns. Het aandeel van de bevolking dat leeft van de landbouw zou terug moeten van zeventig naar veertig, vijfenveertig procent. Twintig miljoen kleine boeren zouden dan hun bestaan verliezen.

12

DE GRAANBANK

Een eenvoudige oplossing van het hongerprobleem

Een graanbank is een zeer eenvoudige en effectieve manier om de ergste hongerproblemen op te lossen. Dat is tenminste de ervaring in het district Bolangir van de Oost-Indiase deelstaat Orissa. Ongeveer duizend boerenfamilies uit het dorp Sundhi Munda en een twintigtal omliggende dorpjes brengen daar na de oogst rijst, die ze over hebben, naar een gemeenschappelijke opslagplaats, hun graanbank. In de moeilijke periode – de laatste maanden voor de nieuwe oogst - kan iedere familie die rijst gebracht heeft daar weer net zoveel komen ophalen, zonder rente. Families die geen rijst ingelegd hebben, bijvoorbeeld omdat ze geen overschot aan rijst hadden of omdat ze arme landarbeiders zijn, kunnen er rijst lenen, als ze in nood verkeren. Zij moeten in de volgende oogstperiode hun schuld inlossen met een halve emmer rijst extra bij wijze van rente. De dorpsraad kan besluiten hele arme families vrij te stellen van het teruggeven van de rijst.78
	Het begon allemaal in 1990 toen de sociale activist Bansi Dhar Behera de inwoners van Sundhi Munda vroeg wat overtollig rijst in een silo bij elkaar te brengen. Honderdvijftig families legden gezamenlijk 1100 kilo rijst in. In zeven jaar tijd vertienvoudigde het aantal families en de hoeveelheid rijst. Jaarlijks doen ongeveer duizend hulpbehoevende families uit de twintig dorpen een beroep op de graanbank. De ergste honger is hiermee in deze dorpen uitgebannen en dat in een streek waar jaarlijks tienduizenden mensen honger lijden en zeker vijfentwintig van de honger omkomen.
	Arme families die de geleende rijst niet terug kunnen geven, verrichten soms gratis werk als tegenprestatie. Ook gebruiken de dorpen de extra rijst van de ‘rente’ om belangrijke dingen voor het dorp te laten doen. Zo werden een dorpstempel en een nieuwe silo gebouwd en een traditionele watertank opgeknapt voor alles bij elkaar 800 kilo rijst.

Het verschijnsel ‘graanbank’ komt op verschillende plaatsen in India voor. In het Kodagu-district in de Zuidwestelijke deelstaat Karnataka functioneren al dertig jaar tien van dergelijke graanbanken met succes. De regels zijn daar iets anders: iedere familie die meedoet moet jaarlijks honderd kilo rijst inbrengen. De gezamenlijke rijst wordt in de moeilijke maanden uitgeleend aan wie dat nodig heeft. Wat overblijft wordt op de markt verkocht. Leners moeten de rijst met twaalf procent extra bij de volgende oogst teruggeven. De traditionele woekeraar rekent vaak honderd procent voor drie maanden.
	Families die met de graanbank meedoen, geven jaarlijks ook vijf à tien kilo rijst voor het zogenaamde ‘rouwfonds’. Families die te maken hebben met een sterfgeval krijgen vanuit dat fonds een extra gratis uitkering rijst om hen te helpen.

Economen, bureaucraten en politici

Nu dit zeer eenvoudige systeem van de graanbank zo effectief blijkt te zijn, kan je je niet voorstellen dat het niet overal in India op grote schaal toegepast wordt. Volgens Devinder Sharma, een Indiase deskundige op het gebied van landbouwpolitiek en honger, komt dit “omdat de economen dit systeem over het hoofd zien, aangezien het niet past in hun neo-klassieke paradigma; omdat de bureaucraten er niet voor voelen, aangezien het hen geen steekpenningen oplevert; en omdat de politici geen interesse hebben, aangezien ze er geen extra stemmen mee binnen kunnen halen.” Toch denkt Sharma dat er overal graanbanken moeten komen: “De experimenten in Bolangir en Kodagu laten zien dat het een effectief en geschikt model is. (..) Temeer daar de opeenvolgende regeringen er niet in geslaagd zijn het erover eens te worden wat een geschikte aanpak is om de armsten van de armsten te bereiken. (..) Een systeem voor voedselveiligheid dient dóór de bevolking en vóór de bevolking opgezet te worden.”

DEEL TWEE: ELDERS IN HET ZUIDEN

13

Engelse deskundige over snelle toename 
duurzame landbouw in het Zuiden:

‘HET IS EEN STILLE REVOLUTIE’

Citaten uit een boek van Jules Pretty

We staan aan de vooravond van een landbouwrevolutie. Dit schrijft landbouwonderzoeker Jules Pretty in zijn boek Agri-Culture - reconnecting people, land and nature.79 Misschien is die revolutie al begonnen, maar zo stilletjes dat de meeste mensen haar nog niet opgemerkt hebben.
	Pretty is door en door wetenschapper, heeft talloze publikaties op zijn naam en is een erkend expert op het gebied van duurzame landbouw. Toch is zijn boek ook voor de leek goed te volgen; het is leesbaar en kleurig. De kern van het boek bestaat uit talloze voorbeelden van geslaagde boerenlandbouwprojecten uit het Zuiden en het Westen. Daaromheen staan allerlei beschouwende opmerkingen, ook over de grote problemen van de huidige landbouw. Zodoende is het boek tegelijkertijd praktisch en concreet en heeft het eveneens de nodige diepgang.

Pretty: “Er is iets mis met onze landbouw- en voedselsystemen. Ondanks een grote toename van de landbouwproductie tijdens de afgelopen eeuw, lijden honderden miljoenen mensen honger of zijn ondervoed. Daarnaast eten honderden miljoenen mensen te veel of verkeerd voedsel dat hen ziek maakt. Ook het milieu heeft zwaar te lijden onder de landbouwsystemen die we de afgelopen jaren ontwikkeld hebben. Is daar echt niet iets aan te doen? Wordt het niet tijd voor een ander soort landbouw, die meer in overeenstemming is met ecologische principes en die beter aansluit bij de aard van ons mensen, bij onze sociale en culturele behoeften? Deze kwestie is niet nieuw. In het verleden hebben velen zich ingezet voor landbouwsystemen die tegelijkertijd duurzaam en productief zijn. En die inspanningen waren altijd al enigermate succesvol. Het nieuwe is dat deze systemen zich nu zo sterk beginnen te verbreiden en zo omvangrijk worden dat zij het leven van miljoenen mensen daadwerkelijk veranderen.”
 
De revolutie is stil, ook “omdat de meeste mensen uit de voorhoede armen zijn, mensen uit de marge, wier stemmen zelden gehoord worden als het om de grote maatschappelijke kwesties gaat.”

“In de 12.000 jaar dat er landbouw bestaat, zijn er lange periodes geweest die stabiel waren, en die afgewisseld werden met korte uitbarstingen van heftige veranderingen, die het denken en doen van mensen fundamenteel wijzigden. Ik geloof dat we nu weer op zo’n breukvlak zitten. Duurzame landbouw die zo goed mogelijk gebruik maakt van de natuurlijke mogelijkheden, de menselijke kennis en ons vermogen tot samenwerken, begint er steeds veelbelovender uit te zien. Maar het is een stille revolutie omdat de meeste mensen er weinig geloof aan hechten. Zij is ook stil omdat de meeste mensen uit de voorhoede armen zijn, mensen uit de marge, wier stemmen zelden gehoord worden als het om de grote maatschappelijke kwesties gaat. Niemand kan ons precies vertellen waar deze revolutie ons zal brengen. Ook weten we niet of duurzame productie geschikt is voor alle boeren in de wereld. Maar ik weet wel zeker dat haar principes op grote schaal toepasbaar zijn. Als die uitgangspunten eenmaal aanvaard raken, zal de vindingrijkheid van de lokale bevolking om zo goed mogelijk gebruik te maken van de lokale omstandigheden de uiteindelijke vorm van de nieuwe productiemethoden bepalen.”

Sociaal leerproces

“Een van de opmerkelijkste veranderingen die het afgelopen decennium plaatsgevonden heeft, is het ontstaan van een stille revolutie in de landbouw van kleine en middelgrote boeren in de Zuidelijke landen. De stuwende kracht achter deze ontwikkeling vormen boeren die steeds meer te weten komen over de natuur, steeds beter begrijpen hoe zij met die kennis de voedselproductie kunnen opvoeren en die kunnen en willen samenwerken om gemeenschappelijke problemen aan te pakken. Veel armere boeren hebben direct de overstap gemaakt van grotendeels pre-moderne landbouw naar hoogproductieve duurzame landbouw. Ieder afzonderlijk voorbeeld bevat belangrijke lessen voor ons allen.”
(..)
“Duurzame landbouw bestaat niet uit een set concreet gedefinieerde technologieën, het is ook niet een eenvoudig model of een pakket maatregelen dat toegepast dient te worden in de loop van een bepaalde tijd. Het dient beschouwd te worden als een sociaal leerproces. Gebrek aan kennis van agro-ecologie en aan vaardigheden om een complex boerenbedrijf te leiden, vormen belangrijke barrières om te beginnen met duurzame landbouw. We weten veel minder van technieken waarmee we onze natuurlijke hulpbronnen kunnen ontzien, dan van het gebruik van bestrijdingsmiddelen en kunstmest in moderne systemen. Het is duidelijk dat het leerproces van boeren wat betreft alternatieve technologieën cruciaal is. Als dit leren met dwang en pressie gepaard gaat, dan zullen zij het geleerde waarschijnlijk slechts een beperkte periode toepassen. Maar als het leren een proces is waarbij boeren zelf een grote inbreng hebben en dat hen aanmoedigt de ecologische kanten van hun boerenbedrijf en van hun natuurlijke hulpbronnen steeds beter te leren kennen, dan ontstaat er een fundament voor een nieuwe aanpak en voor een voortdurend verdergaande verbetering. Zoals Roland Bunch en Gabino Lòpez, landbouwontwikkelingswerkers uit Midden-Amerika, het uitdrukken: ‘Wat duurzaam gemaakt moet worden, is het sociale vernieuwingsproces zelf.’
(..)
“Ik wil niet de indruk vestigen dat gemeenschappen en samenlevingen die ‘traditioneel’ of ‘inheems’ genoemd worden alleen daarom al goed omgaan met de natuur en met elkaar. Sommige gemeenschappen hebben ecologische vernietiging teweeg gebracht. Andere houden er al eeuwenlang normen op na die sociale ongelijkheid veroorzaken. Mijn bedoeling is echter om te laten zien wat mogelijk is, zowel op ecologisch als op sociaal gebied, zonder te willen beweren dat ieder voorbeeld dat ik beschrijf perfect is.”
(..)
“Deze duurzame landbouwrevolutie is nu al bezig een nieuwe wereld voort te brengen. Maar dat gaat vanzelfsprekend niet makkelijk. Veel vormen van landbouwpolitiek leiden tot niets. Veel instituten luisteren niet naar de stem van de lokale bevolking, vooral niet als zij arm is of in een afgelegen streek woont. Veel firma’s denken nog steeds dat zoveel mogelijk winst maken, ten koste van het milieu, valt te verantwoorden.”

“Als boeren niet van harte deelnemen aan deze ecologische
wederopbouw, zal het niet werken.”

Problemen

“De duurzame landbouwrevolutie komt de armen en het milieu in ontwikkelingslanden duidelijk ten goede. Mensen hebben meer te eten, raken beter georganiseerd, hebben meer toegang tot dienstverlenende instanties en meer politieke invloed en hebben door dat alles meer keus in hun leven. Maar net als bij alle grote veranderingen, heeft ook deze revolutie de nodige problemen als neveneffect. Om een voorbeeld te geven: het aanleggen van een weg kan boeren helpen makkelijker de markt te bereiken met hun voedsel, maar als die weg langs een bos loopt, kan dezelfde weg ook leiden tot illegale houtkap. 
	Dat wil niet zeggen dat het volledig verbruiken van natuurlijke rijkdommen altijd onwenselijk is. Het omzetten van bos in geld zou landelijk en lokaal van belang kunnen zijn, als het gestoken wordt in ziekenhuizen en scholen en zodoende op effectieve manier natuurlijke rijkdom over laat gaan in sociaal en menselijk kapitaal. Op dezelfde manier moet er misschien een beperkt sociaal conflict uitgevochten worden om een oneerlijke verdeling van het grondeigendom ongedaan te maken, om meer welvaart aan de meerderheid van de bevolking te brengen. 
	Bepaalde projecten maken misschien grote vorderingen bij het verminderen van bodemerosie en het verbeteren van het vasthouden van regenwater door over te gaan op landbouw zonder ploegen; maar ondertussen blijven diezelfde projecten misschien toch nog landbouwgif gebruiken. In andere gevallen leidt de verhoogde hoeveelheid plantaardig materiaal in de bodem tot een grotere uitspoeling van nitraat naar het grondwater. Als land niet meer begraasd mag worden om bodemherstel mogelijk te maken, dan moeten mensen die geen andere middelen van bestaan hebben misschien hun vee verkopen. Als er meer werk komt door een intensievere manier van boeren, of door het in gebruik nemen van meer gronden, kan dat een zwaardere belasting betekenen, in het bijzonder voor vrouwen. Extra inkomsten uit de verkoop van producten gaan misschien rechtstreeks naar mannen, die minder dan vrouwen geneigd zijn het aan de kinderen of het huishouden te besteden.

Er steken ook allerlei nieuwe problemen de kop op die de verspreiding van duurzame landbouw kunnen vertragen. Ten eerste: duurzame landbouw die de waarde van een akker verhoogt kan machtigere groepen er toe brengen die over te nemen; zoals grootgrondbezitters wel gronden terugnemen van pachters die ze net verbeterd hebben. In deze context is het verstandig om maar liever slecht te boeren, zodat je tenminste je grond niet kwijtraakt. Het idee van duurzame landbouw lijkt misschien mensen vast te houden op het platteland, weg van de machtscentra en van de ‘moderne’ stedelijke samenleving; maar sommige mensen van het platteland zijn er juist op uit om voldoende geld bij elkaar te verdienen om daarmee hun gebied te verlaten.
	Duurzame landbouw brengt met zich mee dat agro-chemische concerns in hun huidige vorm een minder grote rol zullen spelen. Deze firma’s zullen de vermindering van hun inkomsten niet makkelijk accepteren. Duurzame landbouw veronderstelt verder meer decentralisatie: overdracht van macht aan plaatselijke gemeenschappen en groepen. Overheidsinstanties en particuliere organisaties die profiteren van corruptie en onduidelijkheid kunnen de ontwikkeling om die reden gaan dwarsbomen. Onderzoeks- en voorlichtingsinstituten zullen ook moeten veranderen; ze zullen intensiever met boeren moeten samenwerken en hen meer stem moeten geven in de richting en de uitvoering van het onderzoek. Deze instituten zullen andere maatstaven moeten ontwikkelen om de prestaties van hun medewerkers vast te stellen en te beslissen wie in aanmerking komt voor promotie. Tenslotte kunnen een toenemend onderling vertrouwen en gevoel van sociale verbondenheid en het ontstaan van krachtige bewegingen een bedreiging vormen voor de bestaande macht, die op haar beurt zal trachten zulke lokale organisaties te ondermijnen.

Er zullen heel wat mensen de gegevens betwisten die laten zien hoe veelbelovend de vooruitzichten van duurzame landbouw zijn, omdat ze niet kunnen geloven dat de armen, de mensen in de marge, in staat zijn tot dit type vooruitgang. Maar ik geloof dat er veel hoop schuilt in deze verhalen over stappen in de richting van duurzame landbouw. Ze laten ook zien dat er mensen zijn die leiding kunnen geven aan deze ontwikkeling. In ieder geval is het duidelijk dat deze aanpak mensen werkelijk een kans biedt om hun voedselproductie te verhogen en tegelijkertijd de natuur te beschermen en zelfs meer ruimte te geven. Duurzame landbouw op grote schaal is moeilijk te bereiken, omdat veel mensen zich tegen het idee zullen verzetten, de vernieuwers zullen ontslaan, of de beleidswijzigingen tegen zullen houden. Toch geeft duurzame landbouw een aanwijzing hoe we uit de narigheid kunnen komen, als we met zijn allen bereid zouden zijn om te luisteren en te leren.”

“Iedereen is voorstander van duurzaamheid, maar meestal blijft het bij lippendienst.”

Conclusie: meer organisatie nodig

“Voedselgebrek vormt een dagelijks probleem voor 800 miljoen mensen, ondanks een grote toename van de industriële landbouw. Honger en verhoogde voedselproductiviteit gaan hand in hand. We weten hoe we de voedselproductie kunnen vergroten met moderne methoden en met hulpstoffen gebaseerd op fossiele brandstoffen. Maar alles wat geld kost, ligt onvermijdelijk buiten het bereik van de armste huishoudens en de armste landen. Duurzame landbouw, die zo goed mogelijk gebruik maakt van de producten en mogelijkheden van de natuur, in combinatie met het samenwerkingsvermogen van de bevolking, biedt vele nieuwe kansen. Er zijn al grote vorderingen gemaakt, hoewel sceptici er nog niet van overtuigd zijn dat armen tot vernieuwen in staat zijn. Duurzame landbouwsystemen verbeteren de gezondheid van de bodem, zorgen voor een effectiever gebruik van het beschikbare water, en maken zo goed mogelijk gebruik van de biodiversiteit voor het bestrijden van plagen en ziekten. Wanneer dit alles tegelijkertijd ingezet wordt, treedt een belangrijk synergetisch effect op. Jammer genoeg zijn er zonder wezenlijke beleidswijzigingen nog veel remmende factoren, die een algemenere acceptatie van en overschakeling op duurzame landbouw bemoeilijken.”
(..)
“Iedereen is voorstander van duurzaamheid, maar meestal blijft het bij lippendienst. Slechts twee landen in de wereld, Cuba en Zwitserland, en enkele progressieve deelstaten, provincies of landstreken voeren een duidelijk en alomvattend beleid tot verduurzaming van de landbouw. Weliswaar is er een veelbelovende vooruitgang in sommige sectoren en zijn er interessante programma’s in andere, maar de verschillende duurzame systemen zijn duidelijk geschikt voor alle landen in hun geheel. Zij zijn in staat efficiënt voedsel te produceren. Zij zijn eerlijker en billijker bij het verdelen van de lusten en de lasten, omdat zij armen en mensen in de marge werkelijk de gelegenheid bieden om op zijn minst een redelijk leven te leiden. Zij helpen de natuur te beschermen en haar vitale maar vaak verborgen functies, waarvan we zo afhankelijk zijn.
	Wanneer regeringen en politici blijven aarzelen, wordt het voor de mensen die geloven in deze visie noodzakelijk zich te organiseren en de kracht te demonstreren die voortkomt uit een gezamenlijk willen. De meeste mensen hebben te winnen bij het ondersteunen van een duurzame landbouwrevolutie. Maar sommigen hebben het gevoel dat ze veel te verliezen hebben: economische macht, omdat een bepaald product niet langer gevraagd wordt; politieke macht, omdat de bestaande structuren afbrokkelen als er nieuwe vormen van sociale organisatie ontstaan; of persoonlijk macht omdat andere ideeën nu in de schijnwerpers komen te staan.”

Cijfers

Minstens drie procent van de boeren uit het Zuiden zijn overgeschakeld op duurzame landbouw, praktisch zonder subsidie van de overheid. Hun opbrengsten stegen gemiddeld met zeventig procent en hun onkosten namen af.

Eind 1998 begon Jules Pretty samen met zijn collega Rachel Hine van de Universiteit van Essex uit Engeland een grootscheeps onderzoek naar duurzame landbouw in het Zuiden. Zij schreven zoveel mogelijk organisaties aan en kregen van honderden grote en kleine projecten beschrijvingen binnen. Na zorgvuldige controle van de gegevens bleven er 208 succesvolle initiatieven over met betrouwbare gegevens. Het gaat om 63 projecten in 12 Aziatische landen, 45 in 17 Latijnsamerikaanse en 100 in 23 Afrikaanse landen. Alle beschreven projecten samen betreffen bijna 9 miljoen, voornamelijk kleine, boerenbedrijven. Ongeveer 90 procent van hen bezit niet meer dan twee hectare grond.

Bij ‘duurzame landbouw’ gebruiken de boeren zo min mogelijk gif en kunstmest. In ieder geval zo weinig dat de bodem, het grondwater, de planten- en dierenrijkdom en de menselijke gezondheid niet achteruit gaat. De boeren maken daarbij gebruik van wat lokaal voorhanden en goedkoop is. 
	In het rapport komen alleen projecten ter sprake waar de boeren geen subsidie van de overheid krijgen voor hun inspanningen. Het is te vaak voorgekomen dat succesvol ogende vernieuwingen snel doodbloedden nadat de beloning ophield.

De meest opvallende uitkomst van het onderzoek is wel dat duurzame landbouw in het Zuiden een enorme groei doormaakt: in tien jaar tijd is zij verdriehonderdvoudigd. Weliswaar gaat het in totaal nog slechts om drie procent van de landbouwgrond in de genoemde drie continenten. Maar niettemin is de groei opvallend en veelbelovend. Mogelijk zijn er nog veel meer boeren die duurzaam werken, maar die geen contact hebben met NGO’s of wetenschappers.

De verschillen tussen de projecten zijn enorm. Het kleinste project betreft vijf boerengezinnen in Chili met gezamenlijk vijf hectare en het grootste 200.000 boeren in Zuid-Brazilië met in totaal 10,5 miljoen hectare landbouwgrond. In het ene project is de opbrengst slechts een paar procent gestegen, in het andere meer dan 600 procent. Soms gaat het om het achterwege laten van het ploegen en het tegengaan van onkruid met het aanplanten van peulvruchten in Latijns-Amerika, een andere keer om openluchtscholen voor boeren om het gebruik van pesticiden terug te dringen in Azië en dan weer om het aanleggen van moestuinen in Afrika waardoor iedereen beter te eten heeft en de gezondheid, met name van de kinderen, met sprongen vooruit gaat.80+

Website
Er bestaat een prachtige website met talloze succesverhalen over duurzame landbouw uit alle continenten. Een duidelijk achtergrondverhaal en verwijzingen naar degelijke rapporten en deskundige kritische organisaties ontbreken niet. De website is een gezamenlijke onderneming van Greenpeace, Ileia (organisatie op het gebied van duurzame landbouw) en Oxfam (ontwikkelingshulp) en de beschreven projecten zijn goed voor zowel het milieu als de kleine boeren in het Zuiden. Zie: www.farmingsolutions.org.

14

AFRIKAANSE BOERINNEN EN BOEREN LICHTEN
LANDBOUW-VOORLICHTERS VOOR

‘Als je de landbouwproductie wilt opkrikken in een streek die kampt met een tekort aan regen of met een slechte grond, dan leg je je oor te luister bij boeren die in deze moeilijke omstandigheden toch goede prestaties leveren. De ervaringen van deze extra-deskundige boeren probeer je vervolgens te verspreiden.’ Dit vormt het uitgangspunt van twee landbouwvernieuwingsprogramma’s in acht Afrikaanse landen, die van start gingen in 1997.81+ Het lijkt erg voor de hand liggend zo te werk te gaan, maar in feite is het een levensgrote verandering voor landbouwvoorlichters. Zo schrijven onderzoekers Chris Reij en Ann Waters-Bayer in een boek over beide programma’s82: “Ondanks allerlei fraaie woorden als ‘vraaggestuurd’ en ‘participerend’ landbouwonderzoek, blijft het in de meeste Afrikaanse landen de gewoonte een techniek te ‘droppen’. Ook al zijn deze technieken te duur voor de honderden miljoenen kleine boeren die zich de kostbare pakketten zaden, kunstmest en bestrijdingsmiddelen niet kunnen veroorloven. Bovendien gaat het vaak om standaardpakketten die door een heel land aangeprezen worden, zonder rekening te houden met de landbouwkundige verschillen tussen de landstreken. Geregeld zijn deze pakketten ongeschikt voor kleine boeren in drogere gebieden of met slechte grond. Veel van deze boeren staan dan ook sceptisch tegenover technieken waar conventionele onderzoekers en voorlichters mee aankomen, ondanks de soms massieve promotiecampagnes.
	(..)Met een toenemende bevolkingsdruk en een groeiend bewustzijn van de achteruitgang van het milieu zoeken boeren naar wegen om hun productie op te voeren door gebruik te maken van wat de omgeving biedt, zonder het milieu uit te putten. Landbouw kan alleen maar duurzaam zijn als boeren actief lokale kennis blijven ontwikkelen.
	(..)Ondertussen hebben de twee landbouwvernieuwingsprogramma’s talloze verschillende vernieuwingen aan het licht gebracht, die bewijzen hoe ingenieus, creatief en vasthoudend kleine Afrikaanse boeren zijn.”

Boerenvernieuwers in het middelpunt zetten

De eerste stap in de richting van deze recente vorm van landbouwvernieuwing, waarbij de kennis en de ervaring van deskundige kleine boeren centraal staan, was een cursus voor landbouwvoorlichters. Zij moesten als het ware opnieuw gaan leren kijken en luisteren. Sommigen van hen waren zo gefocust op het aan de man brengen van hun pakketten, dat ze zeiden: “We zijn alle dagen op het platteland, maar we hebben nog nooit een boerenvernieuwer ontmoet.” Toch moesten ook zij in contact zien te komen met dit type boeren; ze moesten leren hoe navraag te doen in de dorpen en hoe een gesprek aan te knopen. Het is vooral belangrijk boerinnen en boeren te vinden die het in zich hebben met enthousiasme over hun ervaringen te vertellen aan collega-boeren.
	Onderling bespraken de voorlichters welke vernieuwers en welke soorten vernieuwingen zij op het spoor gekomen waren. Zij moesten een keuze maken welke vernieuwers zij speciaal in het zonnetje zouden zetten en welke vernieuwingen bijzonder de moeite waard waren om te verspreiden. Zo ontdekten voorlichters uit Ethiopië en Tunesië dat uitvindingen van boerinnen vaak weinig kosten met zich meebrengen en dus bij uitstek geschikt zijn voor arme boeren.
	Daarna moesten de voorlichters in nauwe samenwerking met de boerenvernieuwers afspreken hoe de effecten gemeten zouden worden. In Burkina Faso stonden alle boeren erop zelf de tellingen en metingen te verrichten en de resultaten te noteren. De voorlichters organiseerden vervolgens wederzijdse bezoeken voor boerenvernieuwers. Deze bleken uitermate inspirerend te zijn voor de boeren, ook omdat ze veel achtergrondinformatie te horen kregen van hun collega-vernieuwers. Vervolgens kwamen er discussiebijeenkomsten met buren waarbij de vernieuwers hun werkmethoden bespraken. Zo kwamen de vernieuwers uit het isolement waarin ze vaak verkeren omdat ze anders dan anders werken. Later kwamen er open dagen waarop alle boeren uit het dorp die belangstelling hadden een kijkje op het veld konden nemen. Of er werden speciale dorpsvergaderingen belegd.
	Na een jaar of drie stelden voorlichters boerenvernieuwers voor gezamenlijk onderzoek te gaan doen om bepaalde aspecten van hun werkwijze verder uit te testen. In deze onderzoeken werken boeren, voorlichters en wetenschappers samen. Aan de ene kant gaat het er dan om een optimale werkwijze te vinden, maar ook om ‘harde cijfers’ te vergaren om erkenning te vinden bij wetenschappers, beleidsmakers en donororganisaties.
	De beide vernieuwingsprogramma’s hebben de afgelopen jaren een stroom van kranteartikelen, radio- en tv-interviews, rapporten, wetenschappelijke artikelen en zelfs enkele video’s opgeleverd. Ook organiseerden de mensen van de vernieuwingsprogramma’s bezoeken van hoogwaardigheidsbekleders aan boerenvernieuwers en belegden zij nationale en internationale congressen. De bedoeling hiervan is zowel de concrete vernieuwingen als de aanpak onder de aandacht te brengen; en vooral om wetenschappers, beleidsmakers en politici ervan te doordringen dat kleine boeren heel wat kennis in huis hebben en heel creatief kunnen zijn.

Ongeletterde ster-vernieuwers 

Om wat voor een soort vernieuwingen gaat het?

De ervaringen van de twee onderzoeksprogramma’s die sinds 1997 lopen, wijzen uit dat het meestal gaat om een heel stel vernieuwingen tegelijkertijd, omdat op een boerderij alles in elkaar grijpt. Er zijn verbeteringen op het gebied van speciale gewasvariëteiten, insectenbestrijding, zaai/plantdichtheid, vormgeving van gereedschap, voedselbereiding, bodemvruchtbaarheid, wateroogsten, waterbesparing, erosiebeperking, aanplanting van bossen en boomgaarden en noem maar op.

Hoe ziet een boerenvernieuwer er uit?

Hoewel vrouwen veel landbouwwerk doen, zijn driekwart van de boerenvernieuwers, die door de twee programma’s in het zonnetje gezet zijn, mannen. Dat komt waarschijnlijk omdat mannen meestal het woord voeren namens de familie. Misschien ook door de opzet van de programma’s die in eerste instantie vooral gericht waren op werk op het land zelf, waar mannen een grote rol spelen. Waar de programma’s keken naar het houden van vee, het verzorgen van de moestuin en het verwerken van voedsel, kwamen er meer boerinnenvernieuwers naar voren. Ook blijkt samenwerking binnen de familie van belang te zijn voor vernieuwingen, omdat deze vaak extra werk met zich meebrengen en omdat het werk op de boerderij in familieverband gedaan wordt. De twee landbouwvernieuwingsprogramma’s zullen in de toekomst dan ook meer aandacht gaan besteden aan overleg binnen boerenfamilies.
	Veel vernieuwers blijken sterke persoonlijkheden te zijn. Dat is niet verwonderlijk als je je realiseert dat dorpsgenoten hen vaak jarenlang vijandig bejegenen omdat ze hun land ‘in strijd met de tradities’ bewerken.
	De meeste vernieuwers zijn oudere en meer ervaren boeren. In Ethiopië vonden onderzoekers dat de meesten over de vijftig zijn. Dat komt waarschijnlijk omdat boeren pas kunnen beginnen met experimenteren als ze een eigen boerderij hebben en geen toestemming meer nodig hebben van de ouderen, en omdat veel vindingen een opeenstapeling zijn van een hele serie kleine veranderingen, die een lang groeiproces vereisen. Soms duiken er ook jonge vernieuwers op. Vaak gaat het dan om jongeren die enige jaren in een grote stad gewerkt hebben en bijvoorbeeld door een economische crisis terug komen naar hun dorp. Zij nemen dan ideeën mee uit andere streken. Veel vernieuwers blijken overigens in andere regio’s gewerkt te hebben als landarbeider of soldaat, waar ze in aanraking kwamen met andere landbouwtechnieken.

	Heel wat boerenvernieuwers zijn redelijk welgesteld. In Burkina Faso vonden onderzoekers dat vernieuwers die ondertussen algemeen erkenning gevonden hebben in hun dorp, al zo’n vijftien à twintig jaar hun bedrijf stapje voor stapje verbeterd hebben. Met name in droge jaren hadden zij grotere opbrengsten dan de overige boeren, omdat ze allerlei voorzieningen getroffen hadden om water op te vangen en hun bodems verbeterd hadden zodat die beter het beschikbare vocht vasthouden. Vernieuwers oefenen vaak een sterk geïntegreerde vorm van landbouw uit, waarbij ieder onderdeel van het bedrijf andere onderdelen stimuleert. Zo houden zij bijvoorbeeld varkens die groenteafval eten; de mest van deze dieren gaat dan in een speciaal gegraven wateropvangbekken als voedsel voor de vissen die de boerin daarin uitgezet heeft; de drab uit de vijver dient vervolgens weer als compost op het veld, enzovoort.
	In veel Afrikaanse landen verdienen de meeste boeren meer dan de helft van hun inkomen buiten de boerderij. Het gevolg is dat het boeren er een beetje bij komt te hangen. De boerenvernieuwers bleken over het algemeen hard werkende full-time boeren te zijn die voortdurend op hun velden in de weer zijn. Opvallend is ook dat sommige ster-vernieuwers, die hun verhaal prima naar voren kunnen brengen, ongeletterd zijn. Onderzoekers vonden geen verband tussen schoolopleiding en landbouwvernieuwing.

Politiek is niet rechtlijnig

Organisaties die met weinig overheidsgeld de landbouwproductie van arme, kleine boeren omhoog willen brengen, moeten de boerenervaring en de boerenkennis in het brandpunt van de aandacht zien te krijgen; ook bij de gevestigde beleidsmakers in de stad. Dat blijkt in de praktijk nog niet zo eenvoudig. Vandaar dat de twee vernieuwingsprogramma’s ook het proces van beleidsverandering onder de loep genomen hebben. De politiek op nationaal en internationaal niveau heeft grote invloed op de landbouw. Neem bijvoorbeeld de eis van de Wereldbank, opgenomen in de bezuinigingsprogramma’s (Structurele Aanpassings-Programma’s of SAPs) van veel Afrikaanse landen, om de subsidie op kunstmest af te schaffen. Maar politiek op die niveaus is lastig te beïnvloeden, omdat standpunten daar sterk gepolitiseerd zijn en de beslissende kringen moeilijk benaderbaar. Bovendien worden besluiten in die regionen sneller en onverwachter genomen, zodat er weinig tijd is om tegendruk op te bouwen. Vandaar dat het handiger lijkt lokale en provinciale bestuurders en politici aan te spreken. Deze blijken wel toegankelijk te zijn voor vertegenwoordigers van boerenorganisaties, voorlichters en medewerkers van NGO’s.

De ervaring leert dat politieke processen niet rechtlijnig verlopen. Het is vaak niet zo dat politici eerst een probleem analyseren en daarna een besluit nemen om dit vervolgens uit te gaan voeren. Of dat zij eerst wetten op provinciaal niveau aannemen, waarna zij met richtlijnen komen voor districten en vervolgens voor dorpen. Het is heel goed mogelijk dat een bepaalde beleidswijziging ontstaan is door een geslaagd experiment in een dorpje, waarna verschillende beleidsmedewerkers deze aanpak bevorderd hebben zonder het aan de grote klok te hangen; om pas daarna hun politieke bazen te wijzen op de fraaie resultaten. Belangrijke officiële beleidswijzigingen zijn vaak de formele bevestiging van wat in de praktijk al veranderd is door een hele reeks kleine wijzigingen.
	Het is belangrijk te beseffen dat politici graag een duidelijk, voor zichzelf sprekend verhaal willen hebben. ‘Dit probleem komt daardoor en zodoende moet er nu dat gebeuren.’ Of: ‘Als we nu niet zus of zo besluiten, zal er dat of dat gebeuren.’ De verhalen dienen een crisisstemming op te wekken. Tegenover heersende ‘verhalen’ die de waarheid geweld aandoen, dien je duidelijke ‘tegenverhalen’ te stellen. Op het juiste moment moet je met voorbeelden uit de praktijk voor de dag komen.
	Landbouwvoorlichters en boerenorganisaties kunnen zich beter richten op ongewenste praktijken dan hun tanden stuk te bijten op allerlei formele regelingen. Meestal zijn er zoveel richtlijnen dat lokale bureaucraten onmogelijk alle tegelijk kunnen handhaven. Geregeld spreken de verschillende verordeningen elkaar tegen, ze zijn onduidelijk, of is er domweg niet voldoende geld beschikbaar om ze uit te voeren. Over belangrijke zaken, bijvoorbeeld eigendomsrechten van gronden, zijn vaak geen officiële besluiten, omdat ze politiek te gevoelig liggen. Dan komt het aan op handig improviseren.
	Het is belangrijk je intensief bezig te houden met de bureaucratie, om erachter te komen waar in de realiteit welke besluiten door wie genomen worden op grond van welke overwegingen. Het is goed om sleutelfiguren te benaderen, uit te nodigen voor bezoek aan een succesvolle boerderij, deel te laten nemen aan een workshop of te vragen zitting te nemen in het bestuur van je landbouwvernieuwingsorganisatie. Het is belangrijk om een hele serie verschillende publikaties naar buiten te brengen over je project, die zich op verschillende doelgroepen richten. Het is zelfs nodig om een mediastrategie te bedenken; daarvoor moet je misschien de hulp inroepen van een deskundige buitenstaander.

Conclusie

In de praktijk blijken heel wat boeren verbeteringen bedacht en uitgevoerd te hebben op hun boerderij of bezig te zijn met experimenten. Er blijken tal van praktische, lokale mogelijkheden te zijn die weinig geld kosten bijvoorbeeld om water op te vangen, de kwaliteit van de grond te verbeteren, combinaties te vormen van gewassen die elkaar stimuleren enzovoort. Vaak komen deze ervaringen niet verder dan de boerderij. Landbouwvoorlichters, boerenorganisaties, onderzoekers en NGO’s kunnen deze vernieuwingen opsporen en samen met de betreffende boerinnen en boeren nauwkeurig onderzoeken en verder verspreiden. Ook kunnen zij de lokale politiek en bureaucratie bestuderen om samen met de boeren effectief te lobbyen voor een beter overheidsbeleid. 
	Belangrijker nog dan het verspreiden van bepaalde vernieuwingen is het scheppen van een sfeer waarin vernieuwingen kunnen gedijen, een warme belangstelling voor boerenvernieuwers, hun vondsten en hun verhaal daaromheen. Want duurzame landbouw is alleen mogelijk als een groot deel van de boeren blijft vernieuwen.

15

Een succesvol recept van de Braziliaanse bond van landarbeiders:

MENG BIOLOGISCHE LANDBOUW MET 
EEN HECHTE SOCIALE ORGANISATIE 
EN GEDURFDE POLITIEKE ACTIE

Veel suikerriet-rum en geroosterd rundvlees: het is feest in het boerenkampement Valentim, in de buurt van Recife, Oost-Brazilië. Na een bezetting van vier jaar hebben de 22 landarbeidersfamilies eindelijk de grond officieel in bezit gekregen. Het gaat in totaal om 384 hectare. Iedere familie krijgt 11 hectare, ruim 75 hectare wordt gemeenschappelijk bos en 36 hectare dorpsakker, waarvan de opbrengst dient om noodleidende dorpsgenoten te ondersteunen. De boeren gebruiken geen kunstmest of chemische bestrijdingsmiddelen. Binnenkort gaan ze een kruidentuin aanleggen, zodat ze zo min mogelijk dure chemische medicijnen hoeven te kopen.83
	De feestvierende landbezetters maken deel uit van de MST, de Movimento dos Trabalhadores Rurais Sem Terra (Beweging van Landarbeiders Zonder Land, vaak kortweg ‘Sem Terra’ genoemd). Deze beweging ontstond in 1985 als landelijke koepel na een reeks boerenacties in verschillende deelstaten. Tegenwoordig hebben meer dan een kwart miljoen families zich na bezettingen eigendomsrechten verworven en verblijven tienduizenden mensen overal in Brazilië in MST-kampementen. 
	Grootgrondbezitters verzetten zich met hand en tand (lees met huurmoordenaars en doodseskaders en met omkoping van bestuurders en rechters) tegen de landbezettingen. Zo meldt Amnesty International: “Op 12 september (2003) werden zeven plattelandsarbeiders en een boer in São Felix do Xingu doodgeschoten door schutters, een dag nadat ze waren bedreigd door de beveiligingsbeambten van een lokale landeigenaar met wie ze een geschil om land hadden. In de deelstaat Paraná werd Fransisco Nascimento de Souza, een MST-leider, doodgeschoten aangetroffen in Mariluz. Nascimento was een van de zeven MST-leiders wier namen op een ‘dodenlijst’ zouden staan die in de deelstaat circuleerde.” 84

Cijfers

In Brazilië zijn de verschillen tussen rijk en arm extreem. Eén procent van de landeigenaren bezit volgens de Wereldbank 43 procent van de grond; 23 miljoen landarbeiders leven beneden de armoedegrens; 44 procent van de landbouwgrond wordt niet benut; en er zijn naar schatting 12 miljoen landloze boeren.85
	Over geweld tegen landarbeiders meldt Amnesty International: “Volgens de Commissie voor Pastoraal Land werden tussen januari en september (2003) 53 landactivisten vermoord. Slechts vijf mensen werden veroordeeld voor 976 van dergelijke moorden die tussen 1985 en 1996 waren begaan. (..) Tijdens een bezoek aan Brazilië in september (2003) verklaarde de federale regering tegenover de speciale VN-Rapporteur inzake Buitengerechtelijke, Standrechtelijke en Willekeurige Executies, Asma Jahangir, dat ‘doodseskaders’ actief waren in vijftien van de 26 deelstaten die het land telt. De moord op twee getuigen (..) die bewijs leverden aan Asma Jahangir bewees hoe moeilijk het was getuigen te beschermen en aanklachten in te dienen in dergelijke zaken.” 86

Boerenlandbouw

Juli 2002 bezochten twaalf Amerikaanse rechters de elf jaar oude MST-nederzetting Charqueadas in de Zuid-Braziliaanse deelstaat Rio Grande da Sul. In hun verslag87 schrijven zij dat de nederzetting 28 families telt die gezamenlijk het land bewerken en de landbouwproducten verwerken. Iedere familie krijgt betaald naar het aandeel in de productie. Charqueadas kent geen privé-grond.
	Er worden geen chemicaliën gebruikt en de kolonisten wijzen monocultuur af. Het melken gaat machinaal, maar verder zijn er weinig machines. Al het voedsel dat de kolonisten gebruiken en ook het voer voor de dieren, komt van de eigen landbouw. Wat er overschiet verkopen de kolonisten op hun eigen coöperatieve markt. Mensen uit de omgeving kopen het graag omdat de kolonisten hun gewassen op een natuurlijke manier verbouwen.
De kolonisten wonen niet verspreid over het land. Hun huizen staan allemaal bij elkaar en er is daar ook een schooltje, een dagopvangcentrum, een gemeenschapsruimte, een klein medisch centrum en een klein raadhuis.
	
Behalve landbouwnederzettingen heeft de MST ook kampementen in steden waar zij landlozen opvangt. In totaal bivakkeren daar ongeveer 150.000 mensen.88 De rechters bezochten zo’n kampement waar 600 families tijdelijk leven in afwachting van de toewijzing van een stuk grond of een landbezetting. Het viel de rechters in het bijzonder op dat er praktisch geen geweld plaatsvindt. Dat komt, naar hun idee, omdat de bewoners zoveel werk gemeenschappelijk verrichten. Zo zijn er werkgroepen voor gezondheid, opvoeding, sanitaire voorzieningen, veiligheid en maaltijden. Er zijn ook alfabetiseringscursussen voor volwassenen en discussiebijeenkomsten over man-vrouw-verhoudingen, opvoeding, gezondheid en burgerschap. Dagelijks zijn er speciale activiteiten voor kinderen. 
	In het kampement is een apotheek waar de bewoners alle medicijnen zelf vervaardigen uit medicinale planten die zij daar kweken. Iedere dag gaat een groep met een bus naar het werk. De inkomsten zijn voor de hele groep.

Acties

Om zoveel mogelijk werkloze landarbeiders aan grond te helpen om boerenlandbouw te bedrijven, is de MST op verschillende terreinen actief. Zo heeft zij met demonstraties, kampeerpartijen en congressen actie gevoerd voor een grondwetswijziging (1988) en een landhervormingswet (1993) en zet zij zich nu in voor een nieuw landbouwwet van de linkse regering Lula. Hoewel de MST heftig campagne gevoerd heeft om de leider van de Arbeiderspartij (Partido dos Trabalhadores, PT) Lula aan de macht te brengen, blijkt hij in de praktijk veel minder voor de landarbeiders te kunnen doen dan zij verwacht hadden. Vandaar dat de MST nu extra druk op de ketel zet met meer landbezettingen dan ooit.89
	Sinds kort werkt de MST samen met een groep van honderd activisten in een landelijke Campagne voor Democratische Media. Praktisch alle grote kranten, tijdschriften, radio- en televisie-stations in Brazilië zijn in handen van negen conservatieve families. Deze schilderen de MST-activisten af als een stelletje criminelen en dringen er voortdurend bij de regering op aan zich neer te leggen bij de voorschriften van het IMF.90

Kerend tij

Zuid-Amerika-kenner Sam Verhaert schreef onlangs na een bezoek aan Brazilië: “Na de massale plattelandsvlucht lijkt het tij stilaan te keren. Niet dat de mensen en masse de stad verlaten, maar er is een belangrijke minderheid die terugkeert, boeren die van het platteland gekomen waren en nu gedesillusioneerd terugkeren, begeleid door de MST.” 91 Deze organisatie zet volledig in op duurzame lokale boerenlandbouw, zowel uit praktische noodzaak, omdat de beginnende boeren straatarm zijn en zich geen dure zaden, bestrijdingsmiddelen en kunstmest kunnen veroorloven - als uit overtuiging, omdat de MST als linkse organisatie niet afhankelijk wil zijn van grote firma’s. De Braziliaanse landlozenorganisatie blijkt een succesvol en tot de verbeelding sprekend recept ontwikkeld te hebben, waarbij zij biologische landbouw combineert met een hechte sociale organisatie en gedurfde politiek actie.

16

NAWOORD

DE BALANS OPMAKEN

Het ligt voor de hand dat dit boek gemengde gevoelens oproept. Aan de ene kant laat het zien hoe kleine boeren in India het slachtoffer worden van verlaging van de marktprijzen voor hun producten, zoals de wereldwijde liberalisering dat eist. En ook hoe de centrale regering in New Delhi zich praktisch niets gelegen laat liggen aan hun bittere lot, al zijn er dan wel wat programma’s en projecten. Velen kunnen het op het platteland niet meer volhouden en ‘vluchten’ naar de stad, waar ze vaak in de marge belanden. Anderen zijn zo wanhopig dat ze zichzelf van het leven beroven.
	Tegenover deze zwart-sombere tendens staat een vrolijk-groene ontwikkeling: de heropleving in tal van dorpen van de traditionele landbouwtechnieken met de zeer waardevolle traditionele zaden. Met een klein beetje hulp van buitenaf organiseren de allerarmste boerinnen zich en nemen het heft in handen.

De eerste, donkere tendens treft alle boeren, grote en kleine, over het hele land. Ze maakt overal slachtoffers, maar in het bijzonder onder kleine boeren die geen reserves en nauwelijks invloed hebben. De tweede optimistische ontwikkeling vindt plaats in een minderheid van de Indiase dorpen en gehuchten. Deze beweging is (nog) niet sterk georganiseerd en lijkt op dit moment niet in staat het tij te keren.

Het belangrijkste verschil tussen deze twee tendensen is dat de eerste, grauwe in feite futloos is. De meeste boeren hebben hun vertrouwen in de ‘moderne’ landbouw verloren en merken dat ze in de val zitten van prijsverlagingen, misoogsten en schulden.
	De tweede ontwikkeling daarentegen blaakt van vitaliteit en maakt boerinnen en boeren overal geestdriftig, omdat zij hen kan verlossen van schulden en armoede. Want de traditionele gewassen hebben geen dure kunstmest en bestrijdingsmiddelen nodig hebben en het zaaigoed is gratis, aangezien de boerinnen zelf een gedeelte van de oogst hiervoor apart houden. Ook verdwijnt het risico van een totale misoogst omdat boeren bij de traditionele werkwijze veel verschillende gewassen en variëteiten door elkaar heen verbouwen. Bovendien is deze aanpak onafhankelijk van de onzekere subsidies en technische steun van de overheid.
	De ‘nieuwe’ aanpak schat de oude, vertrouwde boerenkennis op waarde. Dat maakt boerinnen trots en geeft hen energie. Op wat kortere of langere termijn zal deze richting naar de mening van veel deskundigen absoluut de overhand krijgen.

De belangrijkste belemmering voor de ontplooiing van een beweging voor boerenlandbouw is het beperkte aantal organisaties dat in de dorpen de ontwikkeling op gang kan brengen. Deze organisaties zijn onmisbaar, omdat de kleine boeren door alle beroerdigheid van de laatste decennia door al hun reserves heen zijn. 
	Verder bieden de lokale gevestigde belangen de nodige weerstand. Eigenlijk zouden grote boerenvakbonden zich serieus in moeten gaan zetten voor boerenlandbouw en zouden grote NGO’s intensief samen moeten gaan werken om tezamen met de kleine boeren de politieke ruimte te scheppen die deze nodig hebben.92+

Van lokale ontwikkelingswerker tot internationaal 
deskundige: 

ER IS VEEL TOEKOMST 
VOOR DE BOERENLANDBOUW IN HET ZUIDEN

Socioloog Shiv Bahuguna, medewerker van een NGO in de Himalaya’s verwacht een snelle groei van het aantal projecten de komende jaren. “De huidige projecten zijn voorbeelden. Neem die gemengde boomgaard. Als die over drie jaar vruchten gaat opleveren, dan willen alle dorpen in de omgeving zo’n boomgaard.” De kennis is dan aanwezig hoe je dat als dorp, onafhankelijk van de overheid kan doen. “Je ziet nu al dat mensen uit de stad terugkeren naar het land, omdat er weer meer te doen is. Die beweging zal de komende jaren zeker sterker worden.” (pagina 27)

Darwan Singh Negi, boer, trainer en deskundige van de organisatie Navdanya uit Dehra Dun: “Op welke bijeenkomst je ook komt, iedereen praat nu over biologisch boeren. Uiteindelijk, laten we zeggen over zo’n 20 jaar, zullen praktisch alle boeren biologisch werken. Ook de grote.” (pagina 35)

Volgens Madhav Taylor, een oude rot in het ontwikkelingsvak en coördinator bij Seva Mandir, een ontwikkelingsorganisatie in Rajasthan, zal over tien jaar het Indiase platteland er heel anders uitzien. Dat weet hij zeker. Waarom? “Omdat we allerlei proefprojecten hebben die heel goed gaan. We hebben een aanpak die werkt en die gaan we gewoon verspreiden.” Hij zegt het zonder enige opwinding. De verandering zal plaatsvinden omdat de geschikte werkwijze is gevonden en omdat de nood hoog is. (pagina 45)

P.V. Satheesh, directeur van de DDS, een ontwikkelingsorganisatie uit Andhra Pradesh: “Wij zijn zeker geen geïsoleerde organisatie meer. Een paar jaar geleden vond bijna iedereen onze ideeën ouderwets en achterhaald. Maar neem bijvoorbeeld de officiële opening van het biodiversiteitsfestival. Daar waren wetenschappers en lokale bestuurders die openlijk zeggen dat de lokale variëteiten zo belangrijk zijn, zoveel voedzamer en gezonder, beter geschikt voor de droge gebieden en goed te verkopen (..) Veel boeren blijken onze ideeën nu geaccepteerd te hebben.” (pagina 66)

Devinder Sharma, Indiase deskundige op het gebied van landbouwpolitiek en honger: “We weten wat de oplossing is: teruggrijpen op de traditionele zaden en de traditionele landbouwtechnieken.” (pagina 124)

Zuid-Amerika-kenner Sam Verhaert over Brazilië: “Na de massale plattelandsvlucht lijkt het tij stilaan te keren. Niet dat de mensen en masse de stad verlaten, maar er is een belangrijke minderheid die terugkeert, boeren die van het platteland gekomen waren en nu gedesillusioneerd terugkeren, begeleid door de MST.” Deze organisatie zet volledig in op duurzame lokale boerenlandbouw, zowel uit praktische noodzaak, omdat de beginnende boeren straatarm zijn en zich geen dure zaden, bestrijdingsmiddelen en kunstmest kunnen veroorloven - als uit overtuiging, omdat de MST als linkse organisatie niet afhankelijk wil zijn van grote firma’s. (pagina 92)
Jules Pretty, internationaal befaamd deskundige op het gebied van duurzame landbouw: “Een van de opmerkelijkste veranderingen die het afgelopen decennium plaatsgevonden heeft, is het ontstaan van een stille revolutie in de landbouw van kleine en middelgrote boeren in de Zuidelijke landen. De stuwende kracht achter deze ontwikkeling vormen boeren die steeds meer te weten komen over de natuur, steeds beter begrijpen hoe zij met die kennis de voedselproductie kunnen opvoeren en die kunnen en willen samenwerken om gemeenschappelijke problemen aan te pakken.” (pagina 74)	

Een vraag die dit boek wellicht oproept is ‘wat kunnen wij in het Westen doen?’ Het antwoord is: studeren, protesteren, alternatieven in praktijk brengen en ervaringen uitwisselen. Ten eerste moeten we een grondig begrip zien te krijgen van wat er gaande is, zowel ten goede als ten kwade. Ten tweede moeten we negatieve ontwikkelingen scherp aan de kaak stellen. Ten derde is het noodzakelijk in onze eigen omgeving te zoeken naar mogelijkheden en die te benutten. Tenslotte is uitwisseling met mensen dichtbij en veraf, die net als wij zoeken naar een uitweg, onmisbaar.
	Hoewel iedereen vanuit haar/zijn achtergrond een extra accent op een van deze vier zal leggen, is het noodzakelijk met alle vier tegelijk bezig te zijn. Protest zonder studie of alternatief klinkt al gauw hol en stoot mogelijke medestanders af. Alleen maar bezig zijn met een alternatief zonder stelling te nemen tegen onrecht wordt snel kneuterig. Onze tegenstanders kunnen de resultaten dan eenvoudig inpalmen. Uitwisseling is onmisbaar zowel bij studie, protest als alternatief. Het helpt je met beide benen op de grond te blijven staan.
	In bijlage 3 vind je enkele organisaties die zich bezig houden met studie, protest en alternatief. Veel succes!

Boerin

Zouden
bloemkool, kropsla
mosterd, gierst
wel groen en groot
zich wonderlijk ontplooien
was jij daar niet 
van dag tot dag?

Zouden
kalveren, zeug
buffeljong en os
wel ademen en blijven eten
was jij daar niet 
van dag tot dag?

Zouden
blauwe zeeklei
rode rotsgrond
ooit wel drogen
zich bevochtigen aan dauw
was jij daar niet 
van dag tot dag
jouw eeuwenoude blik
jouw kloppend boerenhart?

BIJLAGEN

BIJLAGE  1 - INDIA

India bestaat uit 28 deelstaten, zeven gebieden onder centraal gezag en het nationale hoofdstadgebied Delhi. Er zijn 24 miljoenensteden, waaronder New Delhi, Mumbai (Bombay), Kolkata (Calcutta), Lucknow, Hyderabad, Bangalore en Chennai (Madras). Het land is een parlementaire democratie. Het staatshoofd is een president, die eens in de vijf jaar gekozen wordt, net als de leden van de Lok Sabha (Tweede Kamer). De partij of een coalitie van partijen met een meerderheid in het parlement benoemt de minister-president en de andere ministers. De twee belangrijkste partijen zijn de Congrespartij (Indian National Congress) en de BJP (de Hindu-nationalistische Bharatiya Janata Party).93
	India is wat je noemt ‘multicultureel’: het heeft ongeveer 180 talen, waarvan achttien een officiële voertaal zijn. Ook kent het meer dan tien officiële schriften. Ruim tachtig procent van de Indiërs is hindu en ruim tien procent moslim, maar verder zijn er ook nog heel wat christenen, boeddhisten en sikhs.

India is dichtbevolkt. Qua oppervlakte is het drie keer zo klein als de Verenigde Staten, maar qua bevolking vier keer zo groot: er leven ruim een miljard mensen. Dat is een zesde van de totale wereldbevolking. Ruim de helft van de totale landoppervlakte is geschikt voor landbouw. Dat is een bijzonder groot gedeelte. 
	India is een land van kleine boeren. Zeventig procent van de bevolking woont op het platteland en is afhankelijk van de landbouw. Tachtig procent van de Indiase boerenfamilies beschikt over minder dan twee hectare grond; de helft zelfs over minder dan drie acre (1,2 hectare). Twee derde van de grond heeft geen irrigatie; toch leveren deze droge gebieden ruim veertig procent van het voedsel.

In 1947 trokken de Britten zich uit India terug na een koloniale overheersing van twee eeuwen. De landbouw leverde te weinig op voor de toenmalige bevolking. De Britten hadden de vruchtbaarste gronden bestemd voor de productie van katoen, indigo, suikerriet, papaver en andere ‘grondstoffen’ die hun industrie nodig had. Deze politiek heeft in de koloniale tijd veel grote hongersnoden veroorzaakt, waarbij miljoenen Indiërs omgekomen zijn. Tot in de zestiger jaren heeft India veel voedsel moeten importeren.
	In de vijftiger jaren begon de regering een herstructurering van de landbouw om de productie te verhogen. Centraal stond een landhervorming waarbij kleine boeren en landlozen grond toegewezen zouden krijgen. De plattelandselite, de grootgrondbezitters en de geldwoekeraars, die goede banden hadden met de regerende Congrespartij, wisten de landhervorming te voorkomen. 
	India nam toen uit de Verenigde Staten het landbouwontwikkelingsmodel over waarbij onderzoeksinstituten van universiteiten de spil vormen. Het Indian Agricultural Research Institute maakte tarwevariëteiten met hoge opbrengsten uit Mexico en de Verenigde Staten geschikt voor het Indiase klimaat. Zo begon in 1964 de Groene Revolutie. Staatssteun voor irrigatiewerken, elektriciteit, wegenaanleg, leningen en landbouwvoorlichting richtte zich in eerste instantie op de grote en rijke boeren. 

Tussen 1967 en 1990 groeide India’s tarweproductie jaarlijks met ruim vijf procent. In de tachtiger jaren groeide de rijstproductie met een dikke vier procent per jaar. De overheid richtte zich met de Groene Revolutie speciaal op de noordwestelijke deelstaten Punjab en Haryana (en ook wel Gujarat en Andhra Pradesh). Daar liggen de beste gronden, is het klimaat het meest geschikt, en door de koloniale geschiedenis vind je daar de meeste grote boerenbedrijven. Zo konden de overheid en de wetenschappelijke instituten snel resultaten boeken met de nieuwe aanpak. Het gevolg was wel dat het grootste gedeelte van de boeren niet profiteerde van de vernieuwingen. In de loop van de negentiger jaren openbaarden zich grote ecologische problemen in Punjab en Haryana: uitputting en verzilting van de grond en een dalende grondwaterspiegel.

In de zeventiger jaren leende India veel geld voor zijn ontwikkelingsprogramma’s. In 1991 raakt het land in acute geldproblemen door de hoge olieprijzen ten gevolge van de Golfoorlog. Het was niet meer in staat haar financiële verplichtingen na te komen. De buitenlandse schuld bedroeg toen 63 miljard dollar. India moest een Structureel Aanpassings-Programma van het IMF accepteren om nieuwe leningen los te krijgen. Al in de tachtiger jaren had India langzaam maar zeker afstand genomen van het staatssocialisme van Nehru, de grondlegger van het onafhankelijke India, maar van nu af aan werd de economische politiek echt neo-liberaal: gericht op export en (buitenlandse) investeerders. 

BIJLAGE  2 – ENKELEN VAN VELEN

Veel Indiase boeren gingen de afgelopen jaren zo gebukt onder hun schuldenlast dat ze zelfmoord pleegden. Ter nagedachtenis van hen allen noemen wij hier de namen van enkele van de vele ongelukkigen: Manupally Saraiah uit Mallaiah; overleden op 12 december 1997; hij liet een echtgenote, een dochter van 2 jaar, een zoon van 1 en zijn beide ouders achter - Lakkavarsu Mogili uit Komuraiah; overleden 19 december 1997; hij liet een echtgenote, een zoon van 13 jaar, een dochter van 10 en beide ouders achter - Chaparty Veera Swamy uit Chintalapally; overleden 25 december 1997; hij liet een echtgenote, een dochter van 6 en een van 5 jaar en een zoon van 3 jaar achter - Bandi Kalavathi uit Somaiah; overleden 18 december 1997; 45 jaar oud; zij liet een echtgenoot en vier dochters achter, een van 22 jaar oud, twee van 13 en een van onbekende leeftijd - Samala Mallaiah uit Nagaram; overleden 21 december 1997; 40 jaar oud; hij liet een echtgenote achter - Janga Ravi uit Venkatapur; overleden 22 december 1997; 30 jaar oud; hij liet een echtgenote en moeder achter - Vynala Sambaiah uit Keshavapuram; overleden 24 december 1997; hij liet een echtgenote, een dochter van 20 en twee zonen van 18 en 15 jaar achter - Naugari Kishan Rao uit Yelukurhi; overleden 15 december 1997; 30 jaar oud; hij liet zijn beide ouders, zuster en grootmoeder achter - Kommula Mallaiah uit Kankaiah; overleden 23 december 1997; hij liet echtgenote, vijf dochters van 22, 18, 15, 12 en 9 jaar en een zoon van 5 jaar achter - Nellutla Ravi uit Kamaram; overleden 16 december 1997; 25 jaar oud; hij liet een echtgenote, dochter en moeder achter - Kangula Sambaiah uit Shambaiahpally; overleden 29 december 1997; 50 jaar oud; hij liet een echtgenote, twee dochters van 20 en 18 jaar en twee zonen van 15 en 3 jaar achter - Banothu Mangya uit Vishwanathpur; overleden 29 december 1997; 50 jaar oud; hij liet een echtgenote, drie dochters van 18, 14 en 12 jaar en twee zonen van 21 en 17 jaar achter - Kannepally Mallaiah uit Keshvapur; overleden 29 december 1997; 35 jaar oud; hij liet een echtgenote, twee dochters van 13 en 3 jaar en beide ouders achter - Ajmera Surya uit Kasna; overleden 30 december 1997; 42 jaar oud; hij liet een echtgenote, twee zonen van 20 en 18 jaar en een dochter van 15 jaar achter - Mankena Yella Reddy uit Chandra Reddy; overleden 30 december 1997; 25 jaar oud; hij liet een echtgenote achter - Akula Jagnaiah uit Venkataiah; overleden 3 januari 1998; 44 jaar oud; hij liet een echtgenote achter - Ijjagiri Rajabhadraiah uit Mallaiah; overleden 4 januari 1998; 28 jaar oud; hij liet een echtgenote, twee dochters van 5 en 2 jaar oud en een vader achter - Banoth Swamy uit Sethaiah; overleden 8 januari 1998; 28 jaar oud; hij liet een echtgenote, twee dochters van 9 en 2 jaar en een zoon van 6 jaar achter - Gundrati Bikshapati uit Ilaiah; overleden 6 januari 1998; 23 jaar oud; hij liet een echtgenote en beide ouders achter - Neereti Narsaiah uit Yellaiah; overleden 13 januari 1998; 23 jaar oud; hij liet beide ouders en een broer achter - Bollakonda Jagham uit Ayodya; overleden 15 januari 1998; 50 jaar oud; hij liet een echtgenote en twee zonen achter van 25 en 20 jaar - Nune Ramaswamy uit Komraiah; overleden 16 januari 1998; 40 jaar oud; hij liet een echtgenote, een zoon van 17 en een dochter van 13 achter - K. Anjaiah uit Mallaiah; overleden 10 januari 1998; hij liet een echtgenote, een dochter en een zoon achter - Pendle Anjaiah uit Venkataiah; overleden 12 januari 1998 - S. Anandam uit Yakaiah; overleden 5 januari 1998 - G. Yellaiah uit Kogilvai; overleden 15 januari 1998; 52 jaar oud94 - Ketapalli Sambi Reddy uit Ogalpur; overleden 22 oktober 1998; 40 jaar oud - Bhukya Sarma uit Harischandra Nayak Tandra; overleden 8 november 1998; 35 jaar oud - Kari Kumari Lingayya uit Gidde Muttaram; overleden 11 november 1998; 49 jaar oud - Malotu Danja uit Mangalvaripeta; overleden 12 november 1998; 40 jaar oud - Nagelli Tirupati Reddy uit Challlagarige; overleden 14 november 1998; 26 jaar oud - Indla Ayilayya uit Neredupalli; overleden 18 november 1998; 36 jaar oud - Pacchi Kalaya Someswara Rao uit Aakinepalli; overleden 19 november 1998; 48 jaar oud - Kattula Yakayya uit Samudrala; overleden 19 november 1998; 32 jaar oud - Akutota Venkatayya uit Govindapuram; overleden 21 november 1998; 65 jaar oud - Bolla Hari Krishna uit Nadikuda; overleden 24 november 1998; 22 jaar oud - Edelli Lakshmi uit Rauvlapalli; overleden 18 november 1998; 45 jaar oud - Cheviti Veeranna uit Tehsildar Banjar; overleden 3 december 1998; 28 jaar oud - Pentla Odelu uit Nagurlapelli; overleden 16 december 1998; 42 jaar oud - Ragula Devender Reddy uit Jubilee Nagar; overleden 16 december 1998; 25 jaar oud - Tallapalli Lakshmayya uit Solipuram; overleden op 18 december 1998; 38 jaar oud.95+
	In veel Indiase dorpen zijn de afgelopen jaren groepen mensen bezweken aan de honger (zie pagina 13). Om hen allen te gedenken, noemen wij hier enkele van de vele groepen: 32 hongerdoden uit de dorpen Mamoni, Gangapur, Sheharana, Lalkankri, Rajpura en Kalwarikalan, Baran-district in de deelstaat Rajasthan; eind 200296 - 15 hongerdoden uit de dorpen Rashedpura en Palthana, Sikar-district in de deelstaat Rajasthan; eind 200297 - 12 hongerdoden uit het Kishan Ganj-district in de deelstaat Rajasthan; eind 200298 - 22 hongerdoden uit de dorpen Khajuri, Lamaya en Lahadra, Vidisha-district in de deelstaat Madhya Pradesh; eind 200299 - 32 hongerdoden in de dorpen Chharch, Jigni en Gwalipur, Shivpuri-district in de deelstaat Madhya Pradesh; eind 2002100 - 26 hongerdoden uit het Thane-district in de deelstaat Maharastra; eind 2002101 - 3 hongerdoden uit het dorp Gajakupalli, Keonjhar-district in de deelstaat Orissa; eind 2002102 - 2 hongerdoden uit het dorp Kusaila, Sitapur-district in de deelstaat Uttar Pradesh; eind 2002103 - 2 hongerdoden uit het dorp Kuberdih, Chandausi-district in de deelstaat Uttar Pradesh; eind 2002104 - hongerdode in het dorp Laltara, Pratapgarh-district in de deelstaat Uttar Pradesh; eind 2002105 - vele hongerdoden in het Pallakad-district in de deelstaat Kerala; eind 2002106 - 226 hongerdoden in de deelstaat Andhra Pradesh; eind 2002.107+

BIJLAGE  3 - VERDER LEZEN

Websites

www.farmersolutions.org
Een prachtige website met talloze succesverhalen over duurzame landbouw uit alle continenten. Een duidelijk achtergrondverhaal en verwijzingen naar degelijke rapporten en deskundige kritische organisaties ontbreken niet. De website is een gezamenlijke onderneming van Greenpeace, Ileia (organisatie op het gebied van duurzame landbouw) en Oxfam (ontwikkelingshulp) en de beschreven projecten zijn goed voor zowel het milieu als de kleine boeren in het Zuiden. 

www.ddh.nl/duurzaam/landbouw
Website ‘Land en Stad’ over (organisaties van) boeren en landarbeiders uit het Zuiden, uit ons land en andere Westerse landen, die: 
= zich keren tegen grootschalige, industriële chemie-landbouw,
= zich verzetten tegen grootgrondbezitters en corrupte bestuurders, tegen de WTO, het IMF, de Wereldbank en de agromultinationals, 
= de landbouw in eigen handen proberen te houden of weer terug te krijgen en
= alvast zelf aan de slag gegaan zijn en zich organiseren.
Met veel links.
	De verschillende boeken en tientallen artikelen en foto’s zijn gratis te downloaden.

www.indianet.nl
Fraaie website van de Landelijke India Werkgroep. Heel veel kritische informatie over dit land.

Boeken  en tijdschriften

1. Agri-Culture - reconnecting people, land and nature; Jules Pretty; Earthscan; Londen, 2002.
	Een leesbaar en kleurig boek van Jules Pretty, expert op het gebied van duurzame landbouw. Volgens hem staan aan de vooravond van een landbouwrevolutie. De kern van het boek bestaat uit talloze voorbeelden van geslaagde boerenlandbouwprojecten uit het Zuiden en het Westen. Daaromheen staan allerlei beschouwende opmerkingen, ook over de grote problemen van de huidige landbouw. Zodoende is het boek tegelijkertijd praktisch en concreet en heeft het eveneens de nodige diepgang. Zie hoofdstuk 13.

2. Farmer Innovation in Africa - a source of inspiration for agricultural development; Chris Reij en Ann Waters-Bayer (redactie); Earthscan; Londen, 2001; te leen bij het Tropeninstituut (KIT) te Amsterdam.
	Dit boek zet boerenvernieuwers uit Afrika in het zonnetje. Het geeft veel voorbeelden hoe kleine en middelgrote boeren uit verschillende landen met weinig geld grote resultaten bereiken. Het boek beschrijft hoe landbouwvoorlichtingsdiensten met hen in contact kunnen komen, hun kennis kunnen verspreiden en tegenwerking van de lokale bureaucratie kunnen vermijden. Zie hoofdstuk 14.

3. The Waste Land - making of grass-roots leaders; Nandita Roy; Seva Mandir en National Foundation for India; Udaipur en New Delhi, 2003.
	Dit boek bestaat uit een lange serie heldere interviews met lokale kleine boeren die zich inzetten voor grote veranderingen in hun dorp in de West-Indiase deelstaat Rajasthan. Het geeft een goed gedocumenteerd beeld van de enorme worsteling die op het platteland plaatsvindt en van de stimulans die van een goede NGO kan uitgaan. Zie hoofdstuk 5.

4. ‘Devolution as a threat to democratic decision-making in forestry? Findings from three states in India’; Madhu Sarin, Neera M. Singh, Nandini Sundar en Ranu K. Bhogal; hoofdstuk uit het boek Local Forest Management - the impacts of devolution policies; David Edmunds en Eva Wollenberg (redactie); Earthscan; Londen, 2003; pagina 55 en volgende. 
	Zeer gedetailleerde informatie over bosgroepen in de Himalaya’s, gebaseerd op uitvoerig lokaal onderzoek; ook historische achtergrond. Zie hoofdstuk 3.

5. Shining India? - economic liberalization and rural poverty in the 1990s; Anders Riel Müller en Raj Patel; Food First - Institute for Food and Development Policy; mei 2004. Downloaden bij www.foodfirst.org.
	Een zeer gedegen en goed leesbaar rapport over armoede en honger op het platteland van India in de jaren van het neo-liberalisme. Zie hoofdstuk 2.

6. The Mirage of Market Access - how globalisation is destroying farmers lives and livelihoods; Vandana Shiva, Afsar H. Jafri en Kunwar Jalees; Navdanya/Research Foundation for Science, Technology and Ecology; New Delhi, september 2003.
	Rapport met heel veel gedetailleerde informatie over de invloed van de handelsliberalisering op de Indiase landbouw. Soms wat chaotisch. Zie hoofdstuk 2.

7. De Armoedige Levensvisie van het Rijke Westen ‑ milieu‑ en Derde-Wereldproblemen: het resultaat van geestelijke monocultuur; Vandana Shiva, met bijdragen van Catharina Halkes, Gerrit Huizer en Jan Paul Smit (redactie); Uitgeverij Ten Have; Baarn, 1997.
	Dit boek bevat een serie artikelen van en over Vandana Shiva. Deze Indiase atoomgeleerde, filosofe en milieuactiviste geeft al jarenlang leiding aan een spraakmakende campagne voor landbouw in boerenhanden. In de artikelen gaat zij op zoek naar de diepere oorzaken van de problemen in het boerenbestaan. Volgens haar is de wortel van het kwaad de Westerse kijk op het leven, waar nauwelijks plaats is voor de uitbundige diversiteit van de natuur en de sociale verbanden. Shiva is tevens de drijvende kracht achter de Indiase organisatie Navdanya die zoveel mogelijk inheemse variëteiten van voedselgewassen bewaart en opnieuw introduceert. Zie hoofdstuk 4.

8. Duistere Machten ‑ Cargill en andere agro‑concerns bedreigen de boeren, de wereld, ons eten; Jan Paul Smit m.m.v. Herman Verbeek; Agri & Cultuur; Amsterdam, 2000.
	Dit boek laat zien hoe de schaalvergroting in de landbouw zowel boeren in het Westen als in de Derde Wereld in het nauw brengt. Het concentreert zich op de agromultinationals die de ontwikkelingen richten en opstuwen. Vervolgens beschrijft het de firma Cargill, het grootste en machtigste bedrijf in deze sector, die tegelijkertijd praktisch onbekend is.

9. India Nu
Tijdschrift van de Landelijke India Werkgroep over allerlei aspecten van Indiase samenleving - met speciaal aandacht voor de armen. Voor een abonnement kan je de werkgroep bellen: 030 232 1340. Website: www.indianet.nl.

10. Down to Earth
Prettig leesbaar en kritisch Indiaas tijdschrift, met speciale interesse voor milieukwesties. Website: www.downtoearth.org.in.

11. Economic and Political Weekly
Zeer gedegen Indiaas tijdschrift met geregeld artikelen over landbouwzaken. Website: www.epw.org.in.

Downloaden of bestellen 

Boek 5 is gratis en volledig te downloaden bij www.foodfirst.org.

De boeken 7 en 8 staan volledig op internet en zijn gratis te downloaden bij www.ddh.nl/duurzaam/landbouw.
	Ze zijn ook te bestellen door het juiste bedrag met de juiste vermelding over te maken naar giro 871 2032, ten name van Agri & Cultuur, Amsterdam.
Boek 7; bedrag 5,50 euro; vermelding ‘Shiva’.
Boek 8; bedrag 8 euro; vermelding ‘Duistere Machten’.

BIJLAGE  4 - ORGANISATIES

ABC
Platform ‘Aarde, Boer, Consument’
Raadhuisplein 24
1616 AV Hoogkarspel
tel: 0228 561 290
e-mail: platformabc@planet.nl
website: www.aardeboerconsument.nl
	Een koepel van acht Nederlandse organisaties die zich inzetten voor boerenlandbouw, een eerlijke prijs voor boerinnen en gezond voedsel. Zij verzetten zich tegen dumping in het Zuiden.
 
Omslag 
Werkplaats voor Duurzame Ontwikkeling 
Postbus 81 
5600 AB Eindhoven 
Telefoon: 040-2910295 
Email: omslag@omslag.nl 
www.omslag.nl 
Tijdschrift: ZOZ, tijdschrift voor doendenkers 
	Omslag verspreidt informatie over tal van kleinschalige en kritische initiatieven en acties. Zij beheert verschillende e-maillijsten, brengt de gratis e-mail ‘aktielijst’ uit en organiseert heel wat manifestaties.

X-Y
X-Y Solidariteitsfonds 
De Wittenstraat 43-45 
1052 AL Amsterdam 
Tel. 020 627 9661 
E-mail: xminy@xminy.nl 
Website: www.xminy.nl 
	XminY Solidariteitsfonds zamelt geld in voor kleine oppositiegroepen van bijvoorbeeld dienstweigeraars, vakbonds- milieu- en mensenrechtenactivisten. Het geld gaat hoofdzakelijk naar groepen in het Zuiden, maar soms ook naar kleine kritische organisaties in Nederland of elders in Europa. Daarnaast organiseert XminY debatten over hete maatschappelijke hangijzers zoals bijvoorbeeld de WTO, gentech en de ‘oorlog tegen het terrorisme’.

Wederzijds
Vereniging Wederzijds 
Prins Bernhardstraat 4 
3417 AD Montfoort 
Tel.: 0346 56 7713 
E-mail: wederzijds@hetnet.nl
Website: www.wederzijds.com
Tijdschrift: Contactblad 
	Wederzijds organiseert inspirerende reizen naar dorpen en stadjes in Brazilië, Indonesië en India en ondersteunt er lokale initiatieven.

NOTEN

Hoofdstuk 2 – inleiding

1. ‘Crop Failure and Mounting Debts Drive Punjab Farmer to Suicide’; The Indian Express; New Delhi, 10 oktober 1998; geciteerd in The Mirage of Market Access - how globalisation is destroying farmers lives and livelihoods; Vandana Shiva, Afsar H. Jafri en Kunwar Jalees; Navdanya/Research Foundation for Science, Technology and Ecology; New Delhi, september 2003; pagina 73.
2+. Het gaat om Andhra Pradesh, Karnataka en Punjab. Shining India? - economic liberalization and rural poverty in the 1990s; Anders Riel Müller en Raj Patel; Food First - Institute for Food and Development Policy; mei 2004; pagina 9.
3. The Mirage of Market Access - how globalisation is destroying farmers lives and livelihoods; Vandana Shiva, Afsar H. Jafri en Kunwar Jalees; Navdanya/Research Foundation for Science, Technology and Ecology; New Delhi, september 2003; pagina 73.
4. Gegeven van het bureau van de Directie Landbouw van het district Warangal, Andhra Pradesh; geciteerd in The Mirage of Market Access - how globalisation is destroying farmers lives and livelihoods; Vandana Shiva, Afsar H. Jafri en Kunwar Jalees; Navdanya/Research Foundation for Science, Technology and Ecology; New Delhi, september 2003; pagina 79 en volgende.
5. Gegeven uit de krant Prajasakhti; geciteerd in The Mirage of Market Access - how globalisation is destroying farmers lives and livelihoods; Vandana Shiva, Afsar H. Jafri en Kunwar Jalees; Navdanya/Research Foundation for Science, Technology and Ecology; New Delhi, september 2003; pagina 85.
6+. = Heel precieze, goed onderbouwde cijfers over het aantal zelfmoorden onder boeren sinds de tweede helft van de negentiger jaren ben ik niet tegen gekomen. Vandana Shiva spreekt over 20.000 boerenzelfmoorden in heel India door globalisering. The Mirage of Market Acces - how globalisation is destroying farmers lives and livelihoods; Vandana Shiva, Afsar H. Jafri en Kunwar Jalees; Navdanya/Research Foundation for Science, Technology and Ecology; New Delhi, 2003; pagina 3 en 79 en volgende. 
= The New York Times gaat uit van twee- tot drieduizend in de afgelopen zes jaar in de deelstaat Andhra Pradesh; en vijftig tot honderd in de periode half mei - begin juni 2004 in het district Anantapur in deze deelstaat. ‘Diep vernederd door de vrije markt - Indiase boeren hebben wel de lasten, maar niet de lusten ondervonden van de liberalisering - en plegen zelfmoord’; The New York Times; gepubliceerd in de Volkskrant; 10 juni 2004.
= Volgens de Financial Times van 30 juni 2004 pleegden 126 boeren uit Andhra Pradesh zelfmoord in de periode half mei - eind juni 2004.
7. High Level Committee Report on Long-Term Grain Policy; redactie Abhijit Sen; Ministry of Consumer Affairs, Food and Public Distribution; New Delhi, 2002; geciteerd in Shining India? - economic liberalization and rural poverty in the 1990s; Anders Riel Müller en Raj Patel; Food First – Institute for Food and Development Policy; mei 2004; pagina 48.
8. Gebaseerd op cijfers uit The Mirage of Market Access - how globalisation is destroying farmers lives and livelihoods; Vandana Shiva, Afsar H. Jafri en Kunwar Jalees; Navdanya/Research Foundation for Science, Technology and Ecology; New Delhi, september 2003; pagina 39 en 40.
9. Idem; pagina 41.
10. Shining India? - economic liberalization and rural poverty in the 1990s; Anders Riel Müller en Raj Patel; Food First - Institute for Food and Development Policy; mei 2004; pagina 9.
11. The Mirage of Market Access - how globalisation is destroying farmers lives and livelihoods; Vandana Shiva, Afsar H. Jafri en Kunwar Jalees; Navdanya/Research Foundation for Science, Technology and Ecology; New Delhi, september 2003; pagina 70.
12+. 1800 tot 60.000 roepie per hectare, dat is 36 tot 1200 euro per hectare met een koopkracht van 360 à 12.000 euro. The Mirage of Market Access - how globalisation is destroying farmers lives and livelihoods; Vandana Shiva, Afsar H. Jafri en Kunwar Jalees; Navdanya/Research Foundation for Science, Technology and Ecology; New Delhi, september 2003; pagina 69-72.
13. Idem, pagina 67.
14+. = Idem, pagina 21 en volgende, en pagina 28, 45, 46 en 59.
= Was India in 1992/1993 praktisch zelfvoorzienend op dit gebied, nu is zij erg afhankelijk van invoer uit andere landen.
15. ‘Rural Poor to Pay for Urban Elite’; Devinder Sharma; maart 2004; www.indiatogether.org.
16. Shining India? - economic liberalization and rural poverty in the 1990s; Anders Riel Müller en Raj Patel; Food First - Institute for Food and Development Policy; mei 2004; pagina 55.
17. The Mirage of Market Access - how globalisation is destroying farmers lives and livelihoods; Vandana Shiva, Afsar H. Jafri en Kunwar Jalees; Navdanya/Research Foundation for Science, Technology and Ecology; New Delhi, september 2003; pagina 27.
18. Idem, pagina 31 en 32.
19. = ‘De voedselparadox in India - Public Distribution System schiet tekort’; Jos Mooij; India Nu; mei-augustus 2003; pagina 6 en volgende. 
= Shining India? - economic liberalization and rural poverty in the 1990s; Anders Riel Müller en Raj Patel; Food First - Institute for Food and Development Policy; mei 2004; pagina 38 en volgende.
20+. = The Mirage of Market Access - how globalisation is destroying farmers lives and livelihoods; Vandana Shiva, Afsar H. Jafri en Kunwar Jalees; Navdanya/Research Foundation for Science, Technology and Ecology; New Delhi, september 2003; pagina 111.
= “Toen de oogst mislukt was en er ook geen betaald werk voor handen was, ging de bevolking van Mundiar voedsel zoeken in het bos. Zij vonden echter niets eetbaars. Wel zagen ze sama, een grassoort, wat gewoonlijk voor het vee gebruikt wordt. Dus aten de zestig dorpsfamilies het grootste gedeelde van de zomer sama. Maar mensen zijn er niet op gebouwd gras te eten. Weldra kregen de dorpelingen ingevallen wangen en werden ze zwakker. Zij kregen last van verstopping en werden lusteloos. Uiteindelijk stierven ze. (..) De afgelopen twee maanden zijn meer dan veertig leden van de Sahariya-stam (in Rajasthan) van de honger omgekomen. (..) Het is niet de eerste keer dat er hongerdoden te betreuren zijn. Vorig jaar stierven tientallen inheemsen op het platteland van Orissa, een deelstaat in het oosten.” ‘Dying of hunger in a land of surplus’; Luke Harding in Guardian weekly; 21 november 2002. 
21. Shining India? - economic liberalization and rural poverty in the 1990s; Anders Riel Müller en Raj Patel; Food First - Institute for Food and Development Policy; mei 2004; pagina 13, 15 en 16.
22. Idem, pagina 22. 
23+. ‘Hoe rijst heel voordelig gerecycled kan worden ... - het voedselschandaal in Andhra Pradesh’; Jos Mooij; India Nu; mei-augustus 2003; pagina 16 en volgende. Overigens gaat dit om een groot schandaal in 2001/2002 onder het nieuwe TPDS-regime.
24+. = “Het gebrek aan politieke wil om tegemoet te komen aan de behoeften van de armen, is een van de meest verontrustende tendensen van de negentiger jaren. (..) De Wereldbank is echter nog niet tevreden. Het is duidelijk dat zij het voedseldistributie-systeem volledig willen opdoeken. De Indiase regering staat op een kruispunt. Zal zij haar beleid richten op de miljoenen die dagelijks hongerig naar bed gaan, of zal zij de aanbevelingen van de Wereldbank blijven volgen? De regering van India zou zich eens moeten afvragen aan wie zij verantwoording schuldig is.” Shining India? - economic liberalization and rural poverty in the 1990s; Anders Riel Müller en Raj Patel; Food First - Institute for Food and Development Policy; mei 2004; pagina 43 en 44.
= “Sonia Gandhi (toenmalig oppositieleidster - jl) vond het niet de moeite waard om een beleefdheidsbezoek te brengen aan de door honger geteisterde regio’s. (..) Premier Atal Bihari Vajpayee, die nog nooit een dorp bezocht heeft in zijn hele zittingsperiode, had vanzelfsprekend geen tijd voor de stervende inheemsen in Rajasthan. (..) In een land waarin alleen al één derde van de 800 miljoen mensen wonen die iedere nacht hongerig naar bed gaan, roept honger en hongerdood geen medelijden, zelfs geen enkele reactie meer op. Nieuws over honger en hongerdoden ‘verfraaien’ de voorpagina’s van de kranten niet langer. Honger is in werkelijkheid een non-issue. Het is iets wat we links moeten laten liggen, iets waarvoor we onze ogen maar beter kunnen sluiten. Trouwens, de elite kan haar ontbijt maar beter niet laten bederven door foto’s van hongerigen op de voorpagina’s van hun kranten.” ‘Fighting Hunger’; Devinder Sharma; november 2002; www.indiatogether.org.
= “Miljoenen lijden honger in India, niet door een tekort aan voedsel, maar vanwege wijdverbreide corruptie, gebrek aan daadkracht bij de bureaucratie en ongeïnteresseerdheid bij politici. (..) In werkelijkheid zijn maar weinig politieke leiders in India geïntereseerd in het voorkómen van honger; met name als het gaat om achtergestelde gemeenschappen van lage kasten.” ‘Dying of hunger in a land of surplus’; Luke Harding in Guardian weekly; 21 november 2002.
= Ruim een maand na zijn benoeming tot premier organiseerde Manmohan Singh een top van deelstaatleiders over armoede op het platteland en decentralisatie. Ook bezocht hij families van boeren die zelfmoord gepleegd hebben in Andhra Pradesh. ‘India’s prime minister set to focus on rural poverty and devolution of power’; Financial Times; 30 juni 2004.
25. Persoonlijke mededeling Geert Ritsema; januari 2004. Hij was als toehoorder aanwezig op genoemde bijeenkomst.
26. ‘Rural Poor to Pay for Urban Elite’; Devinder Sharma; maart 2004; www.indiatogether.org.
27. Shining India? - economic liberalization and rural poverty in the 1990s; Anders Riel Müller en Raj Patel; Food First - Institute for Food and Development Policy; mei 2004; pagina 35, 36.
28. Idem, pagina 17 en 18.
29. Idem, pagina 36.
30. Idem, pagina 5, 6, 25, 34 en 55.
31+. Dispute settlement proceedings.
32+. Dispute Settlement Body.
33. The Mirage of Market Access - how globalisation is destroying farmers lives and livelihoods; Vandana Shiva, Afsar H. Jafri en Kunwar Jalees; Navdanya/Research Foundation for Science, Technology and Ecology; New Delhi, september 2003; pagina 15, 16 en 17.
34. Idem, pagina 15, 16.
35+. = Vergelijk Mark Tully, een voormalige BBC-correspondent in Delhi, wonend in India: “Ik geloofde dat de BJP (Bharatiya Janata Party, de belangrijkste regeringspartij voor de verkiezingen van mei 2004 - jl) (de deelstaatverkiezingen in Andhra Pradesh in 1991) gewonnen had omdat zij zorgvuldig een beeld van zichzelf gecultiveerd had als een partij die gedisciplineerder en eerlijker was dan haar rivalen.” ‘Indians have little relish for hardline Hinduism’; Mark Tully; Financial Times; 20 april 2004.
= Gurcharan Das, voormalig presidentdirecteur van Procter & Gamble in India: “Het meest populaire woord uit het Indiase verkiezingen-woordenboek is ‘anti-ambtelijkheid’, en dit lelijke woord gebruikt men om te verklaren waarom de kiezer een regerende partij niet graag met een grotere meerderheid wil laten terugkeren, speciaal niet in tijden waarin de economie schittert. Dit verwijst, denk ik, naar slecht bestuur zoals de burgers dat dagelijks ervaren. Ondanks een sterke groei willen Indiërs slecht bestuur niet vergeven en dit is het wapen dat ze gebruiken tegen beambten-politici. Ze herkiezen hen niet.” ‘Is India Shining?’; Gurcharan Das; The Wall Street Journal Europe; 4 mei 2004.
= India-kenner Floris Bijlsma: “Oud-premier Vajpayee verloor de verkiezingen omdat het electoraat hem verweet zijn economisch beleid vooral te richten op technologische vernieuwingen en buitenlandse investeringen. Van de behaalde economische successen profiteerde slechts een klein deel van de bevolking. (..) Met de overwinning van de Congrespartij kiest India voor onzekerheid. Daarom is de uitslag misschien wel meer uit te leggen als een stem tegen de BJP en haar eenzijdige economische beleid, dan voor de Congrespartij.” ‘Congrespartij wacht zware taak – verkiezingen: verrassende uitslag’; Floris Bijlsma in India Nu; mei-augustus 2004; pagina 4 en 7.
36+. “Banwari Lal (een Indiase boer, uit het dorp Kheda Garhi, in Delhi) vertelde dat hij onlangs op de televisie gezien had hoe minister Chidambram van Financiën hulp aankondigde voor boeren die in nood zijn en in de schulden zitten. De kredietstroom naar de landbouwsector zou verdubbelen, maar Banwari Lal vroeg zich af in hoeverre deze belofte ingelost zou worden. ‘De huidige UPA-regering (coaltie rond de Congrespartij) zingt hetzelfde liedje als de vorige NDA-regering (coalitie rond de BJP). Die beloofde de rente voor boerenleningen terug te dringen tot onder de tien procent. Maar tot op heden hebben we daar nog niets van gemerkt. En dat niet alleen: de banken vragen tegenwoordig zelfs een onderpand of een hypotheek voor een lening van vijfduizend roepie (= 100 euro, met een koopkracht van 1000 euro).” ‘A farmer just a few miles from FinMin’; Ashok B. Sharma in The Financial Express (India) van 9 juli 2004; www.financialexpress.com/fe_full_story.php?content_id=63146.
37. ‘Sonia’s Choice’; redactioneel commentaar in The Wall Street Journal Europe; 19 mei 2004.
38. = ‘Markets see minister’s selection as a sign India is still on reform path’; Financial Times; 25 mei 2004.
= ‘Asia’s Tigers Are Back, With More Muscle’; George Melloan; The Wall Street Journal Europe; 1 juni 2004.
39. Idem.
40. ‘Sonia’s Choice’; redactioneel commentaar in The Wall Street Journal Europe; 19 mei 2004.

Hoofdstuk 3 – Himalaya’s

41. De Armoedige Levensvisie van het Rijke Westen ‑ milieu‑ en Derde-Wereldproblemen: het resultaat van geestelijke monocultuur; Vandana Shiva, met bijdragen van Catharina Halkes, Gerrit Huizer en Jan Paul Smit (redactie); Uitgeverij Ten Have; Baarn, 1997; pagina 58; http://www.ddh.nl/duurzaam/landbouw/
shiva/bos.html.
42. Gandhiji and the Ecology Movement; Jeanet van der Woude; 1996; pagina 33.
43. Brochure INHERE (Integrated Mountain Development in Harmony with Nature); Masi, district Almora, Uttaranchal, India; ongeveer 2002.
44. Prava - a quarterly newsletter on environmental restoration and water conservation in the Himalayas; INHERE; Masi, district Almora, Uttaranchal, India; juli/september 2003; pagina 2.
45. Rapport van HIMCON, een paar jaar geleden.
46. = Gandhiji and the Ecology Movement; Jeanet van der Woude; 1996; pagina 36 en 
= De Armoedige Levensvisie van het Rijke Westen ‑ milieu‑ en Derde-Wereldproblemen: het resultaat van geestelijke monocultuur; Vandana Shiva, met bijdragen van Catharina Halkes, Gerrit Huizer en Jan Paul Smit (redactie); Uitgeverij Ten Have; Baarn, 1997; pagina 65; http://www.ddh.nl/duurzaam/landbouw/
shiva/bos.html.
47+. = A small project on cultivation and marketing of medicinal herbs for livelihood support of small and marginal farmers on Satpura ridge area of India supported through interest of SDTT funds granted to SPWD; geen datum (waarschijnlijk 2003); geen uitgever (waarschijnlijk Society for Promotion of Wastelands Development).
= ‘Nature’s Nectar - medicinal herbs’ in Wastelands News; R.P. Agrawal; Society for Promotion of Wastelands Development; New Delhi; augustus-oktober 2002; pagina 49.
= ‘Possible and immensely profitable’ in Down to Earth; Vibha Varshney; 15 januari 2004; pagina 57.
= ‘Wild trouble - trade threatens medicinal plants’ in Down to Earth; 15 februari 2004; pagina 31.
= ‘Networking: the Jhadol Experience’ in Community Forestry; Ashish Aggarwal, medewerker van de NGO Seva Mandir; november 2003; pagina 20. De federatie van bosgroepen uit Zuid-Rajasthan, die Aggarwal in dit artikel beschrijft, is zich ook bezig gaan houden met het telen van geneeskrachtige kruiden.
48+. = Dit kader is gebaseerd op het hoofdstuk ‘Devolution as a threat to democratic decision-making in forestry? Findings from three states in India’; Madhu Sarin, Neera M. Singh, Nandini Sundar en Ranu K. Bhogal; uit het boek Local Forest Management - the impacts of devolution policies; redactie David Edmunds en Eva Wollenberg; Earthscan; Londen, 2003; pagina 55 en volgende. Zeer gedetailleerde informatie, gebaseerd op uitvoerig lokaal onderzoek; ook historische achtergrond.
= De alinea over Rajasthan is gebaseerd op ‘Networking: the Jhadol Experience’ in Community Forestry; Ashish Aggarwal, medewerker van de NGO Seva Mandir; november 2003; pagina 18.

Hoofdstuk 4 - Navdanya

49. ‘Neem in Medicine’; Engelstalig artikel in een Hindi tijdschrift met de titel die ongeveer betekent: Village Development Candle. Artikel met tientallen korte recepten voor het vervaardigen van medicijnen, tandpasta en bestrijdingsmiddelen.
50+. Bijvoorbeeld:
= Folk Rice Varieties of West Bengal - agronomic and morphological characteristics; Debal Deb; Research Foundation for Science, Technology and Ecology; New Delhi, 2000. Beschrijving van 141 inheemse soorten rijst.
= Nature’s Harvest - rejuvenating biodiversity in Doon Valley; Vandana Shiva en Vinod Kumar Bhatt; Navdanya; Dehradun, februari 2002. Een prachtig boek met beschrijvingen, pentekeningen en kleurenfoto’s van honderden inheemse gewassen.
= Nature’s Pharmacopoeia - medicinal plant diversity in Doon Valley; Navdanya. Een zelfde soort boek als dat hierboven, maar dan over geneeskrachtige planten.
= Pana - India’s indigenous cold drinks; Navdanya; New Delhi; 1999. Leuk vormgegeven receptenboekje.
= Diversity: The Hindustan Way (vol. I) - an ecological history of food and farming in India; Navdanya. Dikke pil met prachtige beschrijving van allerlei traditionele landbouwtechnieken
= The Radiant Raindrops of Rajasthan; Anupam Mishra; Research Foundation for Science, Technology and Ecology; New Delhi. Poëtische beschrijving van traditionele vormen van wateroogsten in woestijngebieden. 
51+. Bijvoorbeeld: 
= The Mirage of Market Acces - how globalisation is destroying farmers lives and livelihoods; Vandana Shiva, Afsar H. Jafri en Kunwar Jalees; Navdanya/Research Foundation for Science, Technology and Ecology; New Delhi, september 2003.
= Ganga - common heritage or corporate commodity?; Vandana Shiva en Kunwar Jalees; Navdanya/Research Foundation for Science, Technology and Ecology; New Delhi, 2003.
= Biopiracy of Indian Wheat; Vandana Shiva en Ritu Singh; Navdanya/Research Foundation for Science, Technology and Ecology; New Delhi, september 2003.
52+. Negi heeft het hier over het gedeelte van de boeren dat biologisch werkt. Hij heeft het niet over de totale landbouwproductie. Omdat er nu nog weinig grote boeren zijn die biologisch werken, zal het gedeelte van de landbouwproductie dat biologisch is een stuk kleiner zijn dan de veertig, vijftig procent die Negi noemt.

Hoofdstuk 5 – praktische steun en lokale democratie

53. = The Waste Land - making of grass-roots leaders; Nandita Roy; Seva Mandir en National Foundation for India; Udaipur en New Delhi, 2003; pagina 16 en volgende.
= Shyampura Village Visit Note; Seva Mandir; geen jaartal.
54. The Waste Land - making of grass-roots leaders; Nandita Roy; Seva Mandir en National Foundation for India; Udaipur en New Delhi, 2003; pagina 101.
55. Empowering Civil Society; Poonam Abbi; Seva Mandir; Udaipur, 1998. Op pagina 3 en 4 beschrijft Abbi precies hoe het omkopen in zijn werk gaat en wat de hoogte van de bedragen is.
56. The Waste Land - making of grass-roots leaders; Nandita Roy; Seva Mandir en National Foundation for India; Udaipur en New Delhi, 2003; pagina xi en volgende.
57. = The Micro-Politics of Development: an Anatomy of Change in Two Villages; Ajay S. Metha; Seva Mandir; Udaipur, 1996; pagina 16.
= Jaarverslag 2001/2002; Seva Mandir.
58. The Waste Land - making of grass-roots leaders; Nandita Roy; Seva Mandir en National Foundation for India; Udaipur en New Delhi, 2003.
59. ‘Why Only Panchayats? - other local associations can also manage watersheds effectively’ in Down to Earth (begin 2004); Rakshat Hooja, onderzoeker aan the Centre for Science Policy, Jawaharlal Nehru University, New Delhi; 
60. ‘Networking: the Jhadol Experience’ in Community Forestry; Ashish Aggarwal, medewerker van de NGO Seva Mandir; november 2003; pagina 18.
61. Twee opvallend kritische publikaties:
= The Micro Politics of Development: an Anatomy of Change in Two Villages; Ajay S. Metha; Seva Mandir; Udaipur, 1996.
= Empowering Civil Society; Poonam Abbi; Seva Mandir; Udaipur, 1998.

Geschiedenis
Behalve de genoemde boeken geven de volgende publikaties informatie over de geschiedenis van Seva Mandir:
= Peaceful Revolutionaries - influences on the voluntarists of pre-independence India; Gregory Jones; Seva Mandir; zonder jaartal.
= ‘Fourth Umed Mal Lodha environment award lecture’; P.L. Agrawal; in Seva Mandir Newsletter van januari-juni 2003; pagina 10.

Hoofdstuk 6 – vrouwenspaargroepen

62+. De Indiase ontwikkelingsorganisatie Seva Mandir heeft de vrouwenspaargroepen opgezet. Onder andere de Nederlandse ICCO ondersteunt deze organisatie financieel.
63. ‘Rural savings and credit: emerging issues from south Rajasthan’; Rohit Jindal in Seva Mandir Newsletter van april-juni 2002; pagina 3. 

Hoofdstuk 7 – wateroogst-technieken

64. The Radiant Raindrops of Rajasthan; Anupam Mishra, Engelse vertaling Maya Goburdhun Jani; Engelse uitgave: Research Foundation for Science, Technology and Ecology; New Delhi, 2001. Met een uitgebreid en interessant voorwoord van Annie Montaut. Voor bestelling: email: vshiva@vsnl.com; fax: 00 91 11 685 6795.
65+. De ‘Groene Revolutie’ introduceerde nieuwe variëteiten tarwe die een hogere opbrengst geven per hectare, maar die veel water, kunstmest en bestrijdingsmiddelen vragen.
66+. Het woord ‘tank’ is een van de weinige Hindiwoorden die in het Nederlands ingeburgerd zijn geraakt. Volgens het woordenboek is de eerste betekenis: “(in Voor-Indië) kunstmatig reservoir, gebruikt voor baden, wassen, het opslaan van drinkwater enz.” ‘Voor-Indië’ omvat het huidige India, Pakistan en Bangladesh.
67+. = ‘Restoration of ‘Tanks’ as Community Lifeline - an experience of developing community demand driven tank restoration approach, AP, South India’; MARI; geen datum.
= Een interessant en gedetailleerd verhaal over het herstellen van twintig tanks in het zuiden van Andhra Pradesh staat in: ‘Taking Water to Every Doorstep - tanks rehabilitation programme in South India’ in Wastelands News; R.P. Agrawal; Society for Promotion of Wastelands Development; New Delhi; mei-juli 2001; pagina 26. Het opknappen van de tanks combineren de boeren, gestimuleerd door een NGO, met een hele serie eenvoudige, goedkope, van ouds bekende maar bewerkelijke ingrepen die gezamenlijk de landbouwproductie fors verhogen.

Hoofdstuk 8 – radicale boerendemocratie

68. De Dalits hebben deze akkers vroeger gekregen van de toenmalige adellijke heersers bij wijze van betaling voor bepaalde diensten, of verworven bij landhervormingsprogramma’s. In de meer vruchtbare streken in India is veel grootgrondbezit en zijn kleine boeren dan ook meestal pachters.
69. Dit kader is volledig gebaseerd op het uitvoerige artikel ‘Dalit Watersheds’; P.V. Satheesh, directeur van de Deccan Development Society; zonder datum, waarschijnlijk geschreven in 1997; http://ddsindia.org.in.

Hoofdstuk 9 – rijke en gevarieerde oogst
 
70. ‘DDS’ staat voor ‘Deccan Development Society’. Dit is een NGO in de Zuid-Indiase deelstaat Andhra Pradesh. Zie hoofdstuk 8.
71+. = Een uitvoerige beschrijving van gemengde teelt in combinatie met het opknappen van traditionele, grote, open waterreservoirs en tal van eenvoudige maatregelen staat beschreven in: ‘Taking Water to Every Doorstep - tanks rehabilitation programme in South India’ in Wastelands News; R.P. Agrawal; Society for Promotion of Wastelands Development; New Delhi; mei-juli 2001; pagina 26. Het artikel beschrijft praktijken in het zuiden van Andhra Pradesh.
= Voor een optimistisch verhaal in dezelfde trant, zie: ‘Inspiring Initiatives - soil and moisture conservation - a case study from eastern India’ in Wastelands News; R.P. Agrawal; Society for Promotion of Wastelands Development; New Delhi; februari-april 2003; pagina 51.
72+. Een andere DDS-boerin, Lakshmama, heeft meer dan tachtig verschillende soorten zaad. Fruits of Diversity - global justice and traditional knowledge; Uwe Hoering; Church Development Service - EED; Bonn, 2002; pagina 10.
73. ‘Pheromone trap’ in Indian Farming; november 2003, pagina 32.
74+. = Persoonlijke informatie van boeren uit dit district.
= ‘Reaping rich harvest without pesticides’ in The Hindu; Gollapudi Srinivasa Rao; 17 december 2003.
De NGO die de boeren bijstaat is MARI.
75. ‘Life fencing system for crop protection and natural resource conservation’ in Indian Farming; M.S. Pendke en A.U. Gitte van de Marathwada Agricultural University, Parbhani (Maharastra); november 2003; pagina 29.

Extra bronnen
Naast de publikaties genoemd in de noten:
= Crops of Truth - farmers’ perception of agro-biodiversity in the Deccan region of South India; P.V. Satheesh; International Development Research Centre, Canada en Deccan Development Society, Hyderabad, India; zonder datum, ongeveer 2000.
= Agro-Biodiversity in Andhra Pradesh - a farmers’ perspective; Deccan Development Society en A.P. Coalition on Defence of Diversity.

Hoofdstuk 10 – niets nieuws bedacht
 
76. Fruits of Diversity - global justice and tradtional knowledge; Uwe Hoering; Church Development Service - EED; Bonn, 2002; pagina 16/17. 

Hoofdstuk 11 – ‘moderne’ landbouw
 
77. = Contract Farming at Kuppam - signals from Israeli technology demonstration; Professor K.R. Chowdry, Doctor A. Prasad Rao, Doctor Venkat, Doctor Uma Shankari; Andhra Pradesh Coalition in Defence of Diversity in collaboration with Chittoor Consortium of Voluntary Agencies; Hyderabad, 2000
= Fruits of Diversity - global justice and traditional knowledge; Uwe Hoering; Church Development Service - EED; Bonn, 2002; pagina 18.
= ‘Revitalising Agriculture’, hoofdstuk 9 van: Vision 2020; regering Andhra Pradesh; geen datum; www.aponline.gov.in.

Hoofdstuk 12 – graanbank

78. Dit hoofdstuk is volledig gebaseerd op het artikel ‘The Way Out’ van Devinder Sharma; november 2002; www.dsharma.org. Op deze website vind je verder veel scherpe analyses over landbouw en honger in het Zuiden. Aanbevolen!

Hoofdstuk 13 – stille revolutie

79. Agri-Culture - reconnecting people, land and nature; Jules Pretty; Earthscan; Londen, 2002. Dit hoofdstuk bestaat bijna volledig uit citaten uit dit boek. De vertaling is van Joop Landman.
80+. Dit kader is gebaseerd op het rapport Reducing Food Poverty with Sustainable Agriculture - a summary of new evidence; Jules Pretty en Rachel Hine; Centre for Environment and Society; University of Essex; 2001.
Het tijdschrift van Greenpeace Duitsland bracht naar aanleiding van dit rapport in augustus 2001 een fraai themanummer uit met interessante reportages over verschillende projecten. Informatie: Greenpeace Deutschland, D-22745, Hamburg; mail@greenpeace.de. De Engelse versie van het themanummer, die iets uitgebreider is, heet Recipes against Hunger - success stories for the future of agriculture.

Hoofdstuk 14 – Afrikaanse boerenvernieuwers
 
81+. Het gaat om de landen Burkina Faso, Cameroun, Tunesië, Ethiopië, Uganda, Kenia, Tanzania en Zimbabwe. De programma’s heten ‘ISWC (Indigenous Soil and Water Conservation) en PFI (Promoting Farmer Innovation in Rainfed Agriculture).
82. Dit hoofdstuk is volledig gebaseerd op het boek Farmer Innovation in Africa - a source of inspiration for agricultural development; Chris Reij en Ann Waters-Bayer redactie; Earthscan; Londen, 2001; te leen bij het Tropeninstituut (KIT) te Amsterdam.

Hoofdstuk 15 – Braziliaanse bond van landarbeiders
 
83. ‘‘Rode’ landloze boeren in Brazilië - overleven in de kampen van Movimento Sem Terra’; Sam Verhaert in Noticias van oktober 2002; www.noticias.nl.
84. Amnesty International Jaarboek 2004; betreft informatie over 2003; www.amnesty.nl.
85. Deze cijfers komen van de website van de Internationale Koning Boudewijnprijs voor Ontwikkelingswerk. In 1996 kende deze organisatie de prijs toe aan de MST. Zie: www.kbprize.org.
86. Amnesty International Jaarboek 2004; betreft informatie over 2003; www.amnesty.nl.
87. Report and Conclusions on the Visit to the Settlement of Charqueadas and an Encampement of the MST; Center for the Critical Study of Rights; november 2002. 
88. ‘MST letter to Friends of the MST in the US - Current Issues for the MST in Brazil’; www.mstbrazil.org/alert092103.html; 21 september 2003. 
89. = ‘Verslag van Paula Broeders, zomer 2003’; www.11.be.
90. ‘Media Clash in Brazil: a Distant Mirror - MST and the Media Democracy Movement’; Norman Solomon; 
www.mstbrazil.org/mediaclash.html; 17 november 2003. 
91. ‘‘Rode’ landloze boeren in Brazilië - overleven in de kampen van Movimento Sem Terra’; Sam Verhaert in Noticias van oktober 2002; www.noticias.nl.

Hoofdstuk 16 – nawoord

92+. Devinder Sharma: “Iedere NGO zit in haar eigen gebiedje en zingt haar eigen liedje van hoe mooi het bij haar is. Het zijn echter eilandjes van duurzaamheid, want de regeringspolitiek werkt precies de andere kant op. De NGO’s komen niet bij elkaar. Het lijkt wel of ze niet wíllen groeien. Ze hebben hun dorpen en ze vinden het wel goed zo. We weten wat de oplossing is: teruggrijpen op de traditionele zaden en de traditionele landbouwtechnieken. Een aantal grote NGO’s zou tien jaar lang samen stug door moeten werken aan een structurele verandering van de landbouw in die richting.” Persoonlijke mededeling aan auteur; New Delhi, februari 2004.

Bijlage 1 – India
 
93. Shining India? - economic liberalization and rural poverty in the 1990s; Anders Riel Müller en Raj Patel; Food First - Institute for Food and Development Policy; mei 2004. 

Bijlage 2 – enkelen van velen
 
94. De gegevens tot hier zijn afkomstig van het kantoor van de plaatsvervangend Directeur Landbouw van het Warangal-district in Andhra Pradesh; geciteerd in The Mirage of Market Access - how globalisation is destroying farmers lives and livelihoods; Vandana Shiva, Afsar H. Jafri en Kunwar Jalees; Navdanya/Research Foundation for Science, Technology and Ecology; New Delhi, september 2003; pagina 79-82.
95+. Bron: dagblad Prajasakhti. Alle doden zijn uit het Warangal-district in Andhra Pradesh, november/december 1998.
96. Free Press Journal; 24 oktober 2002; en Times of India; 11 november 2002.
97. Hindustan Times; 21 november 2002.
98. Rajasthan Patrika; 13 oktober 2002.
99. Times of India; 9 november 2002.
100. Indian Express; 14 november 2002.
101. Hindustan Times; 26 oktober 2002.
102. Business Line; 10 oktober 2002.
103. Indian Express; 29 november 2002.
104. Economic and Political Weekly; 19 oktober 2002.
105. Economic an Political Weekly; 19 oktober 2002.
106. Business Line; 28 oktober 2002.
107+. = Hindustan Times; 12 december 2002.
= De verschillende kranten en tijdschriften vanaf noot 95 zijn geciteerd in The Mirage of Market Access - how globalisation is destroying farmers lives and livelihoods; Vandana Shiva, Afsar H. Jafri en Kunwar Jalees; Navdanya/Research Foundation for Science, Technology and Ecology; New Delhi, september 2003; pagina 85 en 111. 
= De overheid ontkent vaak dat honger de doodsoorzaak is; zij verwijst naar hoge leeftijd, zwakke gezondheid, verkeerd voedsel etcetera.

FLAPTEKST:
TERREINWINST

hoe kleine boeren uit het Zuiden 
hun landbouw terugveroveren

De wals van de globalisering rolt over het platteland in alle Zuidelijke landen. Zij breekt landbouwmarkten open, drukt landbouwprijzen omlaag en maakt kleine boeren wanhopig. Maar tegelijkertijd zijn er talloze hoopvolle nieuwe initiatieven.

Dit boek neemt u mee naar de kleinste dorpjes in de koele Himalaya’s (Noord-India), de kurkdroge heuvelgebieden in Rajasthan (West-India) en de kale vlakten in Andhra Pradesh (Zuid-India). U zult er boerinnen, boeren en medewerkers van ontwikkelingsorganisaties ontmoeten die met veelbelovende, kleinschalige landbouwprojecten bezig zijn. Centraal staat de vraag: ‘is er iets fundamenteel aan het veranderen op het arme platteland van India?’ 

Het boek laat verder onderzoekers aan het woord over succesvolle boeren-ontwikkelingen in alle Zuidelijke continenten en het beschrijft de ervaringen van de militante landbezetters uit Brazilië.

De auteur, Joop Landman, heeft de afgelopen tien jaar talloze artikelen en verschillende boeken geschreven over allerlei landbouwfacetten. Speciaal voor dit boek reisde hij drie maanden door India.

Dit boek is een uitgave van Agri & Cultuur te Amsterdam. Het staat volledig op de website ‘Land & Stad’ en is daar gratis te downloaden: www.ddh.nl/duurzaam/landbouw.

Bestellen: maak 12 euro over op giro 871 2032 ten name van Agri & Cultuur, Amsterdam, onder vermelding van ‘Terreinwinst’.