DE ARMOEDIGE LEVENSVISIE VAN HET RIJKE WESTEN

Milieu- en Derde Wereldproblemen: het resultaat van geestelijke monocultuur

VANDANA SHIVA,

Met bijdragen van: Catharina Halkes, Gerrit Huizer en Jan Paul Smit (redactie)

DE ARMOEDIGE LEVENSVISIE VAN HET RIJKE WESTEN
Milieu- en Derde wereldproblemen:
het resultaat van geestelijke monocultuur

VANDANA SHIVA, Catharina Halkes, Gerrit Huizer en Jan Paul Smit (redactie).

“Diversiteit kenmerkt zowel de natuur als de sociale wereld. De Westerse technologische maatschappij is zo ongelooflijk arrogant dat ze de bioculturele diversiteit van het leven ontkent en de verschillende culturen en ecosystemen monoculturen van planten en mensen oplegt. Duizenden variëteiten van allerlei gewassen, gedurende duizenden jaren ontwikkeld, zijn weggevaagd voor de wereldwijde aanplant van Groen-Revolutie variëtei-ten, die enorme hoeveelheden water en chemicaliën vereisen. Duizenden plaatselijke culturen met hun eigen betekenis en organisatievorm zijn weggevaagd toen het virus van de monocultuur zich over de wereld verspreidde, het afweersysteem van de verschillende culturen en soorten vernietigde en economisch verval, ziekten, sociale desintegratie en conflicten veroorzaakte.”
	Dit is de mening van de Indiase natuurwetenschapper en milieuactiviste Vandana Shiva. Volgens haar is de wortel van het kwaad de Westerse kijk op het leven. Het duidelijkst komt dit volgens Shiva aan het licht bij de starre Westerse wetenschap, die geen oog heeft voor de complexe samen-hangen in de natuur en de gedetailleerde kennis van inheemse volken. Een wetenschap die geen verantwoording wenst te nemen voor de dramatische gevolgen van haar benadering van de werkelijkheid.
De oplossing waar Shiva voor pleit is even eenvoudig als radicaal en veelomvattend: Respecteer en vooral geniet van de diversiteit van het leven van alle dag. En besef dat de kwaliteit van ons leven en zelfs ons voortbestaan afhangt van onze inzet deze diversiteit te beleven, te vieren maar ook te verdedigen.

De armoedige levensvisie van het rijke Westen is een bundel artikelen van en over Shiva. Centraal staan een drietal maatschappijkritische artikelen van haar hand. Twee interviews met haar geven een beeld van de grote wending in haar leven en haar opvattingen over spiritualiteit.

Het boek probeert een brug te slaan tussen Oost en West, tussen kritiek en alternatief, tussen theorie en praktijk en tussen de spirituele en materiële dimensie van het leven. Verschillende Nederlandse schrijvers hebben een bijdrage geleverd. Zo verzorgde de Nijmeegse hoogleraar ontwikkelings-studies Gerrit Huizer een artikel over Derde Wereld-boeren die zich reeds decennia lang verzetten tegen plantage-landbouw; en over de band met hun grond als de stille kracht die hen de ongelijke strijd doet volhouden. 

De feministische theologe Catharina Halkes schildert het ‘profiel van de spiritualiteit’ van Shiva. Volgens haar ziet Shiva niets in het Westerse feminisme, “dat al te vaak niets meer is dan een onkritische strijd van vrouwen om dezelfde rechten en posities te krijgen als mannen en hun leven te imiteren. Zo blijven we gevangen binnen het systeem. (..) Het feminisme zou zich moeten verdiepen en verbreden tot een ecofeminisme, dat bezorgd is voor al wat groeit en leeft en zich keert tegen elke vorm van suprematie en geweld.”
Milieujournalist Jan Paul Smit beschrijft verschillende levendige, kleinschalige initiatieven in Nederland en Duitsland, die een antwoord geven op Westerse geestelijke monocultuur.
Behalve theoretische artikelen bevat het boek ook een tweetal artikelen die de ontwikkeling van de landbouw en de bosbouw in India schetsen, een interview met twee vrouwen uit de Himalaya die actief zijn in de Chipko-beweging en met een Brabantse boer die vertelt over de schaalvergroting in de Nederlandse landbouw.

Dit boek verscheen in 1997 bij uitgeverij Ten Have. De tekst is enigszins aangepast.

Bestellen
Maak ƒ 12,- over op giro 871 2032, ten name van ‘Agri & Cultuur’, Amsterdam, onder vermelding van ‘Shiva’.

INHOUD

1.	Inleiding	4
2.	Vandana Shiva: van atoomgeleerde tot milieuactiviste	
	- interview door Jan paul Smit	5
3.	Vandana Shiva: 'Wil je meer, neem dan minder'
	- interview over spiritualiteit, door Gie Goris	10
4.	De verarming van het milieu: vrouwen en kinderen achteraansluiten
	- Vandana Shiva	13
5.	Het alternatief: kom op voor diversiteit in natuur en maatschappij
	- Jan Paul Smit	27
6.	Het Noorden dekoloniseren
	- Vandana Shiva	36
7.	Een gevarieerd, levend bos is meer dan een houtmijn
	- Vandana Shiva / Jan Paul Smit	45
8.	Wat vrijheid betekent voor de Chipko vrouwen
	- Vandana Shiva	51
9.	De spiritualiteit van Vandana Shiva
	- Catharina J.M. Halkes	55
10.	Eeuwenoude landbouwtechnieken zijn actueler dan ooit
	- Vandana Shiva / Jan Paul Smit	62
11.	Een Brabantse boer over schaalvergroting
	- Jan Paul Smit	67
12.	Wetenschap, milieu en mensenrechten; de Westerse overheersing
	 nader beschouwd
	- Vandana Shiva	71
13.	Boerenverzet in de Derde Wereld
	- Gerrit Huizer	81
14.	Het broeikaseffect
	- Vandana Shiva	91
15.	Bibliografie
	- Jan Paul Smit	93

1

INLEIDING

De kritiek die Vandana Shiva heeft op onze westerse groei-economie is niet mis. Onoplosbare milieuproblemen in Noord en Zuid, groeiende armoede in de Derde Wereld en verarming van het leven in al zijn facetten zijn volgens haar onlos-makelijk verbonden met een alsmaar toenemende produktie en consumptie. De wortel van het kwaad is de Westerse kijk op het leven, waarin nauwelijks plaats is voor de uitbundige diversiteit van de natuur en de sociale verbanden. Het duide-lijkst komt dit aan het licht bij de starre Westerse wetenschap, die geen oog heeft voor de complexe samenhangen in de natuur en de gedetailleerde kennis van de inheemse volken. Een wetenschap die geen verantwoording wenst te nemen voor de dramatische gevolgen van haar benadering van de werkelijkheid.
	De oplossing waar Shiva voor pleit is even eenvoudig als radicaal en veelomvattend. Respecteer en vooral geniet van de diversiteit van het leven van alledag. En besef dat de kwaliteit van ons leven en zelfs ons voortbestaan afhangt van onze inzet deze diversiteit te beleven, te vieren maar ook te verdedigen.

In dit boek staan een drietal artikelen van Shiva centraal, waarin ze uitvoerig haar visie geeft op wat er in de wereld gaande is en wat daarvan de dieper liggende oorzaken zijn. Een tweetal artikelen beschrijven Shiva’s kijk op de geschiedenis van de landbouw en de bosbouw in India.
	Om de Noord-Zuid discussie zo dicht mogelijk bij huis te brengen, hebben we ervoor gekozen in dit boek artikelen van Shiva af te wisselen met die van Nederlandse schrijvers. Van Gerrit Huizer, hoogleraar ontwikkelingsstudies en directeur van het Derde Wereld Centrum aan de Nijmeegse Universiteit, is er een artikel over boerenverzet en spiritualiteit in de Derde Wereld. Tine Halkes, emeritus hoogleraar Feminisme en Christendom, beschrijft wat de spiritualiteit van Shiva voor haar betekent. Ikzelf, milieuactivist en -journalist, interviewde een Brabantse boer over de schaalvergroting in de Nederlandse landbouw en schreef een artikel over wat wij hier in het Westen zouden kunnen doen.
	Het boek bevat ook een tweetal interviews met Shiva. Het eerste is biografisch en vertelt het verhaal van de grote verandering in haar leven. Het tweede vertelt wat spiritualiteit voor Shiva inhoudt.

Niet alle artikelen zijn even makkelijk te lezen. Sommigen zijn wat abstract en vergen wat meer doorzettingsvermogen van de lezer. Andere zijn wat concreter en zodoende lichter verteerbaar. We hebben in dit boek opzettelijk praktische en theoretische artikelen bij elkaar gebracht, omdat ze elkaar aanvullen en verduidelijken.

De vertaling van de artikelen van Shiva nam ik voor mijn rekening. Sommige artikelen van Shiva heb ik wat ingekort om overlappingen te voorkomen. Soms vertaalde ik wat vrij, terwille van de leesbaarheid, waarbij ik zorgvuldig de bedoeling van Shiva in het oog probeerde te houden.

Zoals altijd zou ook dit boek niet verschenen zijn zonder de belangstelling en de steun van heel veel mensen. Vier daarvan wil ik met name noemen, me realiserend dat ik daarmee anderen onvermijdelijk tekort doe. Het zijn: Maria Mies, Geert Ritsema, Gerrit Huizer en Tine Halkes. De gesprekken die ik met hen had over de ideeën van Shiva, vormden een bron van inspiratie voor me.

Jan Paul Smit.

2

VANDANA SHIVA : VAN ATOOMGELEERDE TOT MILIEU-ACTIVISTE

Jan Paul Smit

Nooit zal Vandana Shiva de dag vergeten, dat ze als klein meisje mee mocht op tijgerjacht en uit de boom viel. “Daar stond ik toen, oog in oog met de tijger, de man-eater.” De stralende aanwezigheid van deze stevige Indiase veertiger laat er geen twijfel over bestaan, dat de tijger niet toegehapt heeft. “Mijn vader was bosbeheerder. De dorpelingen riepen hem soms te hulp, als er een gevaarlijke tijger was.”
	Shiva groeide, bij wijze van spreken, op in het bos. “Als ik terugdenk aan mijn jeugd, zie ik olifantenkuddes, tijgers, beren, bergen en beken. Mijn favoriete vrijetijdsbesteding was naar de wilde dieren kijken en ze tekenen. Prachtige kunstwerken maakte ik.”
	Later ging ze studeren in de stad. In een vakantie wilde ze nog eens gaan zwemmen in die schitterende bergrivier, die ze zo goed kende uit haar vroege jeugd. Het lieflijke eikenbos, waar hij doorheen stroomde, kon ze zich nog zo voor de geest halen.
	Het was een enorme schok voor haar tot de ontdekking te komen dat het bos grotendeels gekapt was en dat de rivier verschrompeld was tot een armzalig stroompje. “Plotseling, in nog geen twintig jaar tijd, was de rijkste wereld, die ik me maar kon voorstellen, veranderd in een kale, arme plek.” 

Natuurkunde

Na de middelbare school ging Shiva studeren. Ze wilde ontdekken hoe de natuur werkt. “Er was me verteld, dat ik dan het beste natuurkunde kon gaan studeren, omdat dit de allerfundamenteelste wetenschap is. Ik zou de geheimen van de natuur gaan ontrafelen.” Ze lacht om zoveel naïviteit.
	“Met dit soort simplistische verhalen wordt wetenschapsbeoefening verkocht. Maar natuurkunde vertelt je níet hoe de natuur werkt. Ze vertelt je hoe de theorie van de elementaire deeltjes werkt, ze vertelt je hoe quantum-wiskunde werkt. Maar de natuur is meer dan wiskunde. Toch moet ik toegeven, dat ik genoot van de wiskunde, ik vond het heerlijk.”
	De problemen kwamen, toen ze voor de Indiase Atoom Energie Commissie werkte en van haar zuster, die arts is, hoorde van de gevaren van kernenergie. Ze voelde zich bedrogen omdat deze gevaren geheim gehouden werden. “Ik was vrij opgevoed en ik vond deze geheimhouding echt in strijd met de geest van de wetenschap.” Daarom stapte ze over, eerst naar deeltjes- en later naar quantumfysica. Maar opnieuw merkte ze dat natuurkundigen niet verder wensen te kijken, dan hun neus lang is.
	“Ik kan heel goed snappen, waarom wetenschappers verslaafd zijn aan hun wiskundige vergelijkingen en hun computers, want ik was het zelf ook. Ik slaagde erin af te kicken door de enorme ecologische uitdaging, waar ik mee in aanraking kwam. Dat was de enige reden. Nu ontdekte ik een andere manier om de natuur te leren kennen en na te denken over kwesties, waar ik me altijd al over verbaasd had. Als dit niet zo opwindend was geweest, zou ik nu misschien nog steeds natuurkunde doen.” 

Chipko

Die keer dat het plan om te gaan zwemmen op zo’n grote teleurstelling uitliep, was Vandana Shiva zo onthutst, dat ze direct naar het dichtstbijzijnde dorp ging. Daar vroeg ze hoe het kwam, dat de prachtige eikenbossen en bergstromen verdwenen waren. De mensen vertelden haar, hoe slecht het ging, omdat de bossen gekapt waren. Deze zijn onontbeerlijk voor de landbouw en ze waren toch altijd gemeenschappelijk bezit!
	“Dankzij de Chipko-beweging zal het nu weer beter gaan”, vertelden de dorpsbewoners haar.
	Chipko is een Hindi woord, dat betekent: ‘omarm de bomen’. Al eeuwen geleden gebruikte de bevolking dit geweldloze actiemiddel om het kappen van bomen, het vernietigen van het bos tegen te gaan. 
	De basis voor de huidige Chipko-beweging is rond 1950 gelegd door Sarala en Mira Behn, twee naaste medewerksters van Gandhi. Zij trokken naar het Himalaya-gebied, bezochten talloze dorpen en organiseerden vrouwen. “De invloed van deze twee Europese leerlingen van Gandhi is enorm geweest. Zij gaven de traditie door van strijd voor sociale rechtvaardigheid en ecologische stabiliteit.” 
	De beide vrouwen leidden ook een nieuwe generatie actievoerders op. Deze full-time activisten organiseerden in de zestiger jaren met succes vrouwengroepen en ze richtten kleine plaatselijke bedrijfjes op voor het verwerken van bosprodukten. Ook voerden ze actie tegen het gebruik van alcohol en protesteerden met veel succes tegen het vernietigen van bossen.
	Door de talloze acties was de overheid gedwongen haar bos-politiek opnieuw onder de loep te nemen. In 1981 vaardigde de toenmalige premier, mevrouw Indira Gandhi, een vijftien jaar durend kapverbod uit voor Uttar Pradesh, een noordelijke deelstaat van India.
	Ondertussen breidt de invloed van Chipko zich verder uit. Zij verzet zich nu ook tegen de kalksteenmijnen en dammen, die enorme schade toebrengen aan het milieu en het bestaan van miljoenen mensen bedreigen. Ook richt zij nieuwe groepen op in andere delen van India.

Shiva: “Toen ik met de Chipko in aanraking kwam, werd ik als het ware meegenomen door die stroom. Milieu-acties werden het allerbelangrijkste in mijn leven. De contacten met de dorpsvrouwen vond ik heerlijk. Er ging een hele nieuwe wereld voor me open, want ik was nooit intiem bevriend geweest met dorpsbewoners. Ik was de dochter van de bosbeheerder en dan ging je niet naar het dorp.”
	“Toch waren we niet elitair opgevoed. Integendeel, als mijn ouders ons iets bijgebracht hebben, is het wel een gevoel van mededogen, van medemenselijkheid. Zij hielden ons voor dat alle mensen gelijk zijn. En dat wij bevoorrecht waren, maar dat we daarom nog niet het recht hadden arrogant te zijn. Zodoende had ik geen vooroordelen te overwinnen, toen ik in de gelegenheid kwam met de Chipko-vrouwen kennis te maken.”
	“Ik vond het zalig. Ik ben verslaafd aan het contact met het Indiase platteland. Van Delhi knap ik af. Van Delhi raak ik helemaal uitgeput. Spiritueel, intellectueel en politiek uitgeput. De Indiase plattelandsbevolking, daar knap ik van op.”

Wetenschap

Maar het intensieve contact met de dorpsbewoners had voor Vandana Shiva nog een verrassing in petto. Shiva zag nu met eigen ogen wat een enorme kennis de bergbewoners hebben van de complexe samenhangen in de natuur.
Dat is eigenlijk niet zo verbazingwekkend. Voor hen is het bos al eeuwenlang onmisbaar als leverancier van compost voor de akkers, voer voor de dieren, middelen tegen planteziekten, medicijnen, brandhout, klein timmerhout en grassen. Het bos levert ook noten, vruchten en allerlei ‘groenten’, die een prima aanvulling zijn op de gewassen, die op de akkers geteeld worden. Op de bossen kunnen de dorpelingen terugvallen om te overleven, als de oogst schraal is. Tenslotte zijn de bossen onontbeerlijk om het water van de moesson-regens te absorberen en vervolgens langzaam af te geven aan rivieren en bronnen.
	Uitgebreide kennis van het bosleven is voor de bergbewoners een voorwaarde om te kunnen overleven. Zij is namelijk onmisbaar om de opbrengst van het bos te stimuleren, zonder schade toe te brengen.

Shiva begon zich af te vragen waarom de wetenschap met de grote W de plaatselijke kennis over het hoofd ziet, of afdoet als primitief. Tot haar verrassing komt ze dan tot de conclusie dat de Wetenschap, die doorgaat voor universeel en objectief, in feite een heel plaatselijk en gekleurd kennissysteem is. Shiva ziet nu dat de officiële wetenschap geconstrueerd is vanuit een typisch mannelijke benaderingswijze en geworteld is in de opkomst van het Europese kapitalisme van de 17e eeuw.
	Overheersing van de natuur door het verbreken van levende samenhangen, kenmerkt de Westerse wetenschap. Dit provinciale denksysteem is in het tijdperk van het kolonialisme en de ontwikkelingshulp opgedrongen aan de rest van de wereld. “Het moderne kennissysteem, ontstaan vanuit een cultuur van overheer-sing en kolonialisme, koloniseert zelf, het kijkt neer op andere denksystemen. Negentig procent van de officiële kennisproduktie kan gestopt worden zonder enig nadeel voor de mensheid. Integendeel, een belangrijk deel van deze kennis vormt een bron van gevaar en bedreigt het menselijk leven. Denk aan Bhopal, Tsjernobyl en Sandoz.”

Het spirituele

Voor Shiva hebben de complexe samenhangen in de natuur, maar ook in de maatschappij, een wezenlijke eigen waarde. Een bos is meer dan een verzameling bomen, struiken en dieren; een samenleving is meer dan wat vrouwen, mannen en kinderen. 
	“Die innerlijke waarde wordt in verschillende culturen heel verschillend benoemd. Het respect voor de waarde van het geheel, dat is, zoals ik dat voel, het spirituele in vele tradities. In mijn ogen is het terugvinden, het erkennen van de complexiteit van het leven en de waarde van het geheel een absolute noodzaak in onze tijd.”
	“Dat wil niet zeggen dat ik me terugtrek om te mediteren. Niks daarvan. Ieder moment van de dag gebruik ik als oefening door erbij stil te staan, dat in iedere plant, die ik zie, in iedere mens, met wie ik omga, die waarde van het geheel aanwezig is en dat ik die moet respecteren.”
	“Alle godsdiensten en culturen in Zuid-Azië zijn geworteld in het oerwoud. Niet uit angst of onwetendheid, maar vanuit ecologisch inzicht. Als mensen zeggen: “Deze boom of rivier is heilig”, dan betekent het, dat ze die boom of rivier willen behouden. Ik denk dat het noodzakelijk is dat te respecteren.”

Het Westen

Vandana Shiva heeft een duidelijke mening over wat wij hier in het Westen kunnen doen. Wij zouden in de eerste plaats de kennis van de Derde Wereldvolken moeten respecteren. 
Dat heeft praktische gevolgen. “Neem bijvoorbeeld de landbouw-industrie. Zaadbedrijven verkopen speciale rijst- of tarwerassen aan Derde Wereldboeren. Deze landbouwers moeten dan royalty’s betalen, omdat de zaadbedrijven patent hebben op ‘hun’ rassen. Deze zijn namelijk speciaal gekruist, of er zijn biotechnologische ingrepen op toegepast. Maar waar halen de zaadbedrijven hun ‘ruwe materiaal’ vandaan? Heel vaak uit het Zuiden, waar vele volken millennia lang vele duizenden variteiten gekweekt hebben van allerlei voedselgewassen.”
	Als de Amerikaanse patent-wetgeving over de hele wereld toegepast zou worden, zou het bedrijfsleven van de USA jaarlijks zeven miljard dollar aan royalty’s kunnen gaan claimen bij de boeren uit het Zuiden voor planterassen die de boeren nu al gebruiken.
	Ook de geneesmiddelen-industrie profiteert van het werk van inheemse volken, die duizenden jaren lang de bossen beheerd hebben. Planten uit deze bossen vormen de basis voor allerlei geneesmiddelen. Zo wordt er in de USA alleen al jaarlijks voor 260 miljoen dollar aan geneesmiddelen verkocht, die gebaseerd zijn op de Indiase plant ‘Rauwolfa serpentina’. 
	“Het is belangrijk, dat je je ervan bewust bent, dat inheemse volken en stammen bepaalde kennis bezitten. En dat de farmaceutische bedrijven net doen, alsof ze de geneesmiddelen, die ze op de markt brengen, zelf bedacht hebben. Maar dat ze in feite hun kennis van de inheemse volken hebben.”
	“Zoek eens uit, hoe jullie farmaceutische bedrijven werken, of jullie zaadfirma’s. En trek er conclusies uit! Als je echt eerlijk wil zijn tegenover de inheemse volken, start dan een boycot van geneesmiddelen, die gemaakt zijn met behulp van kennis, die geroofd is uit de Derde Wereld.”

Vandana Shiva werd in 1952 geboren in Dehra Dun, 200 km ten noord-oosten van Delhi, in de lage Himalaya’s. Haar vader was bosbeheerder. Vandana studeerde atoomfysica en promoveerde in de quantumtheorie aan een Canadese universiteit.
	In haar studietijd kwam ze in contact met de Chipko-beweging, een verzetsbeweging van dorpelingen in de bergachtige gebieden van Noord-India tegen de afbraak van de bossen. In deze beweging spelen vrouwen een vooraanstaande rol. Meer dan mannen zijn zij er zich van bewust hoe belangrijk het bos is voor de waterhuishouding en de landbouw.

Nadat Shiva enige jaren in India aan de universiteit gewerkt had, zette ze in 1982 een punt achter haar officiële carrière. Ze is dan zover, dat ze in haar geboortestad Dehra Dun een eigen instituut kan oprichten, volledig los van de overheid. Daar doet ze onderzoek ten dienste van plaatselijke milieubewegingen.
	Vier weken per jaar geeft ze als hoogleraar les aan de universiteit van Oslo; twee weken per jaar aan een alternatief milieu-instituut in Engeland. 

Tal van boeken heeft Shiva geschreven over milieu-problemen in de Derde Wereld en hun oorzaken. Haar bekendste werk is ongetwijfeld ‘Staying Alive : Women, Ecology and Development’, uit 1988. De Engelse pers reageerde enthousiast. Zo sprak The Observer van “a big personality” en schreef The Guardian: “Vandana Shiva is one of the world’s most prominent radical scientists.”
	In 1993 verscheen ‘Monocultures of the Mind’, over biodiversiteit en biotechnologie en ‘Ecofeminism’, dat ze samen met de Duitse sociologe Maria Mies schreef.
In datzelfde jaar ontving Shiva de Right Livelihood Award, de ‘alternatieve Nobelprijs’. De jury was van mening dat zij “als een van de eersten helder aangetoond had hoe nadelig gebruikelijke ontwikkelings-projecten zijn voor de plaatselijke bevolking en het milieu.”

Verantwoording
Dit interview verscheen in Trouw van 4 december 1993.

3

‘WIL JE MEER, NEEM DAN MINDER’

Interview met Vandana Shiva over spiritualiteit

Gie Goris

“Ik ben opgeleid als fysicus. Voor mij bestond de wereld uit atomen, moleculen en elektronen”, zegt Vandana Shiva. Zij is een veelzijdig iemand, maar vooral een gedreven vertegenwoordigster van het leven in zijn meest volle betekenis. “Door me in te zetten voor de milieubeweging ontmoette ik gemeenschappen, die de wereld zagen als één geheel door energie geladen, door krachten bevolkt. In de bomen, in de rivieren, in het gras, in de velden ervoeren zij bovenmenselijke krachten, die ze Shakti noemen of Prakriti: de godinnen van de schepping. Ik ging er mezelf heel klein door voelen, omdat ik me moest meten met die levende kracht in de natuur.
	Ik voel me vaak bewogen door een kracht die groter is dan mezelf en die toch in mij woont. Deze kracht hangt niet af van structuren of organisaties, het is een onafhankelijke kracht. Dát is de kracht van Prakriti.

Grenzen aan de gulzigheid

Er zijn twee zaken waarvan we dachten dat ze overbodig waren, maar waarvan we nu moeten toegeven dat ze van levensbelang zijn. Allereerst moeten we opnieuw het heilige erkennen, wat fundamenteel neerkomt op het erkennen van grenzen. Heilig betekent: overschrijd deze grenzen niet. Het heilige woud is het woud dat zegt: ‘Kap mijn bomen niet’. De heilige vijver die zegt: ‘Vervuil mijn water niet.’ Het heilige zaad dat zegt: ‘Zet geen prijs op mij, ik ben een geschenk.’ Grenzen stellen aan de menselijke gulzigheid is zonder twijfel een deel van de spiritualiteit die we nodig hebben. We moeten opnieuw leren neen te zeggen.
	De tweede behoefte aan herbronning betreft het verwerpen van de scheiding tussen lichaam en geest. Die scheiding heeft immers geleid tot het splitsen van geest en verstand, waarna de geest verdween. En met geest bedoel ik het appèl binnen in ons waardoor we de energie krijgen om ons in te zetten. Ik ga ervan uit dat de mens verbonden moet zijn met het essentiële in zichzelf. Om tot seksuele activiteit te komen, om het dagelijkse werk van samenleven met anderen aan te kunnen, heb je meer nodig dan louter lichamen. Dat beetje extra kunnen we verschillende namen geven, maar laten wij het spiritualiteit noemen. Het stelt ons in staat mee te voelen met de anderen. Het stelt ons in staat gezond te blijven midden in de meest waanzinnige omgeving. Het welt op uit een diepe bron, het vernieuwt onze energie. Zonder deze geest is menselijk overleven onmogelijk. Zonder spiritualiteit worden we destructief, voor onszelf en voor anderen.

Taboes en vieren

Spiritualiteit betekent de noodzaak van taboes erkennen. Het is het verhaal van Adam en Eva die de vrucht van de boom der kennis niet mochten plukken. Het boek Genesis beschrijft er de negatieve kant van. Positief komt het neer op een houding van: wil je meer, neem dan minder. Voor zo’n houding heb je geest nodig. En die komt alleen voort uit een dieper begrip van wie je bent en wat het leven voor jou betekent. Dat betekent dus ook het vieren van de overvloed die aanwezig is. Begrenzing en feestelijke beleving, dat zou een goede formulering zijn van wat ik bedoel met spiritualiteit.
Ik geloof dat er nog nooit zo’n grote nood aan spiritualiteit bestaan heeft als vandaag. Ik maak ook momenten mee waarop geen enkel systeem mij steunt om verder te gaan. Wanneer alleen een innerlijke dynamiek me behoedt voor ineenstorting, besef ik wat me in leven houdt. Dat zijn momenten waarop Shakti tastbaar wordt. Geld drijft me niet, macht drijft me niet, ik word gedreven door een innerlijk gevoel van vieren, door dat eindeloze proces van verjonging dat we niet onder controle hebben. We kunnen het enkel toelaten, onszelf erdoor laten meenemen en ervan genieten.
	Ik denk dat spiritualiteit uiteindelijk betekent dat ieder mens een identiteit krijgt die verder gaat dan wat de wereld hem vandaag biedt. Mensen mogen vandaag slechts individuele atomen zijn die voortdurend tegen elkaar aanbotsen. Dat is onaanvaardbaar. De voortschrijdende individualisering is destructief voor individu en maatschappij. Tegelijk moet ik zeggen dat totale individualisering nooit slaagt, aangezien elk individu een collectief geheugen meedraagt. Juist door te ontkennen dat zo’n collectief geheugen overleeft, ontstaat de grofste misgroei.

Mensen en bomen: één front

Soms stelt men het ook voor, alsof we moeten kiezen tussen mensen of bomen. Dat soort keuze bestaat niet. Niemand kan zich bezighouden alleen met het gevecht voor het behoud van bomen. Het gaat steeds om de vraag wie waarvoor en hoe bomen zal gebruiken. Voeg daarbij nog: hoelang kan men bomen gebruiken, en het plaatje is compleet. Natuurlijk is een plank die gezaagd wordt op een lokaal beheerde zagerij net zo goed een boom geweest als één die van een industrieel concern komt. Een zagerij lust altijd meer bomen en daarom is het een verkeerd economisch project op plaatsen waar het woud al is uitgedund. Maar het is onzinnig te zeggen dat mensen geen brandhout mogen verzamelen in het woud of dat ze geen landbouw mogen bedrijven met groenbemesting. Ons ecologisch denken vertrekt vanuit het belang van mensen en beschermt daarom bomen, niet andersom. De oplossingen voor de problemen van mensen en die voor de bedreiging van de natuur lopen samen.
	Het komt steeds neer op het basisprincipe: laat niet toe dat niet-lokale belangen lokale grondstoffen of hulpbronnen in handen krijgen. Want voor buitenstaanders is een boom, een vallei of een rivier niet meer dan een bron van winst. Van de overvloedige rijkdom die de natuur biedt, gebruiken buitenstaanders slechts één aspect: bomen worden gereduceerd tot pulp, valleien tot groene glooiingen voor golfterreinen, rivieren tot transportwegen. Het holisme van de ecologische strijd is juist gelegen in de erkenning van de veelheid en de veelzijdigheid die de natuur kenmerkt en de erkenning dat elk aspect nuttig is. We vechten ook vanuit het geloof dat mens en natuur niet tegengesteld zijn. En vooral: we zien de natuur als het fundament van elke produktiviteit.

Vrouwen baren leven, mannen niet

Evenwicht en samenspel zijn ook van doorslaggevend belang voor de manier waarop mensen leven. Het mannelijke én het vrouwelijke samen kunnen een geweldige kracht voortbrengen. Apart kunnen ze elk enorm destructief zijn. Het is het verschil tussen kracht in zijn scheppende vorm en kracht in zijn vernietigende vorm. In zijn creatieve vorm komt kracht voort uit evenwicht en uit beheersing. Waar geen beheersing bestaat, groeit vernietiging.
	De zorg voor het leven is binnen de patriarchale cultuur overgelaten aan vrouwen. Mannen hebben zich daaraan onttrokken. Daarom weten vrouwen zo trefzeker wanneer het overlevingssysteem bedreigd wordt. Het is altijd hun domein geweest. En dat is niet op de eerste plaats biologisch bepaald, het zijn niet de vrouwelijke genen die zeggen dat zij voor de natuur of voor de kinderen moeten zorgen en mannen niet. Als mannen op dezelfde manier verantwoordelijk waren voor het leven, dan zouden ze ook gelijkwaardig reageren als dat leven bedreigd wordt. Dat zie ik bij de inheemse volkeren. Mannen en vrouwen delen daar de zorg voor het leven.
	Ik probeer wel om mannen te veranderen. Maar ik merk dat mannen daardoor onzeker worden. En mannelijke onzekerheid is vreselijk destructief. Een vrouw die onzeker is, krimpt. Een onzekere man valt aan.

Scheiden doet lijden

De meest vernietigende ziekte van onze tijd is separatisme: scheiden en onderscheiden. De positieve wetenschap deed met het scheidingsprincipe zijn voordeel. Sinds Descartes willen filosofen alles (onder)scheiden. Ook politici geloven dat het scheiden van mensen een oplossing is. Voor mij is separatisme een probleem, geen overwinning. Kijk naar Joegoslavië, naar Punjab of Kashmir.
	Overal zien we de vernietigende kracht van de scheiding aan het werk. Toch geef ik niet op. Elke kleine overwinning op de vernietiging vier ik. Ik heb geleerd dat het niet waar is dat de mens alles onder controle heeft. Dat is goed nieuws, omdat de gecontroleerde wereld van kwaad naar erger voert, terwijl de ongecontroleerde wereld groeit en bloeit. Alle pogingen om de wereld mechanisch te maken, falen. Gelukkig.”

Verantwoording
Dit interview van Gie Goris met Vandana Shiva verscheen september 1993 in BijEEN.

4

DE VERARMING VAN HET MILIEU: VROUWEN EN KINDEREN ACHTERAANSLUITEN

Vandana Shiva

Ruth Sidel begint haar boek ‘Women and Children Last’1 met het verhaal van de ondergang van de onvergankelijke Titanic. Vrouwen en kinderen werden als eersten gered in die vreselijke nacht - tenminste, in de eerste en tweede klas. Maar het merendeel van de vrouwen en kinderen overleefden de ramp niet - zij zaten in de derde klas.
	De wereldeconomie lijkt tegenwoordig in vele opzichten op de Titanic: veel glitter en overvloed en schijnbaar onvergankelijk. Maar, zoals Ruth Sidel opmerkt, ondanks onze terrasjes, sauna’s en luxe boetieks, komen ook wij reddingsboten tekort wanneer er een ramp plaatsvindt. Net als de Titanic heeft de wereldeconomie teveel gesloten luiken, afzonderlijke dekken en beleid om vrouwen en kinderen voor te laten gaan - niet om gered te worden, maar om in de afgrond van de armoede te storten. 

Achteruitgang van het milieu en toenemende armoede

‘Ontwikkelingshulp’ is bedacht om welvaart en overvloed te brengen aan alle mensen in de Derde Wereld. Voor sommige streken en sommige mensen is de belofte inderdaad ingelost, maar meestal is het milieu er door de ontwikkelingshulp op achteruit gegaan en nam de armoede toe. Waar ging het ontwikkelingsmodel de mist in?
	Om te beginnen richtte het zich uitsluitend op het soort vooruitgang zoals we die aantreffen bij Westerse industrie-economieën, ervan uitgaande dat vooruitgang in Westerse stijl voor iedereen mogelijk was. Ontwikkeling, waarmee oorspronkelijk een hoger welzijnsniveau voor allen werd bedoeld, werd nu gelijk gesteld aan verwesterlijking van de economie - van de menselijke behoeften, produktiviteit en groei. De ideeën over dit type economische ontwikkeling en dit bepaalde gebruik van natuurlijke hulpbronnen zijn ontstaan in de specifieke context van industrialisatie en kapitalistische groei in het centrum van de koloniale wereld. Maar zij zijn verheven tot universele waarheden, die succesvol toegepast zouden kunnen worden in de volledig andere context van de bevrediging van basis-behoeften van de bevolking van de voormalige koloniën - sinds kort de onafhankelijke Derde Wereldlanden. Echter, zoals Rosa Luxemburg benadrukt2, de vroege industriële ontwikkeling in West-Europa maakte een permanente bezetting van de koloniën en een vernietiging van de plaatselijke ‘natuur-economie’ door de grootmachten noodzakelijk. Volgens Luxemburg is kolonialisme een blijvende en noodzakelijke voorwaarde voor kapitalistische groei. Zonder kolonies zou de kapitaalsaccumulatie knarsend vastlopen. ‘Ontwikkeling’ gericht op kapitaals-accumulatie en bevordering van de markteconomie, voor het scheppen van winst, importeert niet alleen een speciale soort economie maar schept ook armoede en ontbering. Het nabootsen van de Westerse economische ontwikkeling, gebaseerd op versterking van de markteconomie en commerciële exploitatie van hulpbronnen in de zojuist onafhankelijk geworden landen, schiep interne kolonies en liet de koloniale verhoudingen voortbestaan. Ontwikkelingshulp zette het kolonialisme voort. Zo breidde de invloed van het moderne, Westerse model voor welvaartsgroei zich uit, waarin mannen de boventoon voeren.
	Verder richtte de economische ontwikkeling zich uitsluitend op financiële indicatoren als het Bruto Nationaal Produkt (BNP). Deze indicatoren kunnen de milieuvernietiging en de toenemende armoede ten gevolge van de ontwikkeling niet laten zien. Het meten van economische groei met het BNP brengt het probleem met zich mee dat sommige kosten onder ‘inkomsten’ geboekt worden (bijvoorbeeld kosten voor het terugdringen van milieuvervuiling), en andere kosten gedeeltelijk over het hoofd gezien worden. Bij de berekening van het BNP draagt het kappen van een natuurbos bij aan de economische groei, terwijl het toch ecosystemen zo verarmt dat deze niet langer in staat zijn biomassa of water te produceren, waardoor bos- en boerengemeenschappen op hun beurt verarmen.
	Bovendien kunnen indicatoren als het BNP alleen de activiteiten van de markteconomie noteren, maar ze houden er geen rekening mee of deze activiteiten produktief, onproduktief of destructief zijn.
	Bij de markteconomie worden natuurlijke hulpbronnen benut om zoveel mogelijk winst te maken en het kapitaal zo snel mogelijk te laten groeien. De behoeftebevrediging van natuur en mens wordt geregeld via het marktmechanisme. Alleen de mensen die in de markteconomie meetellen kunnen gebruik maken van de natuurlijke hulpbronnen. De ontwikkelings-ideologie verlangt dat alle natuurlijke hulpbronnen op de markt verhandeld worden om daarmee vervolgens goederen te produceren voor de verkoop. Vaak maakt de natuur deze hulpbronnen al gebruik om vernieuwbare natuurlijke hulpbronnen te produceren, of benutten vrouwen ze voor het levensonderhoud. Wanneer deze natuurlijke hulpbronnen dan opgenomen worden in de markteconomie, veroorzaakt dat ecologische instabiliteit en nieuwe vormen van armoede voor iedereen, speciaal voor vrouwen en kinderen. 
	Ten slotte beschouwt het conventionele ontwikkelingsmodel puur het ontbre-ken van Westerse consumptiepatronen als armoede. Het kijkt uitsluitend naar geld-inkomsten en is zodoende niet in staat zelfvoorzienings-economieën te begrijpen. Ook kan het de gevolgen van de vernietiging van de zelfvoorzienings-economie door de economische ontwikkeling en de armoede die dit veroorzaakt niet bevatten. In het boek ‘Armoede: de rijkdom van het volk’3 maakt de Afrikaanse schrijver een onderscheid tussen twee vormen van armoede: soms is er sprake van een zelfvoorzieningseconomie en soms van werkelijke tekorten. Dat is een waardevol onderscheid. Als een bepaalde cultuur armoedig gevonden wordt, hoeft dat niet te betekenen dat er echte materiële armoede heerst. In een zelfvoorzienings-economie, die voorziet in de basisbehoeften zijn de mensen niet arm, in de zin dat ze iets tekort komen. Toch verklaart de ideologie van de economische ontwikkeling dat er armoede heerst, omdat deze zelfvoorzienings-economieën niet op grote schaal deelnemen aan de markteconomie. Mensen gaan voor arm door als ze liever gierst eten (verbouwd door vrouwen) in plaats van commercieel geproduceerd en gedistribueerd kant-en-klaar voedsel, zoals de wereld-agrobedrijven die verkopen. Ze zijn zogenaamd arm als ze in zelfgebouwde huizen wonen, gemaakt van natuurlijke materialen als bamboe en leem in plaats van beton. Ze worden beschouwd als arm wanneer ze liever zelfgemaakte kleren dragen van natuurlijke vezels dan van kunststof. Zelfvoorziening, die bekeken vanuit een bepaalde culturele achtergrond door gaat voor armoede, betekent niet noodzakelijkerwijs dat het leven op een laag materieel peil staat. Integendeel, gierst is qua voedingswaarde superieur aan kant-en-klaar voedsel, huizen gebouwd met de lokale materialen zijn beter aangepast aan het klimaat en het milieu ter plekke dan beton, natuurlijke vezels zijn te verkiezen boven synthetische - en vaak nog voordeliger ook. Het cultureel bepaalde idee dat voorzichtig, zelfvoorzienend leven armoedig is, levert de kreet op dat economische ontwikkeling armoede bestrijdt. Economische ‘ontwikkeling’ vernietigt door het culturele vooroordeel, wat erin opgesloten ligt, een volledige en duurzame levenswijze en brengt er werkelijke materiële armoede en ellende voor in de plaats door de natuurlijke hulpbronnen, die onmisbaar zijn voor het voortbestaan van de plaatselijke bevolking, te benutten voor het produceren van produkten voor de markt. De produktie van handelsgewassen en kant-en-klare voedingsmiddelen beroven steeds meer mensen van hun voedselgewassen, doordat ze land en water onttrekken aan de zelfvoorzienings-landbouw.
	Er zijn steeds minder hulpbronnen beschikbaar voor de overlevings-economie omdat de markteconomie, die beheerst wordt door de wereldmachten, steeds meer hulpbronnen opeist. Economische activiteiten die het milieu beschadigen pakken voor verschillende bevolkingsgroepen anders uit. Ten eerste is dit een gevolg van machtsverschillen en politieke en economische privileges. Ten tweede van de overheidspolitiek die toestemming geeft tot het winnen van grondstoffen en tot andere economische activiteiten, die een groot beslag op de hulpbronnen leggen, ten koste van de vaak arme bevolking, die van deze bronnen afhankelijk zijn voor hun voortbestaan. Bij de exploitatie van deze grondstoffenvoorraden wordt uitsluitend gekeken naar de markt, zonder ook maar enige consideratie te hebben met de bevolking of het milieu. De kosten die de vernietiging van de natuurlijke hulpbronnen met zich meebrengen worden niet doorberekend in de prijs en ook niet op een eerlijke manier verdeeld over de verschillende bevolkingsgroepen. Deze ‘externe’ kosten worden hoofdzakelijk gedragen door vrouwen en anderen die de koopkracht ontberen om hun wensen kenbaar te kunnen maken aan het moderne produktie-systeem van goederen en diensten, en die voor de bevrediging van hun materiële basisbehoeften direct op de natuur aangewezen zijn.
	De paradox en de crisis van de economische ontwikkeling komt voort uit de misvatting dat, wat mensen vanuit hun eigen culturele achtergrond armoedig eruit vinden zien, ook werkelijk materiële armoede ís; en vanuit het onjuiste idee dat groei van de goederenproduktie zorgt voor een betere bevrediging van de basisbehoeften. Ondertussen is de economische ontwikkeling er wel de oorzaak van dat er veel minder water beschikbaar is en dat de vruchtbaarheid van de grond en de genetische rijkdom aanzienlijk achteruitgegaan is. Door de schaarste aan deze natuurlijke hulpbronnen verarmen vrouwen en alle volken in de marge op ongekende schaal, omdat deze hulpbronnen de basis vormen van de economie van de natuur en vooral van de overlevings-economie van vrouwen. De oorsprong van deze verarming is de markteconomie, die deze hulpbronnen opgeslorpt heeft voor de goederenproduktie.

Verarming van vrouwen, kinderen en het milieu

De plannen rond het ‘decennium voor de vrouw’ van de VN waren gebaseerd op de aanname, dat de economische positie van de vrouw automatisch zou verbeteren, wanneer de economische ontwikkeling zich verder uit zou breiden. Aan het einde van het decennium werd duidelijk dat de economische ontwikkeling zelf het probleem is. De toenemende onderontwikkeling van vrouwen is niet te wijten aan onvoldoende of onjuiste ‘participatie’ aan de economische ‘ontwikkeling’, maar aan de oneerlijke participatie, waarbij vrouwen wel de lasten moeten dragen, maar niet delen in de opbrengsten. Door de economische ontwikkeling en onteigening van de gemeenschappelijke gronden takelt het milieu nog sneller af dan in de koloniale tijd. De politieke controle van de bevolking over de natuur, de basis van de zelfvoorzienings-economie, gaat nog verder verloren. Economische groei is kolonialisme in een nieuw jasje, dat de toegang tot de natuurlijke hulpbronnen beperkt voor juist degenen die er het meest behoefte aan hebben. Het zijn nu niet de oude koloniale machten, maar de nieuwe nationale elites die het basisplan opstellen voor de exploitatie van de gemeenschaps-gronden voor het ‘landsbelang’ en voor de groei van het BNP. Met behulp van krachtige, moderne technieken worden de natuurlijke hulpbronnen steeds sneller in bezit genomen en des te eerder vernietigd.
	Ester Boserup4 heeft de toenemende verarming tijdens het kolonialisme beschreven. Heersers die al eeuwenlang hun eigen vrouwen onderworpen hadden en gereduceerd tot ongeschoolde, hersenloze aanhangsels, discrimineerden vrouwen uit de kolonies bij het toewijzen van land, betaald werk en technische hulpmiddelen. De economie en de politiek van de koloniale onderontwikkeling zijn duidelijk uitingen van moderne opvattingen uit het Westen, waar mannen een streepje voor hebben. Terwijl talloze mannen en vrouwen hierdoor verarmden, bleken vooral vrouwen de grote verliezers te zijn. Zo trof het onteigenen van land uit winstbejag vrouwen ernstiger, omdat het hun traditionele rechten van het bewerken van het land aantastte.

We kunnen drie verschillende economieën, grote ‘huishoudens’, onderscheiden in de Derde Wereld. De economie van de natuur - het regeneratie-vermogen van onze natuurlijke omgeving -, de zelfvoorzieningseconomie van de bevolking - waarbij vrouwen de samenleving draaiend houden met ‘onzichtbaar’ en onbetaald werk, wat zogenaamd geen werk is - en de markteconomie. De economie van de natuur en de zelfvoorzieningseconomie van de bevolking worden systematisch vernietigd om de markteconomie te laten groeien.

De kapitaalstroom tussen Noord naar Zuid is van richting veranderd. Tien jaar geleden stroomde netto veertig miljard dollar van het noordelijk halfrond naar de landen in het Zuiden. Tegenwoordig maakt het Zuiden jaarlijks netto 20 miljard dollar over naar het Noorden als we kijken naar leningen, hulp, aflossing en rente. Omdat de grondstofprijzen veel te laag zijn, bedraagt de feitelijke geldstroom van de arme naar de rijke landen jaarlijks zestig miljard dollar. Deze economische aderlating versnelt de verarming van vrouwen, kinderen en milieu drastisch.
	Volgens schattingen van de UNICEF5 stierven in 1988 een half miljoen kinderen direct aan de effecten van de structurele aanpassingsprogramma’s, die de economische groei van het Noorden bevorderen en het gevolg zijn van de schuldenlast. Het is absoluut nodig armoede opnieuw te definiëren met het oog op de steeds grotere schaal waarop vrouwen en het milieu getroffen worden.
	Armoede beperkt zich niet tot de zogenaamde arme landen; zij komt ook voor in het rijkste land van de wereld: de USA. Tegenwoordig bestaat het overgrote gedeelte van de armen in dit land uit vrouwen en kinderen. Volgens het Census Bureau (Bureau van de Statistiek) leefde in 1984 14,4 procent van alle Amerikanen (33,7 miljoen mensen) beneden de armoedegrens. Van 1980 tot 1984 nam het aantal armen met 4,5 miljoen toe. Van gezinnen van alleenstaande moeders leefden 34,5 procent in armoede - dat is vijf keer zo veel als bij gezinnen met twee ouders. Van eenoudergezinnen met een blanke moeder aan het hoofd was 27,1 procent arm; bij gezinnen van zwarte alleenstaande moeders was dat 51,7 procent; en bij latino moeders 53,4. De verschillen in armoede-percentages onder kinderen is nog schokkender: in 1984 leefde 24 procent van de kinderen onder de zes jaar in armoede; in eenoudergezinnen met een vrouw aan het hoofd was dit 53,9 procent. Van de zwarte kinderen zat 46,3 procent onder de armoedegrens; onder eenoudergezinnen met een vrouw aan het hoofd was dat 66,6 procent. Onder latino kinderen was 39 procent arm, bij eenoudergezinnen met een vrouw aan het hoofd 70,5 procent.6
	Theresa Funiciello, een organisator van acties tegen armoede schrijft dat “Hoe je het ook bekijkt, armoede is doodsoorzaak nummer één voor kinderen in de VS.” (Waring, 1988)
	In New York City leeft 40 procent van de kinderen (700.000) in gezinnen die volgens de overheid armoede lijden, 7.000 kinderen worden jaarlijks geboren met een drugsverslaving en 12.000 worden aan pleeggezinnen toegewezen vanwege misbruik of verwaarlozing. (Waring, 1988)
	Bovenaan in de Verklaring van de Rechten van het Kind wordt het recht op leven genoemd. Bij het ontwikkelen van een armoede-definitie zouden we uit moeten gaan van situaties die een inbreuk maken op dit recht. De basis van deze definitie zou moeten zijn: het niet verschaffen van voedsel, water en onderdak zodanig en zoveel als nodig is voor een gezond leven. De hoogte van de inkomens alleen brengt de armoede waartoe de komende generaties gedoemd zijn niet in beeld. Want we moeten de milieugevaren meerekenen, ook bij kinderen die in ‘overvloed’ leven. Tot nu toe worden niet-Westerse levensstijlen armoedig gevonden. We moeten los zien te komen van deze bekrompen en bevooroordeelde kijk en armoede zien te vatten in termen van bedreiging van een veilig en gezond leven, hetzij door een tekort aan voedsel, water of onderdak, hetzij door chemische of nucleaire gevaren.
	Economische ontwikkeling op een menselijke schaal kan het begin van een praktisch antwoord zijn, wanneer we armoede beschouwen als een schending van het recht de vitale menselijke behoeften te bevredigen. In abstracte termen kunnen we de volgende basisbehoeften onderscheiden: levensonderhoud, bescherming, genegenheid, begrip, deelname aan de gemeenschap, ontspanning, scheppende bezigheden, identiteit, vrijheid. Deze behoeften komen in een kind heel duidelijk naar voren en het kind kan ons dus de weg wijzen naar een menselijke, rechtvaardige en duurzame organisatie van de samenleving. Het kan ons helpen te besluiten de destructieve economische ‘ontwikkeling’ te laten voor wat het is.7
	De economische ontwikkeling waar mannen tal van privileges genieten heeft de ‘cash flow’ verhoogd, maar de bevrediging van de menselijke behoeften is op een lager peil gekomen. Voor kinderen is deze ontwikkeling levensgevaarlijk, zoals het volgende voorbeeld laat zien.

De voedselcrisis

Zowel vroeger als nu krijgen in het bijzonder arme vrouwen en kinderen zeer weinig te eten. Een meisje wordt dubbel gediscrimineerd in landen als India (zie tabel 1)8.
	Wanneer vrouwen in hun jeugd gebrekkig gevoed worden, zijn de gevolgen duidelijk merkbaar als ze volwassen geworden zijn, ook voor de volgende generatie. Complicaties tijdens de zwangerschap, vroeggeboorten, te laag geboortegewicht en baby’s met een geringere overlevingskans zijn het gevolg als de moeder ondervoed is. Een belangrijk gedeelte van de sterfgevallen tijdens de zwangerschap en in het kraambed is direct te wijten aan bloedarmoede, waaraan waarschijnlijk vaak ondervoeding tijdens de jeugd ten grondslag ligt9. De schending van het recht op voedsel is de ernstigste bedreiging van het leven van vrouwen en kinderen.
	Zogenaamde landbouw-ontwikkelingsprogramma’s blijken vaak honger-programma’s te zijn, omdat op vruchtbaar land nu exportgewassen verbouwd moeten worden. Kleine boeren moeten verdwijnen en de grote rijkdom aan verschillende gewassen, die voor de voedselvoorziening van de armen zo belangrijk is, maakt plaats voor monocultuur van commerciële gewassen. Ook worden landbouwtechnieken ingevoerd die schadelijk zijn voor het plaatselijke milieu of de voedselgewassen van de bevolking. Meer dan honderd miljoen Afrikanen verkeren in een permanente voedselcrisis. Maar hongersnood is slechts het topje van de ijsberg. Zelfs wanneer Ethiopië niet te kampen heeft met een acute hongersnood, sterven er vermoedelijk dagelijks zo’n duizend kinderen aan ondervoeding of ziektes die daarvan het gevolg zijn.10
	De economische crisis die het gevolg is van de zogenaamde ‘ontwikkeling’ tast overal in het Zuiden het milieu aan en bedreigt er de overlevingskansen van kinderen. Het is zelfs mogelijk het dodelijke effect van staatsschulden in een getal uit te drukken: in de periode 1970-1980 betekende een toename van tien dollar rente per hoofd van de bevolking een afname van de levensverwachting met 0,39 jaar. Gemiddeld werd het leven van iedere inwoner van de 73 bestudeerde Zuid-Amerikaanse gebieden met 387 dagen bekort.11 Studies uit Peru laten zien dat in de armste wijken van Lima en in de krottensteden daaromheen het percentage ondervoede kinderen steeg van 24 in 1972, via 28 in 1978 tot 36 in 1983.

Tabel 1.
Voedsel dat jongens en meisjes in India krijgen
 
				3-4 jaar	                 |		7-9 jaar
     			   gemiddelde 	jongens	meisjes	|gemiddelde	jongens	meisjes
			behoefte  		                 |	behoefte
Granen		173	118	90	250	252	240
Peulvruchten	55	22	18	70	49	25
Bladgroente	62	3	0	75	0	0
Wortelen/knollen	40	15	13	50	42	0
Fruit		50	30	17	50	17	6
Melk		225	188	173	250	122	10
Suiker		22	13	16	30	30	12
Vetten/olie	30	5	2	50	23	8

Bron: Devadas, R. en G. Kamalanathan, ‘A Women’s First Decade’, rapport gepresenteerd op de conferentie van Vrouwen-NGO’s over Gelijkheid, Ontwikkeling en Vrede, New Delhi, 1985. Alles in gemiddelde hoeveelheid grammen per dag..

In Buenos Aires en omgeving, in Argentinië, kregen volgens officiële bronnen 685.000 kinderen in 1986 niet genoeg te eten om in leven te blijven. In de rest van de provincie Buenos Aires waren dat er nog eens 385.000. In totaal ging het om een derde van alle kinderen onder de veertien jaar.12 Chronisch voedselgebrek komt voor in het zeer arme noord-oosten van Brazilië en heeft, wat IBASE (een Braziliaanse actiegroep die bevolkingsonderzoek doet) noemt een ‘nieuw mensenras’ voortgebracht. Voedingsdeskundigen spreken over een epidemie van groei-stoornissen. De kinderen in dit gebied zijn zestien procent kleiner en twintig procent lichter dan kinderen van dezelfde leeftijd elders in Brazilië, die ook niet bijzonder weldoorvoed zijn.
	In Jamaica was er in 1985 een stuk minder te eten dan een jaar daarvoor, zoals blijkt uit de onderstaande tabel:

Tabel 2.
Voedsel in Jamaica
Voedingsmiddel		Aantal calorieën		Aantal calorieën	  verandering
				Augustus 1984 		November 1985 	%  

Bloem			2.232  		1.443  	- 35  
Maïsmeel		3.669  		2.013  	- 45  
Rijst			1.646  		905  	- 45  
Kip				220  		174  	- 20  
Gecondenseerde melk		1.037  		508  	- 51  
Olie				1.003  		823  	- 18  
Suiker/melasse		1.727  		1.253  	- 27  

Bron: Susan George, A Fate Worse than Debt, 1988, blz. 188.

Als de prijzen van het voedsel zo sterk stijgen dat ze de draagkracht van de bevolking te boven gaan, loopt de gezondheid van de kinderen zienderogen achteruit. In 1978 leden minder dan twee procent van de kinderen, die opgenomen werden in het Bustamente kinderziekenhuis, aan ondervoeding en 1,6 procent aan maag-darmstoornissen die hiermee verband houden. In 1986, toen de effecten van het economische aanpassingsprogramma duidelijk voelbaar werden, verdubbelde het aantal opnames vanwege ondervoeding tot bijna vier procent. Het aantal opnames vanwege maag-darmklachten liep toen op tot vijf procent.13
	Voedseltekort vormt de zwaarste bedreiging van de gezondheid van kinderen, speciaal in de ontwikkelingslanden. Onderzoeken in verschillende werelddelen wijzen uit dat dagelijks ongeveer tien miljoen kinderen aan ernstige ondervoeding lijden en 200 miljoen te weinig te eten krijgen.14
	Het toenemende voedselgebrek bij kinderen is het gevolg van dezelfde politiek die tot een tekort aan voedingsstoffen in de bodem leidt. Landbouwpolitiek die gericht is op winst maken en die via export buitenlandse valuta wil binnenhalen, maakt die winst ten koste van de voeding van vrouwen, kinderen en het milieu. Zoals Maria Mies benadrukt15, is dit een patriarchale visie op winst maken, omdat het, bekeken vanuit de natuur, vrouwen en kinderen, niet gaat om extra opbrengsten die overschieten als de behoeften van het milieu en de gemeenschap bevredigd zijn. De winst is met geweld ontstolen aan de natuur, die immers een gedeelte van haar opbrengst nodig heeft om te kunnen blijven functioneren en aan vrouwen, die een gedeelte van de opbrengst van de natuur nodig hebben om zelf in leven te blijven en ook hun kinderen in leven te houden. Ondervoeding en ziekten door gebrek aan bepaalde voedingsstoffen vinden ook hun oorzaak in de vernietiging van de biodiversiteit, die de basis van de voedselvoorziening vormt in zelfvoorzienings-gemeenschappen. Bathua bijvoorbeeld is een belangrijke blad-groente met een zeer hoge voedingswaarde die tussen de tarwe groeit. Wanneer vrouwen een tarweveld wieden, verhogen ze niet alleen de tarweopbrengst, maar oogsten ze tegelijkertijd een voedzaam gewas voor hun gezin. Door het intensieve gebruik van kunstmest, wordt bathua een belangrijke concurrent van de tarwe en is nu tot ‘onkruid’ verklaard, wat vernietigd moet worden met bestrijdingsmiddelen. Zo is de voedselcyclus verbroken. Vrouwen zijn hun werk kwijt en kinderen missen dit gratis voedsel.

De watercrisis

De watercrisis veroorzaakt 34,6 procent van de kindersterfte in de Derde wereld. Ieder jaar sterven vijf miljoen kinderen aan diarree en ziektes die daarmee verband houden.16 Omdat industrie en industriële landbouw steeds meer water nodig hebben is het voor de bevolking steeds moeilijker om aan geschikt water te komen. Ook is er minder water beschikbaar door ontbossing, verwoestijning en droogte. Dit watertekort bedreigt de gezondheid en het leven van kinderen ernstig. Wanneer het moeilijker is aan water te komen, maken mensen eerder gebruik van vervuild water met alle gezondheidsrisico’s vandien. Bij economische ‘ontwikkeling’ hoort in de gebruikelijke gedachtengang een toename van het waterverbruik, om niet te spreken van waterverspilling. De intensieve irrigatie bij de Groene Revolutie-landbouw vraagt veel water en daarom komen er stuwdammen. Ook de airconditioning voor hotels, die als paddestoelen de grond uit schieten, en de industriecomplexen in de stad vergen veel water. Verder raakt er water vervuild door afval van de industrie.
	Als door de economische ontwikkeling de behoefte aan water toeneemt, wordt schoon en veilig drinkwater, een van de eerste levensbehoeften van kinderen en volwassenen, opgeofferd. Antonia Alcantara, een straatverkoopster uit een krottenwijk in de buurt van Mexico City, klaagt dat het kraanwater ‘geel is en vol wormen zit’. Zelfs aan smerig water is tekort. Door het waterverbruik van de twintig miljoen inwoners van Mexico City zakt het peil van het grondwater jaarlijks zo’n 3,4 meter.17 Bijna alleen de rijken en mensen uit de middenklasse zijn aangesloten op de waterleiding. De overheid moedigt hen in feite aan water te verspillen door middel van subsidies waardoor het water slechts een tiende kost van de werkelijke prijs. Aan de andere kant zijn de armen vaak gedwongen water te kopen bij piperas, handelaren, die de prijs bepalen aan de hand van vraag en aanbod.
	In Delhi stierven in 1988 tweeduizend mensen (hoofdzakelijk kinderen) door een cholera-epidemie in de sloppenwijken. Deze buurten waren daar ontstaan toen krottenwijken uit Delhi ontruimd waren om India’s hoofdstad te verfraaien. De ‘waardeloze’ bevolking kreeg geen veilig drinkwater en geen riolering. Alleen de kinderen uit de arme wijken stierven aan de cholera. Aan de overkant van de Yamuna rivier zat er genoeg chloor in het water van de zwembaden om de toeristen, de diplomaten en de elite te beschermen.18

Gifstoffen

Aan het einde van de twintigste eeuw wordt duidelijk dat onze wetenschappelijke systemen niet opgewassen zijn tegen de huidige en toekomstige gevaren van gifstoffen, waaraan vooral kinderen blootstaan. Iedere ramp lijkt wel een experiment, met kinderen als proefkonijn, om ons wat meer te leren over de effecten van de giftige stoffen die dagelijks geproduceerd en gebruikt worden. De patriarchale systemen zouden er graag het zwijgen toe doen, maar als moeders kunnen vrouwen de gevaren die hun kinderen bedreigen niet negeren. Kinderen zijn het allergevoeligst voor gif. De ernst van de milieuverontreiniging door chemische stoffen komt daarom het duidelijkst naar voren in hun gezondheids-problemen.
	Bij de Love Canal- en de Bhopalramp waren kinderen het zwaarst getroffen. En in beide plaatsen zijn het vrouwen geweest die zich, tegen de wens van overheid en bedrijfsleven in, bleven verzetten en weigerden om te zwijgen.
	Love Canal is een gebied waar Hooker Chemical Company tientallen jaren lang haar chemisch afval gestort heeft. In de zeventiger jaren is er een vriendelijke middenklasse wijk gebouwd. De inwoners waren zich niet bewust van het giftige afval onder hun huizen. Hoofdpijn, duizeligheid, misselijkheid en epilepsie, waren slechts enkele van de vele gezondheidsproblemen die de mensen teisterden. Lever- en nierziekten en problemen aan de urinewegen kwamen vaak voor. Een alarmerend groot gedeelte van de baby’s, 56 procent, kwam met een aangeboren gebrek ter wereld, zoals bijvoorbeeld doofheid. Een opvallend groot gedeelte van de kinderen leed aan leukemie of andere soorten kanker.19 Er kwamen 75 procent meer miskramen voor dan normaal en bij de vijftien zwangerschappen in Love Canal werden slechts twee baby’s gezond geboren. Het waren de moeders van de kinderen die een ernstige of zelfs dodelijke ziekte te wachten stond, die alarm sloegen en het onderwerp in de publieke belangstelling hielden.
	In Japan leidde het visrijke dieet van vissers en hun gezinnen uit de Minamatabaai tot een ramp, omdat de vis zwaar verontreinigd was met methylkwik, dat de chemische fabriek van firma Chissio sinds dertig jaar in de baai loosde.
	In Bhopal veroorzaakte een lek in een pesticidefabriek van Union Carbide in 1984 de acute dood van duizenden mensen. Vele duizenden die aan de dood ontsnapten worden sindsdien geteisterd door tal van kwalen. Vrouwen lijden bovendien aan gynaecologische ziekten en hebben last van menstruatieproblemen. Epidemiologische studies onder slachtoffers van de gifgasramp hebben tot nu toe ademhalingsproblemen aangetoond, schade aan voortplantingsorganen, het zenuwstelsel, spieren, botten en het afweersysteem. Het rapport van de Indian Council of Medical Research20 stelt dat het sterftecijfer onder de getroffen bevolking meer dan twee keer zo hoog ligt als normaal. Ook is vastgesteld dat bij de slachtoffers van het gifgas beduidend meer miskramen voorkomen, dat er meer baby’s dood geboren worden en dat de kindersterfte er aanzienlijk groter is.
Een paar maanden na de gifgasramp kreeg ik een zoon. Hij was in orde. Daarna kreeg ik een ander kind, in het ziekenhuis. Maar het was niet volledig gevormd. Het had geen benen en geen ogen en is dood geboren. Later werd een ander kind geboren, maar het stierf snel. Anderhalve maand geleden kreeg ik nog een kind. Zijn huid leek verbrand en van zijn hoofd was maar voor de helft goed gevormd. De andere helft bestond uit water. Het werd dood geboren en was helemaal wit. Twee maanden voordat ik zou gaan bevallen, kreeg ik veel pijn. Mijn benen deden zo zeer, dat ik niet kon zitten of rondlopen. Ik kreeg uitslag over mijn hele lichaam. De dokters zeiden dat alles weer goed zou komen na de geboorte, maar ik kamp nog steeds met dezelfde problemen.21

Atoomgevaar

Hiroshima, Three Mile Island, Polynesië, Tsjernobyl - elk van deze atoomrampen herinnert ons eraan dat de atoomdreiging voor de toekomstige generaties groter is dan voor ons. Lijon Eknilang was zeven jaar toen de Bravo atoomproef op Bikini plaatsvond. Het staat haar nog goed bij dat haar ogen jeukten, dat ze misselijk werd en brandwonden over haar hele lichaam had. Twee dagen na de proef werd Lijon en haar volk geëvacueerd naar de VS-basis op het atol Kwajalein. Drie jaar moesten ze daar blijven, omdat het op hun eigen eiland Rongelap levensgevaarlijk was. Lijons oma stierf in de zestiger jaren aan schildklier- en maagkanker. Haar vader stierf tijdens de atoomproef. Lijon vertelt:

Ik had zeven miskramen en doodgeboren baby’s. Bij elkaar waren er nog acht andere vrouwen van het eiland die baby’s ter wereld brachten die op klompen gelei leken. Sommige van deze dingen droegen we acht, negen maanden, maar er zitten geen armen aan, geen benen, niks. Andere kinderen die geboren werden zullen nooit de wereld of hun eigen ouders herkennen. Ze liggen daar maar met hun kromme armpjes en beentjes en zullen nooit leren praten.22

Iedere vorm van aantasting van het milieu brengt een bepaald gevaar met zich mee voor de toekomstige generaties. Er is veel geschreven over het onderwerp duurzaamheid als een kwestie van ‘rechtvaardigheid tegenover volgende generaties’, maar vaak wordt over het hoofd gezien dat dit alleen bereikt kan worden door rechtvaardigheid tussen de sexen. Kinderen kunnen niet in het middelpunt van de belangstelling komen te staan als hun moeders in de marge van het bestaan gedrukt worden.
	De afgelopen decennia hebben groepen vrouwen strategieën ontwikkeld om te overleven en te vechten tegen de milieu-gevaren die hun kinderen bedreigen.

Overlevingsstrategieën van vrouwen en kinderen

Nu het steeds moeilijker wordt te overleven door de negatieve trends van de economische ontwikkeling, de achteruitgang van het milieu en de armoede, ontwikkelen vrouwen en kinderen een nieuwe aanpak om deze problemen te weerstaan.
	Tegenwoordig heeft meer dan een derde van de huishoudens in Afrika, Latijns-Amerika en de ontwikkelde wereld een vrouw als gezinshoofd. In Noorwegen gaat het om 38 en in Azië om 14 procent.23 Ook waar vrouwen niet de enigen zijn die het gezin draaiende houden, leveren zij toch de belangrijkste bijdrage als we kijken naar de energie en de tijd die zij hieraan spenderen. Op het platteland moeten vrouwen en kinderen verder lopen om brandhout en water te bemachtigen die steeds schaarser worden. In de stad moeten ze steeds meer betaald werk buitenshuis aannemen. Gewoonlijk gaat het werk wat nodig is om het gezin te onderhouden ten koste van de tijd en aandacht die nodig is om voor de kinderen te zorgen. Zo nu en dan nemen meisjes een deel van de last van hun moeder over. In India nam het percentage vrouwelijke werkers onder de veertien jaar toe van vier tot acht procent. In de leeftijdsgroep van 15 tot 19 jaar nam het aantal vrouwen dat deelneemt aan het produktieproces toe met zeventien procent, maar bij mannen daalde het met acht procent.24 Dit wekt het vermoeden dat jongens vaker naar school gestuurd worden en meisjes minder vaak. Misschien verklaren deze cijfers ook het hoge percentage schooluitval bij meisjes en de hogere analfabetismegraad onder vrouwen, die bij mannen al op vijftig procent ligt. Er wordt voorspeld dat in het jaar 2001 het aandeel meisjes dat betaald werk buitenshuis doet in de leeftijdsgroep tot vijftien jaar met nog eens twintig procent zal toenemen, en in de categorie 15-19 jaar met dertig procent.25
	De International Labour Organisation (ILO) schat dat in het begin van de tachtiger jaren in totaal vijftig miljoen kinderen onder de vijftien jaar ‘economisch actief’ waren. De World Health Organisation (WHO) komt tot een schatting van honderd miljoen. Verder zijn er nog honderd miljoen ‘straatkinderen’, zonder familie of thuis. Zij zijn de slachtoffers van armoede, onderontwikkeling en een armoedig milieu - de ‘overbodigen’ van de samenleving - die op eigen houtje proberen te overleven, zonder rechten, zonder stem.
	Vrouwen uit de Himalaya hebben zich georganiseerd in de Chipko-beweging om verzet te bieden tegen de vernietiging van hun milieu door het kappen van bossen.
	De vereniging van huiseigenaren uit Love Canal is een ander bekend voorbeeld van een groep jonge huisvrouwen die hardnekkig actievoeren voor de gezondheid van hun gezinnen. De actie resulteerde in het ‘Huis van de Bevolking tot Verwijdering van Giftig Afval’.
	De Bhopal Gas Peedit Mahila Udyog Sangathan, een groep vrouwelijke slachtoffers van de Bhopal-ramp, heeft zeven jaar lang gevochten tegen de Union Carbide Corporation voor rechtvaardigheid.
	In verschillende omstandigheden in Noord en Zuid, in vervuilde gebieden en streken die geteisterd worden door verarming van het milieu, nemen vrouwen het op voor de aarde en hun kinderen om oplossingen te vinden voor de overlevingscrisis. Ondanks de overmacht trachten zij opnieuw het web te weven, dat hun leven verbindt met het leven van hun kinderen en het leven van de planeet. Vanuit het gezichtspunt van vrouwen is duurzaamheid zonder milieu-rechtvaardigheid onmogelijk en is milieu-rechtvaardigheid onmogelijk zonder rechtvaardigheid tussen sexen en generaties.
	Aan wie behoort de toekomst? Aan vrouwen en kinderen die vechten om te overleven en zich inzetten voor een gezond milieu? Of aan degenen die vrouwen, kinderen en milieu zien als iets nutteloos en overbodigs? Gandhi stelde een eenvoudige manier voor om de proef op de som te nemen als je een beslissing moet nemen en je twijfelt: “Haal je het gezicht voor de geest van de minst bevoorrechte persoon die je kent”, zei hij, “en vraag je zelf af of wat je gaat doen hem/haar zal schaden of goed zal doen.”26 Het criterium: ‘de laatste persoon’ moet uitgebreid worden tot ‘het laatste kind’, als we werkelijk een code willen ontwikkelen voor milieu-rechtvaardigheid die toekomstige generaties beschermt.

‘Het laatste kind’ is overbodig, volgens de dominante visie

In de visie van regeringen, internationale organisaties en machtselites is er voor ‘het laatste kind’ geen reddingsboot nodig. Deze zienswijze formuleert Garrett Hardin expliciet in zijn ‘ethiek van de reddingsboot’27: de armen en de zwakken zijn een overbodig gedeelte van de bevolking, die een onnodig beslag leggen op de natuurlijke hulpbronnen. Deze visie, de conclusies die daaruit getrokken worden en de strategieën die eruit voortkomen, ontkennen volledig het feit dat niet de grote aantallen armen de natuurlijke hulpbronnen het meest belasten, maar een klein aantal rijke mensen: de immer-consumerende wereld-elite.
	Door deze druk van consumptie en milieuvernietigende technieken op de natuurlijke hulpbronnen te ontkennen, dringen plannen tot ‘natuurbehoud’ het laatste kind steeds verder in de marge van het bestaan. Officiële strategieën, die de belangen van de elite weerspiegelen, benadrukken sterk dat de wereld er beter aan toe zou zijn als zij de ‘onproduktieve’ armen over boord zou zetten. Technocratische bestuurders beroepen zich in hun retoriek steeds vaker op de milieuproblematiek. De milieucrisis zien zij als een nieuwe mogelijkheid om investeringen te doen en winst te maken. Het ‘Tropical Action Plan’ van de Wereldbank, de Klimaatconventie en het Protocol van Montreal worden vaak gezien als nieuwe hulpmiddelen om de armen rechtelozer te maken, om zo de bossen, de atmosfeer en het gemeenschappelijke biologische bezit te ‘redden’ voor exploitatie door de rijken en machtigen. De slachtoffers worden in deze milieuplannen veranderd in schurken - en vrouwen die het hardste gevochten hebben om hun kinderen te beschermen tegen de milieugevaren, worden ‘elementen’ die zwaar gecontroleerd moeten worden om de planeet te beschermen.28
	De moderne elite, waar mannen de boventoon voeren, komt telkens weer met de term ‘bevolkingsexplosie’ aandragen in tijden van toenemende sociale en economische polarisatie. Malthus29 zag de bevolking exploderen aan het begin van het industriële tijdperk. Tussen de beide wereldoorlogen waren sommige groepen mensen zogenaamd verantwoordelijk voor degeneratie van het menselijke ras. En na de tweede wereldoorlog werden sommige landen een ‘bevolkingsgroei-kruidvat’ genoemd. Het ging dan om landen waar onrust onder de bevolking de VS hinderde markten te veroveren en natuurlijke hulpbronnen in handen te krijgen. De bezorgdheid voor het overleven van de planeet maakt tegenwoordig ingrepen voor het behoud van het milieu acceptabel. Deze lijken zelfs noodzakelijk in het licht van de bekende beelden van de ‘hongerende horden’ in de wereld.
	Al deze aandacht voor aantallen verdoezelt het feit dat sommige volken meer en andere minder beslag leggen op de natuurlijke hulpbronnen en dat ook de mate waarin zij milieuvervuiling veroorzaken verschilt. Op wereldschaal is de invloed van een drastische afname van de bevolking in de armste streken van Azië, Afrika en Latijns-Amerika veel kleiner dan een afname van slechts vijf procent van de huidige consumptie in de tien rijkste landen van de wereld.30
	Bij bevolkingscontrole-programma’s wordt het lichaam van de vrouw bruut binnengedrongen om de aarde te beschermen tegen overbevolking. Terwijl de industriële vervuiling de vruchtbaarheid van de vrouwen zelf bedreigt, worden hun eigen belangen tegenover die van hun kinderen geplaatst. Deze verdeel en heers politiek lijkt essentieel te zijn voor hen die macht bezitten en voorrechten genieten om de milieucrisis te benutten voor hun eigen doeleinden.
	In de taal van de technocratische bestuurders zijn vrouwen steeds vaker òf het passieve ‘milieu’ van het kind, òf een gevaarlijke ‘bom’ die een ‘bevolkingsexplosie’ kan veroorzaken. In beide gevallen moeten vrouwen, wier levens onlosmakelijk verbonden zijn met het leven van hun kinderen, goed gecontroleerd worden om de kinderen en het milieu te beschermen.
	De baarmoeder wordt dan wel het ‘milieu’ van het kind genoemd. Maar zelfs in de relatief goed beschermde omgeving van de uterus is de baby die zich daar ontwikkelt bij lange na niet volkomen veilig. De gezondheid van de moeder, die zo belangrijk is voor het welzijn van het kind wordt teruggebracht tot een ‘milieufactor van de foetus’.
	Eenzelfde merkwaardige visie, die geen oog heeft voor de werkelijke samenhangen in de moeder-kind relatie, zien we als het gaat om oplossingen voor milieuproblemen op de werkplek. Zo plaatsen bijvoorbeeld werkgevers vrouwen die zwanger zijn, of zwanger willen worden, over naar minder gevaarlijke afdelingen31. Met dergelijke maatregelen ter ‘bescherming van het ongeboren kind’ leiden de zij de aandacht af van de gevaarlijke stoffen die bij de produktie gebruikt worden. In extreme gevallen moeten vrouwen toestemmen in sterilisatie, willen ze hun baan, waarmee ze voor brood op de plank zorgen, behouden. Nog merkwaardiger is dat vrouwen om in dienst te mogen treden hun zwangerschap moeten afbreken en dat daarvoor de menstruatie gecontroleerd wordt. Lin Nelson heeft hierover gezegd: “Het is al te gemakkelijk bij een vermoeden van giftige stoffen overplaatsingsmaatregelen en gynaecologische ingrepen te accepteren. Zulke maatregelen bestrijden de symptomen en niet de oorzaak.”32

Actiegroepen

Plaatselijke actiegroepen, NGO’s, en milieu- en vrouwenorganisaties trachten de achteruitgang van het milieu te keren door de ontwikkelingen af te remmen die kinderen en vrouwen in de marge van het bestaan dringen. Zoals ik al schreef is de Chipko-beweging in India een van de groepen met een dergelijke benadering. In Kenia heeft de ‘Green Belt Beweging’ duizend gemeenschappelijke groene gebieden onder haar hoede genomen. In Maleisië werken de Sahabal Alain Malaysia (SAM) en de Consumentenbond van Penang samen met stammen, en boeren- en vissersgemeenschappen om de milieuachteruitgang te keren. De blokkades van stammen tegen de houtkap in Sarawak is een andere belangrijke actie waarbij deze organisaties betrokken zijn. In Brazilië houdt de Acao Democratica Feminina Gaucha (ADFG) zich bezig met biologische landbouw, rechten van inheemse volken, de schuldenproblematiek en de bezuinigingen van het structurele aanpassings-programma.
	De overeenkomst in deze reacties van de bevolking op de milieuproblemen in hun omgeving is, dat zij het laatste kind in het middelpunt van de belangstelling plaatsen en strategieën ontwikkelen om tegelijkertijd vrouwen meer macht te geven en de natuur te beschermen. Nieuwe initiatieven op het gebied van vrouwen, gezondheid en milieu, zoals de dialoog, georganiseerd door de Research Foundation uit India en de Dag Hammerskjold Foundation uit Zweden,33 en de Planeta Femea op de wereldtop in Rio 199234 wijzen op een nieuwe visie. Daarin worden problemen van vrouwen, kinderen en de natuur niet geïsoleerd, maar in hun onderlinge samenhang bekeken.

Vrouwen en kinderen voor

In 1987 zei Oren Lyons van het Onondaga volk op het Congres van de Wildernis: “Kijk goed waar je je mocassins neerzet op de aarde, loop voorzichtig, want de gezichten van de toekomstige generaties kijken je aan vanuit de aarde, wachtend tot het hun beurt is aan het leven deel te nemen.”35
	Bij hun inspanningen de BNP’s en het kapitaal te laten groeien, verdwenen de gezichten van de kinderen en de toekomstige generaties uit de gedachten van de politici in de internationale machtscentra. Voor kinderen was geen aandacht, culturen waar kinderen in het middelpunt van de belangstelling staan werden vernietigd of in de marge gedrukt. Voor de wereldpolitici is het nu de grote uitdaging van moeders, stammen en andere kleine gemeenschappen te leren hoe je beslissingen kan nemen die zich speciaal richten op het welzijn van de kinderen.
	Vrouwen en kinderen kunnen alleen maar in het centrum van de belangstelling komen als we de logica verwerpen die vrouwen van ondergeschikte belang acht en mannen superieur vindt. Want vrouwen scheppen leven en de vernietiging van het leven vindt plaats door mannen. Alle verworvenheden van de mannenmaatschappij tot nu toe zijn gebaseerd op vervreemding van het leven en hebben geleid tot verarming van vrouwen, kinderen en het milieu. Als we deze neergaande lijn willen ombuigen, moeten we het scheppen en niet het vernietigen van het leven gaan zien als de ware taak van de mensheid. We moeten dan ons vermogen om die veelkleurigheid aan leven op de aarde te respecteren en te beschermen gaan zien als de essentie van ons menselijk bestaan.

Verantwoording
Dit is een sterk bewerkte versie van een achtergrondartikel voor de UNCED workshop ‘Vrouwen en kinderen eerst’, Genève, mei 1991. UNCED = United Nations Conference on Environment and Development, Rio de Janeiro, 1992. Onder de titel ‘The impoverishment of the Environment: Women and Children Last’ verscheen het in het boek Ecofeminism.

Noten
1. Ruth Sidel, Women and Children Last, Penguin, New York, 1987.
2. Rosa Luxemburg, The Accumulation of Capital, Routledge and Kegan Paul, Londen, 1951.
3. Geciteerd in R. Bahro, From Red to Green, Verso, Londen, 1984, pagina 211.
4. Ester Boserup, Women’s Role in Economic Development, Allen and Unwin, Londen, 1960.
5. UNICEF, State of the World’s Children, 1988.
6. Geciteerd in Marilyn Waring, If Women Counted. Harper & Row, San Francisco, 1988, pagina 180; en Ruth Sidel, Women and Children Last, Penguin, New York, 1987.
7. Manfred Max-Neef, Human Scale Development, Development Dialogue. Dag Hammarskjöld Foundation, 1989.
8. Meera Chatterjee, A Report on Indian Women from Birth to Twenty, National Institute of Public Cooperation and Child Development, New Delhi, 1990.
9. Lloyd Timberlake, Africa in Crisis, Earthscan, Londen, 1987.
10. Susan George, A Fate Worse than Debt, Food First, San Francisco, 1988.
11. Ibidem.
12. Ibidem.
13. Ibidem.
14. UNICEF, Children and the Environment, 1990.
15. Maria Mies, Patriarchy and Accumulation on a World Scale, Zed Books, Londen, 1987.
16. UNICEF, Children and the Environment, 1990.
17. Caroline Moser, bijdrage aan OECD-workshop over vrouwen en ontwikkeling, Parijs, 1989.
18. Mira Shiva, ‘Environmental Degradation and Subversion of Health’ in Vandana Shiva (redactie), Minding Our Lives: Women from the South and North Reconnect Ecology and Health, Kali for Women, Delhi, 1993.
19. Lois Gibbs, Love Canal, My Story, State University of New York, Albany, 1982.
20. Bhopal Information and Action Group, Voices of Bhopal, Bhopal, 1990.
21. Ibidem.
22. Pacific Women Speak, Women Working for a Nuclear Free and Independent Pacific, 1987.
23. United Nations, World’s Women, 1970-1990.
24. Meera Chatterjee, A Report on Indian Women from Birth to Twenty, National Institute of Public Cooperation and Child Development, New Delhi, 1990.
25. UNICEF, Children and the Environment, 1990.
26. Rajni Kothari en Vandana Shiva, The Last Child, manuscript voor het United Nations University Programme on Peace and Global Transformation.
27. Garrett Hardin, in Bioscience, jaargang 24, 1974, pagina 561.
28. Vandana Shiva, Forestry Crisis and Forestry Myths: A Critical Review of Tropical Forests: A Call for Action, World Rainforest Movement, Penang, 1987.
29. Malthus, in Barbara Duden, ‘Population’, in Wolfgang Sachs (redactie), Development Dictionary, Zed Books, Londen, 1990.
30. UNICEF, Children and the Environment, 1990.
31. Lin Nelson, ‘The Place of Women in Polluted Places’ in Reweaving the World: The Emergence of Ecofeminism, Irene Diamond en Gloria Orenstein (redactie), Sierra Club Books, 1990.
32. Ibidem.
33. ‘Women, Health and Ecology’, notitie voor een seminar, georganiseerd door de Research Foundation for Science, Technology and Natural Resource Policy en de Dag Hammerskjöld Foundation, in Development Dialogue, 1992.
34. ‘Planeta Femea’ was de vrouwentent bij het Global Forum, tijdens de United Nations Conference on Environment and Development (UNCED), 1992.
35. Oren Lyons, vierde Wilderness Conference, 11 september 1987, Eugene, Oregon.

5

HET ALTERNATIEF: KOM OP VOOR DIVERSITEIT 
IN NATUUR EN MAATSCHAPPIJ

Jan Paul Smit

Vandana Shiva is een felle criticus van het Westerse denken en de uitbuiting van de Derde Wereld en het milieu die daaruit voortvloeien. Maar niet alleen de arme landen en het milieu zijn de slachtoffers van ons collectieve streven naar meer-meer-meer. Ook in het rijke Westen vallen steeds meer mensen uit de boot. Hulpbehoevende bejaarden, mensen in verpleeghuizen, zwervende psychiatrische patiënten, boeren die het niet kunnen bolwerken, jongeren die niet aan een baan kunnen komen - de lijst is eindeloos. En wat erger is: juist op de hulp aan deze groepen wordt keer op keer bezuinigd. Dat is ook voor de ‘sterken’ geen prettig idee. Want al ben je gezond en jong en heb je een goed betaalde baan, iedereen kan werkeloos worden, of ziek of oud. En wat dan?
	Shiva laat zien hoe in het Zuiden talloze mensen zich losmaken van het geloof in de markteconomie en de globalisering. Hoe ze demonstreren tegen corrupte regeringen die de multinationals vrij spel geven en hen verdrijven van hun grond. En hoe ze zich praktisch inzetten voor een kleinschalige zelfvoorzieningseconomie. 

Wat kunnen wij doen, hier in het rijke Westen, ‘the heart of the beast’, zoals Maria Mies zegt. Het Westen is de thuishaven van de meeste multinationals, met regeringen die hen de hand boven het hoofd houden. Niemand zal zo naïef zijn te denken dat we binnen afzienbare tijd de markteconomie kunnen uitschakelen. Maar aan de andere kant wordt het steeds duidelijker dat een radicale verandering nodig is om tot en menselijke en duurzame samenleving te komen. 
	Waar moeten we beginnen? Zouden we niet eerst een goed plan moeten hebben en een sterke organisatie moeten opbouwen? Onze eeuw was de eeuw van de gedegen uitgewerkte maatschappij-modellen, uitgebreide strategieën om die te verwezenlijken, en discipline en opofferingsgezindheid om de daad bij het woord te voegen. Maar de vitale maatschappij (nazisme), de eerlijke samenleving (communisme), de zorgzame wereld (sociaal-democratie), het leven in vrijheid (liberalisme) zijn er niet gekomen. Ondanks alle goede bedoelingen en een enorme inzet. Waarom veranderen de idealen bij hun realisering telkens opnieuw in een nachtmerrie? Komt dat misschien omdat we onderweg, telkens wanneer we ons inzetten voor een betere wereld, het contact verliezen met wat er werkelijk gebeurt, in ons en buiten ons. In onze persoonlijke relaties en in de maatschappij?

Toch kunnen we het er niet bij laten zitten. Dat hoeft ook niet. Shiva vertelt ons van groepen in de Derde Wereld die in verzet komen en aan een alternatief bouwen. Niet om aan een betere wereld te werken, maar omdat ze ingezien hebben dat het Westerse economische model hun eigen bestaan en het leven van de mensen van wie ze houden direct in gevaar brengt. Ze voelen zich met de dood bedreigd, ze zien in dat het aankomt op het behoud van de biodiversiteit en ze handelen. 
	Op termijn staat ook ons leven, of dat van onze kinderen op het spel. Maar door onze Westerse rijkdom is het voor ons nog wat minder goed te voelen. Het is nog iets verder weg.

De inheemse volken en de arme boeren uit het Zuiden vertellen ons het verhaal van de biodiversiteit. Eindeloos veelvormig is de natuur, eindeloos complex zijn de samenhangen en alles verandert voortdurend. De natuur valt niet te beheersen, daarvoor is zij te ingewikkeld. Maar de natuur is uiteindelijk wel de basis van ons bestaan. Dus of we het leuk vinden of niet, het is belangrijk met de natuur op goede voet te staan. Diversiteit kenmerkt niet alleen de natuur, maar ook de samenleving. In de maatschappij werken talloze mensen, generaties en culturen op elkaar in. 
	Via Shiva vertellen de inheemse volken en de plattelandsbevolking van de Derde Wereld ons dat het contact met de bio-diversiteit en de sociale diversiteit groeit door in de natuur en in de maatschappij te actief te zijn. Dat intense contact is niet alleen noodzakelijk om te overleven, maar het is ook bijzonder bevredigend. Omdat het ons iets vertelt van de essentie van het leven, ons eigen leven.

Ook in iedere mens apart werkt de diversiteit. In onszelf beïnvloeden tal van herinneringen, gevoelens en gedachten elkaar voortdurend. Misschien kunnen we pas oog krijgen voor de diversiteit in de natuur en de samenleving, als we de diversiteit in onszelf beter leren kennen. Dat zou je meditatie kunnen noemen. Ik denk dat meditatie, je intensief verdiepen in alles wat er in jezelf omgaat, noodzakelijk is om te voorkomen dat we opnieuw in de valkuil van de goede bedoelingen vallen. Meditatie niet als een vorm van doe-het-zelf psychotherapie, maar als middel om een levendig contact op te bouwen met de gevoelens in onszelf en met de wereld om ons heen. En om dan te handelen.
	Als we in contact staan met alles wat er in onszelf leeft, zijn we niet langer afhankelijk van een ideaal, een theorie, een sterke organisatie of een strategie. We merken dan rechtstreeks op wat ons raakt, wat voor ons persoonlijk de moeite waard is om ons voor in te zetten of eventueel actie voor te voeren. Want natuurlijk is het zinloos en zelfs stuitend alle tijd te nemen om onszelf te leren kennen en ons vervolgens opzettelijk buiten het maatschappelijk rumoer te houden. Net zo zinloos en afstotend als ‘blind’, plichtmatig actievoeren. 

Acties

In het Westen is volgens Vandana Shiva veel behoefte aan creatieve publiciteitsacties om de aandacht te vestigen op milieu- en Derde Wereldproblemen. 

Eind 1995 bezetten enkele tientallen activisten van Vereniging Milieudefensie een dag lang een groot benzinepompstation van Shell. De actievoerders protesteerden daarmee tegen de lakse houding van de oliemaatschappij in Nigeria, toen de verschillende Ogonileiders met de dood bedreigd werden door de Nigeriaanse leiders. De demonstranten eisten dat Shell de enorme vervuiling die zij in Ogoniland veroorzaakt heeft op zal ruimen, en dat zij haar invloed zal aanwenden om tot een stopzetting van de vervolging van de Ogoni te komen.

Een twintigtal actievoerders kampeerden half november 1995 drie dagen lang bij de Canadese ambassade in Den Haag voor de deur. In drie originele tipi’s (‘wigwams’) trotseerden ze hagelbuien en natte sneeuw om te protesteren tegen laagvliegoefeningen van straaljagers in Nitassinan, het gebied van de Innu-indianen in Noord-Oost Canada. 
Per jaar voeren Nederlandse F-16’s 7000 vluchten uit boven het land van de Innu. Terwijl in ons land straaljagers gewoonlijk niet lager vliegen dan 300 meter en slechts bij uitzondering naar 150 meter gaan, razen ze daar op dertig meter hoogte over. Daar komen de supersonische knallen en oefenbombardementen bij. Het oorverdovende lawaai is ondraaglijk voor de 13.000 inheemse bewoners van dit gebied. Ook de kariboes, waar de Innu op jagen, en de vele andere zoogdieren, vogels en vissen hebben zichtbaar te lijden. George Rich, vice-president van de Innu verklaarde: “Wij vragen de Nederlandse regering: stop de export van jullie lawaaivervuiling. De laagvliegende straaljagers terroriseren onze dieren, onze kinderen en onze ouderen.”
	De Innu-steungroep had het ‘jachtkamp’ in Den Haag georganiseerd. De actie was onderdeel van een internationale campagne. In Duitsland haalden Innu-sympathisanten handtekeningen op en in Toronto bezetten Canadese vredesactivisten het Nederlandse en Engelse consulaat. Op 6 februari overhandigde de Innu-steungroep bijna 14.000 handtekeningen aan D’66-kamerlid Hoekema, ondervoorzitter van de Defensiecommissie. De petitie vraagt de laagvliegoefeningen boven Nitassinan te stoppen. Desondanks besloot de Kamer toch in te stemmen met het laagvliegprogramma van de regering.
	April 1996 sprak de Canadese rechter de consulaat-bezetters vrij. Hij was van mening dat zij “de letter van de wet hebben geschonden door hun overtreding, met het doel een groter kwaad te voorkomen - dat wil zeggen, te voorkomen dat het Innu-volk en hun fundamentele mensenrechten worden vernietigd.”

Een viertal actievoerders in blauwe overalls sleepten half maart 1996 stenen en houten balken heen en weer voor de Heineken brouwerij in Amsterdam. Met zware kettingen om hun enkels zaten ze vastgeketend aan de bekende gele bierkratjes. Met deze actie protesteerden het solidariteitsfonds XminY en de jongerenbeweging Aseed tegen de bouw van een Heineken-bierfabriek in Birma. In dit land is een militaire junta aan de macht die op grote schaal dwangarbeiders inzet bij de aanleg van grote wegen voor nieuwe industrie en toerisme. De generaals zitten te springen om buitenlandse investeringen. De bekende oppositieleidster Aung San Suu Kyi, Nobelprijswinnares voor de vrede, verzoekt buitenlandse bedrijven uitdrukkelijk weg te blijven uit haar land.
	De actie, die grote foto’s in verschillende kranten opleverde, was een stapje in een uitgebreide campagne Heineken te bewegen zich terug te trekken uit Birma. XminY onderhoudt intensief contact met oppositiegroepen uit het Aziatische land. Samen met Aseed voerde zij gesprekken met de Heinekendirectie, zorgde voor een videoreportage, zette een debat op poten met Tweede Kamerleden en vertegenwoordigers van FNV en Amnesty International. Op de aandeelhoudersvergadering van de bierfirma voerde een van de actievoerders het woord. Tenslotte hebben ASeed en XminY een samenwerkingsverband opgericht met o.a. FNV, GroenLinks, PvdA en D’66. Begin juli besloot Heineken zich volledig terug te trekken uit Birma.

De acties tegen de aanwezigheid van Heineken in Birma, tegen de laagvliegoefeningen in Canada en tegen de milieuverwoesting die Shell aanricht in Nigeria, zouden de indruk kunnen vestigen dat het om incidenten, om uitwassen gaat. In feite gaat het hier om het topje van de ijsberg. Deze schrijnende voorbeelden laten zien wat het fundament is van onze grootschalige consumptiemaatschappij: uitbuiting van de Derde Wereld en uitputting van het milieu.
	In feite is iedere investering van een multinational in een Derde Wereldland uit den boze. Maar om dit algemene, omvangrijke probleem op een pakkende manier aan de orde te stellen, blijft het nodig telkens weer een concrete misstand in de publiciteit te brengen.

Boerengroep

Behalve actievoeren zijn er nog tal van andere manieren om je verbondenheid met mensen in de Derde Wereld en met het milieu uit te drukken. Zo kan je bij Milieudefensie meedoen aan een brievenschrijfcampagne voor milieuactivisten in het Zuiden, onder de naam Earth Alarm. Of de Landelijke India Werkgroep helpen bij het op orde houden van hun uitgebreide documentatiecentrum. Of donateur worden van het ‘solidariteitsfonds’ XminY, zodat deze kleinschalige, kritische projecten in de Derde Wereld kan ondersteunen.

De samenhang tussen Derde Wereld- en milieuproblemen kwam opvallend duidelijk aan het licht in een samenwerkingsproject van een groep boeren uit Nederland en Midden- en Zuid-Amerika.
	Na een discussieavond over honger in de Derde wereld, in 1983, besloot een groep Zuid-Hollandse boeren een werkgroep op te richten: de WAV, Werkgroep ontwikkelingssamenwerking Alblasserwaard/Vijfheerenlanden. Om concreet iets te doen aan de ellende in de Derde Wereld zamelden zij geld in voor waterpompen in Sri Lanka en Bangladesh. Maar geld geven alleen bevredigde niet. De boeren kregen behoefte aan een intensiever, persoonlijk contact met mensen uit de Derde wereld.
Via de COZAC (stichting ter bevordering van COntacten met Zuid-Amerika en het Caraïbische gebied) kwamen zij in contact met boeren in Colombia, Venezuela en de Antillen. In 1985 was er een workshop in Nederland, waar de boeren uit Noord en Zuid elkaar ontmoetten en ervaringen uitwisselden.
	Daarna volgde een bezoek aan enkele boerderijen van de WAV. Een van de boeren herinnert zich:

“Ook bij mij kwamen ze langs. Toen zei die man uit Venezuela hier in de melkput: ‘Ik begrijp er niets van. Veertien dagen heb ik met jullie gediscussieerd en jullie zeggen dat jullie teveel melk hebben en teveel mest en teveel techniek. En ik zie niets anders dan techniek en stront in de bak.’ Hij stond met zijn handen in het haar. ‘Ik begrijp er niks van’, zei hij.
	Ik dacht dat de man dat in zijn simpelheid zei, dat hij de werking van de techniek niet begreep. Later hoorde ik dat hij meerdere gedichtenbundels geschreven had. Als praktizerende boer. Dan vraag je je af, wie is er nou meer waard? Ik met mijn techniek, of hij met zijn kleinschalige bedrijf, waar hij ontzettend veel plezier in had, contact met de grote natuur en noem maar op. En daar wat van verwoorden kon.”

De boeren besloten gezamenlijk, ieder in hun eigen land, aan een alternatieve ontwikkeling te werken. De WAV ging op zoek naar een milieu- en natuur-vriendelijke bedrijfsvoering. Waarbij ieder bedrijf verschillende mogelijkheden en iedere boer verschillende interesses bleek te hebben. 
	Jaarlijks bleven ze een plaatselijke avond over het wereldvoedselprobleem organiseren en bleven ze intensief contact houden met hun vrienden in Zuid- en Midden-Amerika. In 1989 gingen ze zelfs op bezoek in Colombia. In 1991 zijn drie boeren overgestapt op de biologische landbouw. Anderen richtten zich op de kleinschalige, lokale produktie van veenweidekaas, weer anderen op een natuurvriendelijke bedrijfsvoering die ook het plaatselijke, eeuwenoude cultuur-landschap in tact laat1.

Eigen omgeving

Niet alleen in de Derde Wereld veroorzaakt het Westerse verlangen naar meer-meer-meer forse problemen. Ook onze eigen omgeving dreigt onleefbaar te worden, bijvoorbeeld door de toename van het auto- en vliegverkeer. Ook hier zijn confronterende acties noodzakelijk om de discussie over deze problemen vlot te trekken en ze op de politieke agenda te plaatsen.

Onder de kop: “Jongeren bezetten Schiphol-infocentrum” verscheen september 1995 het volgende artikel in de Baanbreker, het blad voor mensen die zich actief verzetten tegen de uitbreiding van Schiphol.

“Eind juli bezetten enkele tientallen jongeren twee en een half uur lang Schipholscoop, het ‘informatie’centrum van de luchthaven. Zij waren van mening dat het eenzijdige verhaal schreeuwde om een aanvulling. Daarom plakten zij teksten op over vliegverkeer en het broeikaseffect, de verzuring, de risico’s voor de ozonlaag en de nadelen voor de Derde Wereld.
	De jongeren eisten een gesprek met iemand van de Schipholtop en de toezegging de tentoonstelling officieel aan te passen. De luchthaven willigde beide eisen in. Schiphol weigerde echter een gedeelte van de expositieruimte ter beschikking te stellen aan critici van de uitbreiding. 

De bezetting van Schipholscoop was het klapstuk van de milieufietsdemonstratie ‘Nederland Overvoerd’, georganiseerd door het JMA (Jongeren Milieu Aktief) en ASeed (een internationaal netwerk voor milieu en ontwikkeling). Zo’n veertig jongeren en een paar veertigers trokken een week lang discussiërend en actie voerend door Nederland. Met geweldloze blokkades, gesprekken met plaatselijke politici, bezettingen en straattheater protesteerden zij tegen de Betuwelijn, Schiphol en steeds meer autowegen. De jongeren pleitten voor een regionale economie, meer fiets- en wandelroutes en beter openbaar vervoer.
	De tocht begon in Enschede en voerde via Zutphen, Wageningen, Den Haag, Delft en Rotterdam naar het Bulderbos, waar de actievoerders twee dagen kampeerden. Vanuit het protestbos fietsten de jongeren in het holst van de nacht naar de luchthaven voor een spectaculaire fakkel-demonstratie, compleet met drie vuurspuwers, Afrikaans tromgeroffel, meerstemmige liederen, razendsnelle fietsrondjes en veel indianengehuil.

De volgende ochtend nam de helft van de groep ‘afscheid’, om ‘naar huis te fietsen’. In Amsterdam trokken de jongeren keurige spijkerbroeken aan en nette T-shirts. Ze deden lipstick op en knipten wilde baardjes zorgvuldig bij. Vermomd als keurige dagjesmensen namen ze in kleine groepjes de trein naar de luchthaven om Schipholscoop te gaan bezetten.
	De andere helft voerde daar intussen, opvallend geschminkt, een muziektheaterstuk op van een grote machine die Nederland plat walst. Heel wat agenten stonden zo geboeid te kijken dat ze de plotselinge jeugdige belangstelling voor het informatiecentrum niet opmerkten en de bezetting moeiteloos verliep. “Is iedereen er? Ja? Dan is nu dit gebouw bezet.”
	De politie greep niet in, de sfeer bleef ontspannen, het publiek had begrip en er was aardig wat belangstelling van de pers. Een betere afsluiting van de actieweek hadden de Overvoerd fietsdemonstranten zich niet kunnen wensen.”

De combinatie van onderling stevig doorpraten over maatschappelijke onderwerpen, de pers benaderen en actie voeren met samen fietsen, kamperen en feest vieren werkte prima. 

Kleinschaligheid in de praktijk

Behalve het leveren van kritiek is ook het zoeken van een alternatief voor de grootschalige consumptie-economie van levensbelang. De afgelopen tientallen jaren hebben heel wat mensen speciaal met het oog daarop een eigen ideëel bedrijfje opgezet. Hoewel deze kleinschalige, alternatieve bedrijfjes een reactie vormen op de uitbuiting en de psychische overbelasting van het gangbare bedrijfsleven, blijken ze in de praktijk zoveel werk met zich mee te brengen, dat heel wat ideële ondernemers er niet aan ontkomen roofbouw te plegen op zichzelf. 
	‘De Kleine Aarde’ richt zich speciaal op het uitproberen en ondersteunen van alternatieven. Jan Juffermans, die al jaren bij deze organisatie werkt, maakt in een interview duidelijk dat het vaak niet perse nodig is een eigen bedrijfje op te richten:

“Je kunt autonome produktie ook combineren met een baan. Zelf heb ik een baan van drie dagen in de week. De andere dagen heb ik dus tijd voor eigen produktie, dat is echt ideaal. Ik produceer zelf voedsel, maak eigen kleding en teel mijn eigen bloemen.”2
	De interviewer besluit zijn artikel met de conclusie: “Voor diegenen die het niet zien zitten om zelf een bedrijfje te hebben, omdat je dan meestal keihard moet werken (er zijn ook mensen die dat juist lekker vinden of dat er voor over hebben) zijn er allerlei tussenvormen te bedenken, die ook mens- en milieuvriendelijk zijn. Dus naar smaak je eigen mix maken van een deeltijdbaan, je eigen kleren maken, hobby- of deeltijdboeren, af en toe vervelend uitzendwerk doen om met de trein naar Barcelona te kunnen, vrijwilligers- of free-lance werk, zorg, LET’s, voedselcoöperaties, huishoudelijk werk. Van klein- naar fijnschalig.”

Studie, verzet en alternatief

Studie kan ons inzicht in de complexe samenhangen vergroten, onze gevoeligheid daarvoor verhogen. Het kan ons helpen te zien waar actie noodzakelijk is en ons stimuleren een alternatief uit te proberen. Zolang we ons niet met huid en haar overleveren aan de ‘ware’ theorie. 
	Twee fraaie voorbeelden van een levende, gegroeide verwevenheid van studie, verzet en alternatief treffen we aan in het verhaal van een groep Keulse krakers en in de geschiedenis van een drietal feministen die een Instituut voor zelfvoorzieningseconomie opgericht hebben.

De Duitse krakersgroep ‘Sozialistische Selbsthilfe Köln’ (SSK) is ontstaan in de zeventiger jaren vanuit de studentenbeweging. Oorspronkelijk hield de groep zich bezig met de opvang van jongeren die van huis weggelopen waren of in de gevangenis gezeten hadden. Toen de gemeente Keulen in 1974 de subsidie stop zette, stapten zeventig van de honderd leden op. De overgeblevenen probeerden geld te verdienen met de verkoop van tweedehands meubelen en kleren en allerlei ongeregeld werk, zoals schoonmaken en tuinen verzorgen. De groep ving psychiatrische patiënten op en stelde de gebruikelijke gang van zaken in psychiatrische inrichtingen aan de kaak. De SSK verzette zich samen met andere Keulse krakers actief tegen de afbraak van volksbuurten ten behoeven van banken en luxe kantoren. 
	In 1986 raakte de groep in een ernstige crisis. Naar aanleiding van de kernramp in Tsjernobyl vroeg de SSK zich vertwijfeld af wat haar socialistisch ideaal nog waard was, nu het milieu zo ernstig bedreigd werd. 
	In die tijd organiseerden de feministische sociologen en Derde Wereld-kenners Claudia von Werlhof en Maria Mies een conferentie over het perspectief van de zelfvoorzieningseconomie. Activisten en wetenschappers uit de vrouwen-, de milieu- en de Derde Wereldbeweging en de alternatieve economie kwamen bij elkaar. Vandana Shiva was een van de deelneemsters. Zij vertelde van de Chipko-beweging. Ook drie leden van de SSK waren uitgenodigd, omdat ze, naar het idee van Mies, onbewust al jaren de principes van de zelfvoorzieningseconomie in de praktijk brachten. Op de conferentie ontdekten de drie tot hun verrassing grote overeenkomsten tussen de ideeën van groepen uit de Derde Wereld, die niet opgenomen wilden worden in de markteconomie en hun eigen verlangen los te komen van die economie.
	Via een congresganger kwam de SSK in contact met een bioloog die een nieuwe methode had ontwikkeld om in korte tijd in een vat compost te maken. Na een korte proefperiode was de groep zover dat zij GFT-afval in de buurt ophaalde, daar zelf compost van maakte en die verkocht. De SSK benaderde gemeentebesturen in de omgeving en sloot contracten met hen af over het inzamelen van bio-afval. De gemeenten betalen de SSK net zoveel voor het ophalen van dit afval als de officiële vuilverbrander vraagt voor het ‘verwerken’ van eenzelfde hoeveelheid. Het heeft jaren geduurd de contracten los te krijgen omdat het vuilverwerkingsbedrijf flink tegenstribbelde. Maar de SSK wist wel dat politieke strijd een behoorlijke inzet en een lange adem vereist.
	De volgende stap was de aankoop van een stukje braakliggende grond om de eigen compost zelf te benutten en er zelf groente te kweken. Later heeft de SSK nog wat meer grond en een oude boerderij gekocht. Deze heeft zij nu opgeknapt en ze houdt er kippen, eenden, varkens, geiten, schapen en een paard die de schillenkar trekt. Een stuk of acht mensen kunnen van de opbrengst van de boerderij leven.
	Het is hard werken, maar tegelijk heel bevredigend. Het project pakt een sociaal probleem aan en tegelijkertijd een milieukwestie. ‘Overbodige’ mensen, zoals ex-psychiatrische patiënten, beperken de vuilverbranding en verminderen zo de milieuverontreiniging. Bovendien brengen ze waardevolle grondstoffen terug in hun natuurlijke kringloop. Het project werkt goedkoper dan de vuilverbrander, tast het milieu niet aan en levert meer arbeidsplaatsen op, terwijl het werk afwisselender en minder vervreemdend is.3
	Het project is niet het resultaat van een diep doordachte strategie. Telkens is de volgende, noodzakelijke stap gezet. Terwijl de ervaringen, die het dagelijkse werk en de politieke strijd opleverden, het nadenken over een alternatieve economie en een menselijker maatschappij stimuleerden. 

Onderzoek en praktijk

In 1995 hebben Maria Mies, Claudia von Werlhof en Veronika Bennholdt-Thomsen samen met enkele anderen het Institut für Theorie und Praxis der Subsistenz (ITPS) opgericht. Zij zijn ervan overtuigd dat de zelfvoorzieningseconomie (Subsistenz) de toekomst heeft. 
	Het doel van het ITPS is niet om een nieuwe utopie te bedenken en te propageren. Het wil aansluiten bij vormen van zelfvoorziening die nu al bestaan. Het gaat dan om huishoudelijk werk, verzorging van kinderen, zieken en ouderen, het onderhouden van een moestuin en om projecten als een burenhulpdienst en een inloophuis voor ex-psychiatrische patiënten. Door dit werk te bestuderen en te beschrijven laat het ITPS zien dat er meer is dan alleen de markteconomie.
	Behalve een zevental onderzoeksters is er ook een schrijver verbonden aan het instituut, die een documentatiecentrum opzet over zelfvoorzienings-technieken, een schilderes/kruidengeneeskundige en een boer. Alle mensen van het ITPS werken geregeld mee op de biologische boerderij de Fögenhof en brengen zo zelfvoorziening in de praktijk. 
	Het instituut doet momenteel onderzoek naar de mogelijkheden om tot een regionale economie te komen in twee streken in Noordrijn-Westfalen en naar het samenleven van mensen met en zonder een handicap. Bovendien bouwt het ITPS een café annex winkel annex studiecentrum.4

Noten
1. Hester Tielrooy, Een gideonsbende in de Alblasserwaard/Vijfheerenlanden, 1991.
2. Michiel Bussink, ‘Van klein- naar fijnschalig’, in Ongehoord, nummer 14, pagina 4, Nijmegen, 1996.
3. Maria Mies, ‘The Need for a New Vision: the Subsistence Perspective’, hoofdstuk 20 uit het boek Ecofeminism, Fernwood Publications, Halifax en Zed Books, Londen, 1993.
4. Maria, Mies, ‘Editorial: Liebe Subsistenz-FreundInnen’, en ‘Zur Geschichte des Subsistenzansatzes’; en Veronika Bennholdt-Thomsen, ‘Vom hartnäckigen Fortbestehen eines kleinen Bauernhofes’, Rundbrief Subsistenz Perspektive, nummer 6, Institut für Theorie und Praxis der Subsistenz, Bielefeld, 1996.

Meer informatie
- Earth Alarm, telefoon: 020 6262 620; e-mail: e-alarm@milieudefensie.nl; website www.milieudefensie.nl/earthalarm 
- Landelijke India Werkgroep, telefoon: 030 232 1340; e-mail: liw@antenna.nl; website: www.indianet.nl
- Solidariteitsfonds XminY, telefoon: 020 627 9661; e-mail: xminy@xminy.nl; website: www.xminy.nl
- WAV, Werkgroep voor duurzame landbouw en ontwikkelingssamenwerking Alblasserwaard/Vijfheerenlanden, telefoon: 0347 35 1294.
- Den Hâneker, Vereniging voor Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer in de Alblasserwaard en Vijfheerenlanden. Informatie: De Laak 31, 4128 CA, Lexmond; telefoon: 0347 34 2044 tussen 9 en 12 uur; e-mail: info@denhaneker.nl; website: www.denhaneker.nl 
- Institut für Theorie und Praxis der Subsistenz (ITPS), Am Zwinger 16, 33602 Bielefeld, Duitsland
- JMA, Jongeren Milieu Aktief, telefoon: 020 550 7436; e-mail: info@jma.org; website: www.jma.org
- ASEED, internationaal netwerk voor milieu en ontwikkeling, telefoon: 020 668 2236; e-mail: aseedeur@antenna.nl; website: www.aseed.net

Tijdschriften
- ZOZ, over kleinschalige initiatieven op het gebied van milieu, vrede, cultuur, werk, economie en solidariteit; telefoon: 040 291 0295; e-mail: omslag@omslag.nl; website: www.omslag.nl
- Bija, a quarterly monitor on Biodiversity, Biotechnology and Intellectual Property Rights; Research Foundation for Science, Technologie and Natural Resource Policy, A 60 Hauz Khas, New Delhi 110 016, India.

6
HET NOORDEN DEKOLONISEREN

Vandana Shiva

De blanke man belast de aarde steeds meer, vooral het Zuiden. De geschiedenis van de laatste 500 jaar laat telkens weer zien dat wanneer het Noorden natuur en volken buiten het Noorden koloniseert, de koloniserende mannen en de koloniserende maatschappij zichzelf superieur vonden en dat zij dus verantwoordelijk waren voor andere volken en culturen, voor de toekomst van de aarde. De zware last, die op de schouders rust van de blanke man, komt voort uit dit superioriteitsgevoel. Uit het idee van de zware last komen de werkelijke zware lasten voort die de blanke aan natuur, vrouwen en andere volken oplegt. Daarom is dekolonisatie van het Zuiden nauw verbonden met de dekolonisatie van het Noorden.
	Gandhi beklemtoonde dat het bij vrijheid om de ervaring van individuen gaat; dat niet alleen de onderdrukten van de wereld zich één voelen, maar dat in bredere zin de onderdrukkers eveneens gevangen zitten in een cultuur van onderdrukking. Dekolonisatie is daarom voor de kolonisator evengoed van belang als voor de gekoloniseerde. Dekolonisatie van het Noorden is ook van wezenlijk belang omdat het proces van verrijking tegelijkertijd armoede voortbrengt, het vergaren van kennis tegelijkertijd onwetendheid schept en het verwerven van vrijheid tegelijkertijd onvrijheid.
	In de beginfase van de kolonisatie bestond de zware last van de blanke man uit zijn behoefte de niet-blanke volken ‘beschaving bij te brengen’. Dit betekende voor hen vooral dat ze beroofd werden van hun natuurlijke hulpbronnen en rechten. In een latere kolonisatie-fase torste de blanke de zware last van de ‘ontwikkeling’ van de Derde Wereld. Opnieuw betekende dit dat lokale gemeenschappen natuurlijke hulpbronnen en rechten verloren. Nu staan we op de drempel van de derde kolonisatie-fase, waarin de blanke gebukt gaat onder zijn opdracht het milieu te redden, speciaal het milieu van de Derde Wereld. En opnieuw betekent dit dat hij controle moet uitoefenen over rechten en natuurlijke hulpbronnen.
	Iedere keer wanneer het Noorden controle over nieuwe aspecten van het leven van de bevolking in het Zuiden opeiste, rechtvaardigde het zich met een of andere ‘zware last van de blanke man’, die voortkomt uit zijn superioriteitsgevoel. Doordat de blanke man zo’n zware last torst, krijgen, paradoxaal genoeg, de aarde en andere volken nieuwe lasten te dragen in de vorm van milieuvernietiging, armoede en onteigening. Dekolonisatie van het Noorden is van wezenlijk belang voor het oplossen van de zogenaamde de ‘milieu- en ontwikkelingscrisis’ in het Zuiden. De voorschriften van het Noorden hoe het Zuiden het best gered kan worden, hebben altijd nieuwe lasten en nieuwe slavernij opgeleverd. De redding van het milieu kan niet bereikt worden op de oude koloniale manier van de blanke man die zware lasten torst. Dat is op ethische, economische en epistemologische gronden onmogelijk.

Ethische kolonisatie: van de democratie-van-al-het-leven tot de overheersing van de natuur door de mens

De meeste niet-Westerse culturen zijn gegrondvest op de democratie-van-al-het-leven. Als schoolmeisje was de eerste les die ik leerde in de Hindi-klas dat mensen lid zijn van de Vasudhaiva Kutumkam, de familie van de aarde. Rabindranath Tagore, onze nationale dichter, schreef, toen de onafhankelijkheidsbeweging op haar hoogtepunt was, in Tapovan, dat de Indiase cultuur zich onderscheidt van andere culturen door de levensprincipes van de natuur te definiëren als de hoogste vorm van culturele evolutie.

De cultuur van het bos is als een krachtige brandstof voor de Indiase maatschappij. Haar cultuur die uit het bos opbloeide, is benvloed door de diverse processen van vernieuwing van het leven die altijd spelen in het bos, variërend van soort tot soort, van jaargetijde tot jaargetijde, wisselend in aanblik, geluid en geur. Het één-makende principe van leven in diversiteit, van democratisch pluralisme, is zo het principe van de Indiase beschaving geworden.1

Als bron van leven werd de natuur vereerd als iets heiligs en werd de menselijke evolutie afgemeten naar het vermogen zowel intellectueel als emotioneel een wisselwerking aan te gaan met de natuur, in harmonie met haar ritmes en structuren. Uiteindelijk is de ecologische crisis geworteld in de misvatting dat de mens geen deel uitmaakt van de democratie van de natuur; dat hij los staat van de natuur en erboven. Zo zag bijvoorbeeld de beroemde natuurwetenschapper Robert Boyle, die ook gouverneur van de New England Company was, in de mechanica een instrument om macht uit te oefenen niet alleen over de natuur, maar ook over de oorspronkelijke bewoners van Amerika. Hij verklaarde openlijk dat het zijn bedoeling was de indianen uit New England te bevrijden van hun absurde ideeën over de werking van de natuur. Hij bestreed hun idee dat de natuur “een soort god” was en voerde aan dat “de diepe verering voor wat men natuur noemt, een ontmoedigend beletsel is voor de mens om gezag uit te oefenen over de inferieure schepselen Gods.”2 “Het gezag van de mens over inferieure schepselen Gods” kwam dus in de plaats van de “familie van de aarde”.
	Deze beperking van het blikveld was van wezenlijke betekenis voor het kolonialisme en kapitalisme. Het concept van een familie van de aarde sloot exploitatie en overheersing uit. Daarom was een ontkenning van de rechten van de natuur en de samenlevingen die gebaseerd zijn op de natuur essentieel om hen ongecontroleerd uit te kunnen buiten en winst te kunnen maken. Zoals Crosby opmerkt: “Tijdens de eeuwen van het Europese imperialisme leidde het christelijke standpunt dat alle mensen broeders zijn keer op keer tot het vervolgen van niet-Europeanen. Hij die mijn broeder is begaat de zonde dat hij niet is zoals ik ben.”3 Telkens wanneer de Europeanen inheemse volken van Amerika, Afrika of Azië ‘ontdekten’ bestempelden zij hen tot wilden, die verlost moesten worden door een superieur ras. Zelfs slavernij was daarom gerechtvaardigd en een weldaad tegenover de tot slaaf gemaakte Afrikanen, omdat deze hen uit de ‘eindeloze nacht van de wilde barbarij’ in de armen van een ‘superieure beschaving’ voerde. Alle wreedheid was toegestaan vanwege die veronderstelde superioriteit en de exclusieve status van volledig menszijn, die de Europese man bereikt had. Het uitmoorden van inheemsen, waar dan ook, werd moreel gerechtvaardigd met de redenering dat zij geen echte mensen waren; ze behoorden tot de fauna. Zoals Pilger constateerde gold dat volgens de Encyclopedia Britannica zeker voor de inheemse volken van Australië. “De Australische mens is een roofdier, wreder dan de lynx, het luipaard of de hyena, hij verslindt zijn eigen mensen.”4 In het Australische leerboek Triumph in the Tropics worden de Australische aboriginals vergeleken met hun half wilde honden.5 Als dieren had de inheemse bevolking van Australië, Amerika, Afrika en Azië geen mensenrechten. Zoals Basil Davidson opmerkt, bestond de morele rechtvaardiging voor het binnendringen van het gebied en het onteigenen van grond en bezittingen van andere volken uit de veronderstelde ‘natuurlijke’ superioriteit van de Europeanen tegenover de ‘wetteloze stammen’ en de ‘wild rond rennende volken’.6 
	Wetenschappelijke en religieuze missies ontkenden de rechten van de natuur. Bij de wetenschappelijke revolutie vernietigde de mechanica het idee van een zichzelf herstellende, zichzelf organiserende natuur die al het leven in stand houdt. Voor Bacon, die de vader van de moderne wetenschap wordt genoemd, was de natuur niet langer Moeder Natuur, maar een vrouw die door een agressieve mannelijke geest veroverd moest worden. Deze nieuwe kijk op de natuur, die veranderde van een levende, voedende moeder in een levenloze manipuleerbare materie, kwam, benadrukt Carolyn Merchant7, het groeiende kapitalisme bijzonder goed van pas kwam omdat deze het niet zonder uitbuiting kon stellen.

Het opzijschuiven van animistische, organische opvattingen over de kosmos veroorzaakte de dood van de natuur - het meest verstrekkende effect van de wetenschappelijke revolutie. Omdat de natuur nu werd gezien als een systeem van dode, levenloze deeltjes, bewogen door externe, in plaats van innerlijke krachten, kon de mechanica van Newton zelf het manipuleren van de natuur rechtvaardigen. Bovendien, als filosofisch stelsel sloot de mechanica aan bij een waardestelsel gebaseerd op macht, wat juist de richting was die het handelskapitalisme insloeg.8

Terwijl we de ethische aspecten van de ecologische crisis terug kunnen voeren op de zelf bedachte zware last van de blanke man als de enige soort met rechten, vormen de milieuproblemen voor hem opnieuw een zware last. De ethiek van het Noorden wordt nu ruimhartig uitgebreid door andere soorten en volken rechten toe te kennen. Maar let wel, terwijl in de Europese gedachtengang het idee doorbreekt dat de natuur in al zijn verschijningsvormen rechten heeft, heeft zij een blinde vlek voor het verlies van de rechten van de natuur op diepere niveaus dan ooit tevoren, en voor de inperking van het recht van volken om te overleven. Deze gespletenheid wordt het beste geïllustreerd aan de hand van problemen rond biodiversiteit. Terwijl aan de ene kant biodiversiteit op ethische gronden verdedigd wordt vanwege haar intrinsieke waarde en vanwege het bestaansrecht van alle soorten, worden ontwikkelingen in de biotechnologie gebaseerd op de aanname dat soorten geen intrinsieke waarde hebben. Daar worden soorten van hun rechten beroofd. En aangezien de ethiek van de democratie-van-al-het-leven laat zien dat je geen onderscheid kan maken tussen rechten van de natuur en rechten van mensengemeenschappen, is deze nieuwe verkrachting van de rechten van de natuur nauw verbonden met de verkrachting van de rechten van boeren, inheemse volken en vrouwen als kenners en gebruikers van biodiversiteit.

Economische kolonisatie: de toename van overvloed en armoede

Twee economische mythen vergemakkelijken de scheiding van twee processen die nauw met elkaar verbonden zijn: de groei van overvloed en de groei van armoede. De eerste mythe vertelt dat alleen toename van kapitaal werkelijke groei is. Onopgemerkt blijft de vernietiging van de natuur en de zelfvoorzieningseconomie van de bevolking die de noodzakelijke voorwaarde is van deze groei. De twee gelijktijdig geschapen externe effecten van de groei - milieuvernietiging en armoede - worden dan met elkààr in oorzakelijk verband gebracht, en niet met de groei. Armoede, zo wordt gezegd, veroorzaakt milieuvernietiging. De ziekte wordt dan het medicijn: groei zal het armoedeprobleem oplossen en vooral de milieucrisis die zij heeft veroorzaakt. Deze boodschap verkondigen de ontwikkelingsrapporten van de Wereldbank, het Brundtlandrapport Our Common Future9 en de UNCED (United Nations Conference on Environment and Development, Rio de Janeiro, 1992).
	De tweede mythe die de overvloed los maakt van de armoede is, zoals al eerder gezegd, de aanname dat je niet produktief bent, als je datgene consumeert wat je zelf produceert. Deze aanname ligt ten grondslag aan de bepaling van het nationale produkt, de maatstaf van de economische groei. Beide mythen stellen groei en consumentisme fraaier voor dan ze zijn en ze verhullen ook de werkelijke processen die de armoede veroorzaken. Vooral omdat de markteconomie, die gedomineerd wordt door het kapitaal, niet de enige economie is. Toch wordt bij ontwikkeling alleen gekeken naar de groei van de markteconomie. De onzichtbare kosten van de economische ontwikkeling worden gedragen door de andere twee economieën: die van de natuurlijke processen en die van het overleven van de bevolking. Door de onbekendheid met of de ontkenning van deze twee economieën veroorzaakt ontwikkeling milieuvernietiging en bedreigt zij het voortbestaan van de mensheid. Toch blijven deze beide negatieve externe effecten van ontwikkelingsprocessen verborgen.
	Handel en het ruilen van goederen en diensten hebben altijd bestaan in menselijke samenlevingen, maar ze waren ondergeschikt aan de economieën van de natuur en de bevolking. Door de markt en het door mensen gevormde kapitaal als het hoogste organiserende principe voor de samenleving te beschouwen, zijn de twee andere organiserende principes - de ecologie en de overlevingseconomie - verwaarloosd en vernietigd, terwijl deze twee toch het leven in de natuur en de samenleving gaande houden en stimuleren.
	De moderne ideeën over economie en ontwikkeling treffen we slechts aan in een miniem gedeelte van de geschiedenis van de menselijke interactie met de natuur. Eeuwenlang verschaften de principes van zelfvoorziening samenlevingen de materiële basis om te overleven doordat ze alles wat nodig was voor het levensonderhoud direct van de natuur betrokken. De grenzen van de natuur werden gerespecteerd en bepaalden de grenzen van de menselijke consumptie. In de meeste Zuidelijke landen voorzien nog steeds heel veel mensen in hun levensonderhoud via de overlevingseconomie, onzichtbaar voor de economische ontwikkeling, die alleen oog heeft voor de markt. Uiteindelijk zijn alle mensen in alle samenlevingen voor hun overleven afhankelijk van de natuur-economie. Wanneer zelfvoorziening het organiserende principe voor de relatie van de samenleving met de natuur is, is de natuur een gemeenschappelijk goed. Zij wordt een hulpbron als winst en opeenhoping van kapitaal de organiserende principes gaan vormen, die exploitatie van natuurlijke hulpbronnen voor de markt onontkoombaar maken. Zonder schoon water, vruchtbare aarde en genetische diversiteit bij voedselgewassen en andere planten kan de mensheid niet overleven. De economische ontwikkeling, die het gemeenschappelijke bezit van de natuur vernietigd heeft, loopt uit op een nieuwe botsing; een conflict tussen de economie van de natuur en de overlevingseconomie, omdat mensen, die door de ontwikkeling beroofd zijn van hun traditionele middelen om te overleven en van het land waarvan ze gewoonlijk gebruik maakten, gedwongen zijn te overleven van een alsmaar afkalvende natuur.
	Terwijl men nu begint in te zien dat ontwikkeling, economische groei en commercialisering de wortel vormen van de milieucrisis, worden zij, paradoxaal genoeg, toch als medicijn aangeboden tegen de milieucrisis onder het mom van ‘duurzame ontwikkeling’. Daardoor is de werkelijke betekenis van duurzaamheid verloren gegaan. De ideologie van duurzame ontwikkeling zit gevangen binnen de grenzen van de markteconomie. In deze visie staan conflicten over natuurlijke hulpbronnen en milieuvernietiging los van de economische crisis. ‘Duurzame ontwikkeling’ biedt de uitbreiding van de markteconomie aan als een oplossing voor deze crisis. Het gevolg is dat er in plaats van programma’s voor geleidelijk herstel van de natuur- en overlevingseconomie maatregelen voorgeschreven worden om de natuurlijke hulpbronnen onmiddellijk nog intensiever te exploiteren en daar extra in te investeren. Clausen, de president van de Wereldbank beweerde dat “een beter milieu, meestal afhangt van voortgaande groei.”10 Later bracht Chandler11 dit argument opnieuw naar voren om een markt-vriendelijke oplossing te bepleitten voor milieuproblemen, omdat hij gelooft dat levensvatbare plannen tot natuurbehoud alleen van de markt kunnen komen.
	Overexploitatie van natuurlijke hulpbronnen bevordert economische groei en deze maakt op haar beurt deze hulpbronnen schaars. Voortgaande economische groei kan niet tot herstel leiden van die gebieden die vernietigd worden om die economische groei mogelijk te maken; de natuur krimpt in als het kapitaal groeit. De groei van de markt kan de crisis niet oplossen die zij voortbrengt. Bovendien, natuurlijke hulpbronnen kunnen wel veranderd worden in klinkende munt, maar geld kan niet omgezet worden in ecologische processen. In de economie van de natuur is het betaalmiddel niet geld, maar leven. Omdat de produktie in de economie van de natuur en van het volk over het hoofd gezien wordt, tellen deze economieën niet mee. In de zelfvoorzienings-economieën van het Zuiden zijn de producenten tegelijkertijd consumenten en beheerders, maar hun produktiviteit wordt ontkend en ze worden gereduceerd tot alleen maar consumenten. Het programma tot het behoud van biodiversiteit van de Wereldbank, het World Resources Institute (WRI), de International Union for the Conservation of Nature (IUCN) en het Wereldnatuurfonds (WWF) illustreert deze gedachtengang.12 In dit voorstel wordt economische waarde onderverdeeld in de volgende categorieën:
	=  consumptiewaarde: waarde van produkten die direct geconsumeerd worden, buiten de markt om, zoals brandhout, veevoer en wild;
	=  produktieve waarde: waarde van produkten die verhandeld worden; en
	= niet-consumptieve waarde: indirecte waarde van ecosystemen, zoals bescherming van een rivierdal, fotosynthese, klimaatregeling en vorming van aarde.
Zo is een interessant waarde-schema gemaakt, dat analyse en mogelijkheden bepaalt. Als de armen uit het Zuiden, die alles voor hun levensonderhoud direct van de natuur betrekken, alleen maar ‘consumenten’ zijn, en bedrijfsleven en handel de enige ‘producenten’, dan volgt daar heel vanzelfsprekend uit dat het Zuiden verantwoordelijk is voor de afbraak van zijn biologische overvloed, en dat alleen het Noorden in staat is deze te beschermen. Deze ideologisch geconstrueerde tegenstelling tussen consumptie, produktie en beheer verdoezelt de politieke en economische processen die ten grondslag liggen aan de vernietiging van de biologische diversiteit. Maar het ontkent vooral dat het Zuiden een belangrijke donor is van het Noorden wat betreft biologische materiaal, grondstoffen en zelfs financiën. De belangrijkste mythe die bij de dekolonisatie van het Noorden ontzenuwd moet worden, is het sprookje dat er alleen een goederen- en geldstroom van het Noorden naar het Zuiden gaat. In feite exporteerden de arme landen uit het Zuiden in de tachtiger jaren enorme sommen. Netto ging er jaarlijks vijftig miljard dollar van het Zuiden naar het Noorden.13 De geldstroom zou nog veel groter zijn, als we de waarde van planten, genetisch materiaal, goedkope cassave, sojabonen, vis en bosprodukten meerekenen, die het Zuiden gedeeltelijk aan het Noorden ‘schenkt’ - aangezien de lage wereldmarktprijzen voor deze goederen hun waarde voor het milieu of de samenleving niet weergeven. Dezelfde processen die voor overvloed in het Noorden zorgen, veroorzaken armoede in het Zuiden.

Intellectuele kolonisatie: de toename van kennis en onwetendheid

Nooit eerder groeide de menselijke kennis zo razend snel - nooit eerder was de onwetendheid over onze wereld groter. En die onwetendheid komt voornamelijk voort uit de explosieve groei van de wetenschappelijke kennis. Zoals Ravetz stelt: 

“We kunnen niet langer het traditionele beeld vasthouden dat wetenschap de onwetendheid terugdringt ... Onwetendheid zal ons altijd vergezellen, en juist de door mensen geschapen onwetendheid vormt een grote en toenemende bedreiging van ons voortbestaan ... Het systeem handhaaft haar geloofwaardigheid door een soort ‘onwetendheid van de onwetendheid’ af te dwingen.”14

Wanneer we kijken naar de complexiteit en de onderlinge samenhang van de kringlopen waarmee Gaia haar evenwicht in stand houdt, wanneer we het massieve geweld wat we nu op haar loslaten beschouwen, en het primitieve wetenschappelijke instrumentarium waarmee we haar codes trachten te ontcijferen, dan kunnen we werkelijk spreken van een door mensenhanden gemaakte onwetendheid. Afhankelijk van onze relatie met Gaia kunnen we die onwetendheid misdadig of betreurenswaardig noemen. Een kennissysteem dat ‘onwetendheid van de onwetendheid’ afdwingt, heeft de belangrijkste plaats toegewezen gekregen bij het scheppen van de moderne wereld. Wetenschap wordt de motor van groei en vooruitgang genoemd. Aan de ene kant beschouwt de huidige maatschappij zichzelf als een beschaving gebaseerd op de wetenschap, die de manier van denken bepaalt en de impuls is tot sociale verandering. In deze visie is wetenschap bewust opgenomen in de maatschappij. Aan de andere kant gaat men ervan uit dat wetenschap, in tegenstelling tot alle andere maatschappelijke organisaties en alle andere vormen van sociale produktie waardevrij is en universeel en zodoende boven de maatschappij staat. Zij kan niet openlijk bevraagd, noch beoordeeld of geëvalueerd worden. Zoals Harding opmerkt:

“God noch traditie is bevoorrecht met zoveel geloofwaardigheid als wetenschappelijke rationaliteit in moderne culturen. ... De heiligheid van de wetenschap maakt het nauwkeurig onderzoeken van wetenschap, op dezelfde manier als ieder ander instituut of stelsel van sociale gebruiken, tot een taboe.”15

Wetenschap is een produkt van het maatschappelijke krachtenspel; de onderwerpen, waarmee de wetenschap zich bezig houdt, worden bepaald door een kleine maatschappelijke groepering. Toch heeft de huidige wetenschapsbeoefening de bevoorrechte epistemologische positie toegewezen gekregen sociaal en politiek neutraal te zijn. Zo toont de wetenschap een dubbel gezicht: zij biedt technologische oplossingen voor sociale en politieke problemen, maar schuift de verantwoordelijkheid voor de nieuwe sociale en politieke problemen, die zij zelf veroorzaakt, van zich af. Het wetenschappelijke denken organiseert en verandert de natuurlijke en maatschappelijke orde en weerspiegelt daarbij de prioriteiten en opvattingen van een bepaalde klasse, sexe en cultuur. Omdat zowel de natuur als de maatschappij echter hun eigen orde hebben, gaat het opleggen van een nieuwe orde niet vanzelfsprekend ordelijk en probleemloos. Vaak verzetten bevolking en natuur zich, een verzet dat opzij geschoven wordt als ‘onverwachte neveneffecten’. Wetenschap blijft immuun voor oordelen vanuit de maatschappij, en sluit zich af voor de effecten die zij veroorzaakt. Op deze schizofrene manier wordt de ‘heiligheid’ van de wetenschap gecreëerd. 
	Voor een goede Noord-Zuidrelatie is het noodzakelijk de verborgen verbanden tussen wetenschap, techniek en maatschappij aan het licht te brengen en duidelijk te maken wat buiten de discussie gehouden wordt. Er kunnen geen evenwichtige en verantwoordelijke relaties tussen Noord en Zuid bestaan, zolang wetenschap en techniek en de belangen die zij steunen geen maatschappelijke verantwoording wensen af te leggen. Bij de biotechnologische revolutie is de behoefte aan verantwoording van vitaal belang, belangrijker dan ooit. Nu bindende internationale afspraken, die bepaalde ethische en politieke grenzen hadden kunnen trekken, ontbreken zal de biotechnologische revolutie de polarisatie tussen Noord en Zuid, tussen rijk en arm vergroten. De verhouding tussen wetenschap, techniek en samenleving zal nog schever worden aangezien een klein deel van de maatschappij een monopolie heeft op deze kennis en de winsten opstrijkt, die voortvloeien uit de biotechnologische revolutie. De rest van de maatschappij is uitgesloten van de kennis en de winsten, maar wordt wel gedwongen de ecologische, politieke en economische lasten te dragen. Als er geen instellingen geschapen worden om de sociale verantwoordelijkheid en maatschappelijke controle gestalte te geven, zullen alle riskante produkten die eraan komen in het Zuiden uitgeprobeerd worden. De bewoners van de Derde Wereld zullen de proefkonijnen worden en het Zuiden zal de stortplaats worden voor gevaarlijke afvalstoffen, terwijl de winsten naar het gendustrialiseerde Noorden vloeien. In feite is dit proces al begonnen; het is geen angst voor de toekomst, het is nu al werkelijkheid. 
	De activiteiten van de UNCED maken de technologie troebeler, mystieker en magischer, in plaats van de heiligheid van wetenschap en techniek aan te vallen en deze structuren doorzichtiger te maken. Het idee, dat de natuur ontoereikend is en dat de techniek haar zou kunnen verbeteren, vormde de aanzet tot de milieucrisis. In de dominante gedachtengang wordt nu de ziekte als medicijn aanbevolen en ‘technologie-overdracht’ is het wondermiddel tegen iedere milieuziekte. Zoals Angus Wright benadrukte: “Historisch gezien behaalden wetenschap en techniek hun eerste resultaten door niet langer uit te gaan van wonderen in de materiële wereld. Het zou misschien geen gek idee zijn tot dat uitgangspunt terug te keren.”16
	Voor de dekolonisering van het Noorden is het een belangrijke stap de almacht van wetenschap en techniek om milieuproblemen op te lossen ter discussie te stellen. De tweede stap zou moeten zijn niet langer te berusten in de alsmaar toenemende, alles doordringende macht van het ‘intellectuele eigendomsrecht’. Terwijl het Zuiden nog gebukt gaat onder de lasten van het kolonialisme, krijgt het er alweer nieuwe neo-koloniale lasten erbij. De GATT (General Agreement on Tariffs and Trade, Algemene Overeenkomst over Prijzen en Handel) gaat op dezelfde manier te werk als de oude East India Company: zij verlangt vrijheid voor de financiële en industriële belangen van het Noorden en erkent de vrijheid van de bevolking van het Zuiden en hun recht om te overleven niet. Die rechten worden behandeld als barrières voor de wereldhandel, die niks met ‘prijsafspraken’ te maken hebben. Net als in vroegere kolonisatie-fasen worden de oorspronkelijke bewoners van het Zuiden beroofd van hun burgerrechten door in iedere staat de weg vrij te maken voor de super-burgerrechten van staatloze ondernemingen. Opnieuw gaan handel en roof hand in hand, vooral bij de TRIPs (Trade-Related Intellectual Property Rights, met Handel Verbonden Intellectuele Eigendomsrechten - onderdeel van de GATT). Omdat land, bossen, rivieren en oceanen allemaal al gekoloniseerd zijn, móeten er wel nieuwe ‘gebieden’ gevonden worden om te koloniseren, omdat de kapitaalsgroei anders zou stoppen. De enige overblijvende gebieden zijn die binnenin - binnenin planten en binnenin lichamen van dieren en vrouwen. 
	Voor een humane visie lijkt geen plek meer te zijn. De ruimte die er was voor mens-elijkheid en alsmaar veranderend leven, heeft plaats gemaakt voor de opvatting dat het verstand het allerbelangrijkste is en dat een menselijke kijk een zuivere verstandelijke benadering alleen maar kan vertroebelen. Omdat het Noorden het contact verloren heeft met leven-temidden-van-de-natuur is het vergiftigd geraakt met het idee de natuur te kunnen herscheppen naar zijn eigen - dorre - verlangens, en in feite zelf voor God te kunnen spelen. Een dode planeet zal uiteindelijk het verschrikkelijke gevolg hiervan zijn - of eventueel een werkelijk on-menselijke, volstrekt kunstmatige wereld, temidden van een troosteloze natuurlijke woestenij. Niet zoals in 1984, maar meer nog als in Aldous Huxley’s eerdere satirische novelle Brave New World.
	Door het ‘intellectuele eigendomsrecht’ verliezen mensen op tal van niveaus hun rechten. Om te beginnen is het besef, dat kennis gemeenschappelijk bezit is, verloren gegaan. Dan kan het idee ontstaan van een lichaamloze geest die kennis bezit. Privaat in de uitdrukking ‘privaat eigendom’ komt van het Latijnse privare, wat ‘roven’ betekent. De wetten van het private eigendom, die in de vijftiende en zestiende eeuw van kracht werden, braken het gemeenschappelijk recht van de bevolking op bossen en weidegronden af en schiepen zo de maatschappelijke voorwaarden voor kapitaalsaccumulatie door industrialisatie. De nieuwe wetten van het private eigendom waren bedoeld om het particuliere eigendomsrecht op handelsgoederen te beschermen ten koste van de gemeenschappelijke rechten op gemeenschapsgronden, de basis van de zelfvoorzieningseconomie. 
	Handelsovereenkomsten zijn merkwaardige plaatsen om mentale produkten te bespreken. Toch is dat precies wat er gebeurde toen de TRIPs onder pressie van de rijke landen op de agenda kwamen van de Uruguay ronde van de GATT-onderhandelingen. De multinationals van het Noorden sturen hun vertegenwoor-digers nu naar alle landen van de wereld om te pleiten voor een strikte bescherming van het intellectuele eigendomsrecht, ten minste voor alles wat in hun laboratoria gemaakt kan worden. En de nieuwe technologieën omvatten nu ook het leven. Bekeken vanuit de multinationals is het intellectueel eigendomsrecht van wezenlijk belang voor vooruitgang en ontwikkeling. Landen die dit soort rechtsbescherming niet bieden worden ervan beschuldigd nationale belangen te laten prevaleren boven ‘internationaal’ geaccepteerde principes van vrije handel. De multinationals hameren erop dat het intellectueel eigendomsrecht gerespecteerd móet worden om investeringen en onderzoek te stimuleren.
	Zuidelijke landen als India hebben daarentegen hun patentwetten aangepast om technologie-overdracht te bevorderen en om te voorkomen dat ze nog afhankelijker worden van de multinationals. Vitale economische sectoren zoals de voedselvoorziening en gezondheidszorg zijn uitgesloten van controle door de monopolies. Ook zijn de voorwaarden tot gedwongen licentieverlening aangevuld met bepalingen dat patenten gebruikt moeten worden in plaatselijke produktieprocessen, op straffe van het vervallen van de patentrechten.17
	In de zestiger en zeventiger jaren vond de discussie over intellectueel eigendomsrecht plaats in het kader van de Verenigde Naties. Maar in de tachtiger jaren besloten de rijke landen dat deze discussie verplaatst moest worden van de VN, waar de meerderheid van de wereld heerst, naar de GATT, waar een minderheid, het geïndustrialiseerde Noorden, het in feite voor het zeggen heeft. De Zuidelijke patentwetgeving, ontworpen om de belangen van de bevolking te beschermen tegen de monopolies, wordt niet meer beschouwd als een instrument tot ontwikkeling, maar als een dekmantel voor het verduisteren van geld. Als de wetgeving rond intellectueel eigendomsrecht zo aangescherpt wordt als de VS dat wenst, zal er tien keer zoveel extra geld van de arme naar de rijke landen stromen als nu door de schuldencrisis. De multinationals, waartegen de burgers beschermd zou moeten worden krijgen nieuwe machtsmiddelen in handen om markten te controleren. De industrielanden willen grenscontroles, inbeslagname en vernie-tiging van goederen waarmee de regels overschreden zijn, gevangenisstraf, verbeurdverklaring, boete, schadvergoeding etcetera.
	Natuurlijk vormen de mogelijk grote winstmarges in de toekomst de drijfveer het leven zelf in bezit te nemen, maar de maatschappelijke acceptatie van de biotechnologie vloeit voort uit het idee dat de blanken een bevoorrecht ras vormen en dat andere rassen en volken de blanken nodig hebben om te overleven en een waardevol leven te kunnen leiden.
	De aarde en het Zuiden hebben een hoge prijs betaald voor de vijfhonderd jaar oude zware last die de blanke man torst. Om weer opnieuw tot een wereld-familie te komen zouden we op de eerste plaats moeten erkennen dat de democratie-van-al-het-leven zich niet verdraagt met het idee dat deze prachtige planeet een zware last is voor de blanke. In tegenstelling tot de mythische Atlas dragen wíj niet de aarde, maar draagt de aarde ons.

Verantwoording
Dit is een herziene versie van een artikel, geschreven voor het India-festival in Duitsland, 1992. Het is onder de titel ‘Decolonising the North’ opgenomen in het boek Ecofeminism.

Noten
1. Rabindranath Tagore, Tapovan, (Hindi). Gandhi Bhavan, Tikamgarh, zonder datum.
2. Geciteerd in Brian Easlea, Science and Sexual Oppression: Patriarchy’s Confrontation with Woman and Nature, Weidenfeld en Nicholson, Londen, 1981, pagina 64.
3. Alfred Cosby, The Columbian Exchange, Greenwood Press, Westport, Connecticut, 1972, pagina 36.
4. John Pilger, A Secret Country, Vintage, Londen, 1989, pagina 26.
5. Ibidem.
6. Basil Davidson, Africa in History, Collier Books, New York, 1974, pagina 262.
7. Carolyn Merchant, The Death of Nature: Women, Ecology and the Scientific Revolution, New York, Harper & Row, 1980, pagina 182.
8. Ibidem, pagina 193.
9. WCED, Our Common Future, Geneva, 1987.
10. Edward Goldsmith, ‘The World Bank: Global Financing of Impoverishment and Famine’, in The Ecologist, jaargang 15, nummer 1/2, 1985.
11. W.D. Chandler, World Watch Paper 72, World Watch Institute, Washington D.C.
12. World Resources Institute (WRI), International Union for Conservation of Nature (IUCN) en World Wildlife Fund (WWF), Biodiversity Conservation, Geneva, 1991.
13. NGLS en UNDP, NGO Guide to Trade and Aid, 1990.
14. J. Ravetz, ‘Gaia and the Philosophy of Science’, in Peter Bunyard and Edward Goldsmith (redactie), GAIA, The Thesis, the Mechanisms and the Implications, Cornwall, Wadebridge Ecological Centre, 1988, pagina 133.
15. Sandra Harding, The Science Question in Feminism, Cornell University Press, Ithaca, 1986, pagina 30.
16. Angus Wright, ‘Innocents Abroad: American Agricultural Research in Mexico’, in Wes Jackson e.a., Meeting the Expectations of the Land, North Point Press, San Francisco, 1984.
17. Pocket book on Indian Patent Law, National Working Group on Patents, New York.

7

EEN GEVARIEERD, LEVEND BOS IS MEER DAN EEN HOUTMIJN

Vanadana Shiva - Jan Paul Smit

“Toen het Westen Azië koloniseerde, koloniseerde het eerst haar bossen. De ideeën over natuur en cultuur die de kolonisatie van de bossen met zich mee bracht waren ontleend aan de fabriek. Het bos, in al zijn diversiteit, had niet langer een eigen waarde. Zijn waarde werd teruggebracht tot de waarde van commercieel te exploiteren hout voor de nijverheid. Na hun eigen bossen opgebruikt te hebben, begonnen de Europese landen de bossen van Azië te vernietigen. Engeland zocht in de koloniën naar hout voor haar marine, omdat de eikenbossen in Engeland uitgeput waren.
	Vanwege de militaire behoefte aan Indiaas teak werd er direct een wet uitgevaardigd die het beheer van de teakbomen ontnam aan het plaatselijke bestuur en deed overgaan in handen van de East India Company. Pas na meer dan een halve eeuw ongecontroleerde vernietiging van de bossen door Britse commerciële belangen werd er een poging gedaan toezicht uit te oefenen op de bosexploitatie. In 1865 passeerde de eerste Indiase Boswet de Wetgevende Raad, waardoor de regering de mogelijkheid kreeg de bossen van de lokale bevolking af te nemen en ze als natuurgebied te beheren.
	Deze wet markeert het begin van wat overheid en industrie ‘wetenschappelijk’ bosbeheer zijn gaan noemen. Voor de inheemse bevolking echter betekende dit een toenemende beperking van hun recht van het bos gebruik te maken en een verdere afbraak van de bossen. 

De blinde vlek van de commerciële bosbouw

(..) De bosbouw’wetenschap’ en de landbouw’wetenschap’ delen de verschillende plantensoorten nogal kunstmatige in, op basis van de verschillende markten waarvoor ze grondstoffen leveren. In lokale kennissystemen, wordt de plantenwereld niet kunstmatig gescheiden in bossen die hout voor de verkoop leveren en akkers die voedsel leveren. Het bos en de akker vormen een ecologisch geheel. Het werk in het bos draagt bij aan de voedselvoorziening van de lokale gemeenschap; en de landbouw zelf is gemodelleerd naar de ecologie van het tropische woud. Bosbewoners verzamelen hun voedsel direct in het bos en tal van gemeenschappen, die landbouw bedrijven buiten het bos, zijn voor de vruchtbaar-heid van hun akkers afhankelijk van het bos.

In het ‘wetenschappelijke’ systeem dat bosbouw afsplitst van landbouw en het bos reduceert tot houtproducent is voedsel geen categorie meer die iets te maken heeft met bosbouw. De cognitieve ruimte die bosbouw verbindt met voedselproduktie, hetzij direct, hetzij via het verhogen van de vruchtbaarheid van de landbouwgronden verdwijnt bij het opsplitsen. Kennissystemen die opgekomen zijn uit de voedselvoorzienende capaciteiten van het bos zijn zo langzaam maar zeker verdwenen en uiteindelijk vernietigd, zowel door verontachtzaming als met geweld.
	De meeste lokale kennissystemen van het bos zijn gebaseerd op de levensondersteunende mogelijkheden van het tropische woud, niet op hun commerciële houtwaarde. Een bosbouwvisie die uitsluitend gebaseerd is op commerciële bosexploitatie heeft een blinde vlek voor deze systemen. Als sommige van de lokale produkten toch in de handel gebracht kunnen worden, krijgen die de status van ‘bijprodukten’, omdat hout vanzelfsprekend het hoofdprodukt is. De vorming van verschillende, afgescheiden categorieën veroorzaakt een beperkt zicht op de plaatselijke kennis, die veel dichter bij het leven van het bos staat en meer recht doet aan zijn totaliteit en diversiteit. 

In de dominante boswetenschap is bijvoorbeeld geen plaats voor de kennis van de Hanunoo van de Filipijnen, die met 1600 plantencategoriën werkt, terwijl getrainde botanisten slechts 1200 soorten onderscheiden.1 Ook de kennis van 160 landbouwgewassen van de Lua stam in Thailand telt niet mee.
	(..) Ethnobotanisch werk onder de vele verschillende Indiase stammen laat hun diepe, systematische kennis van de bossen zien. De grote diversiteit aan bosvoedsel in India komt voort uit deze kennis. In Zuid-India laat een studie onder de Soliga uit het heuvelgebied van Belirangan in Karnataka zien dat zij in de verschillende jaargetijden 27 soorten bladgroenten eten en tal van knollen, bladeren, vruchten en wortels gebruiken als medicijn.
	(..) Uit een onderzoek blijkt dat in Bastar geen hongersnood voorkwam, aangezien de stammen altijd in staat waren de helft van hun menu te vullen met ontelbaar veel eetbare bosprodukten. 

Samenhang tussen bos- en landbouw verbroken

(..) Ook in gebieden waar geen stammen wonen, leveren de bossen voedsel en dragen ze bij aan het levensonderhoud door hun onmisbare bijdragen aan de landbouw. Ze houden de grond en het water vast en leveren veevoer en compost. Inheems bosonderhoud is gebaseerd op een zo groot mogelijke opbrengst van al de diverse vormen en functies van het bos en de bomen op een duurzame en vernieuwbare manier. Deze gemeenschappelijke kennis van het bosonderhoud is van generatie op generatie overgegaan, door deel te nemen aan het proces van vernieuwing van het bos en door voedsel te ontlenen aan de bos-ecosystemen.

In het westelijk gelegen Ghats maakten de ‘betta-landen’ een duurzaam verbouwen van peper, kardamom en arekanoten in de oude kruidentuinen mogelijk. In de Himalaya zijn de eikenbossen van essentieel belang voor een duurzame landbouw. Geschat wordt dat het bos voorziet in meer dan vijftig procent van de totale behoefte aan veevoer bij de boeren-gemeenschappen in de Himalaya.2 Voor bedekking van de stalvloer gebruiken de boeren uit de heuvels kruiden en de dunne twijgen met groen loof van de bomen. Ook dat is een belangrijke bijdrage van het bos aan de landbouw. Bossen zijn de voornaamste leveranciers van bladcompost voor bemesting. Biomassa uit de bossen, gemengd met uitwerpselen van dieren is de belangrijkste voedingsstoffenbron voor de akkerbouw op de heuvels. Naar schatting wordt jaarlijks 24 ton compost en mest gebruikt per hectare bouwland.3 Als er minder mest en compost ter beschikking is, dalen de landbouw-opbrengsten.

De verschillende kennissystemen die zich tegelijk met het benutten van het bos voor voeding en landbouw ontwikkelden, verdwenen met de invoering van de ‘wetenschappelijke’ bosbouw, waarvoor bossen alleen van belang waren als leverancier van industrie- en handelshout. Het verband tussen de bossen en de landbouw werd verbroken en het bos was niet langer een voedselleverancier.

De term ‘onkruid’ vernietigt de diversiteit

(..) Biologisch gezien zijn de tropische wouden de allerproduktiefste systemen van onze planeet. Zij brengen enorm veel biomassa voort. De tropische bossen bevatten vooral erg veel hout, gemiddeld zo’n 300 ton per hectare. Tegen 150 ton per hectare bos in gematigde luchtstreken. Maar voor de reductionistische commerciële bosbouw is de algemene produktiviteit niet van belang, net zo min als de functie van het tropisch woud voor het voortbestaan van de tropische volken. Deze kijkt alleen naar de soorten die bruikbaar zijn voor de industrie en geld in het laatje brengen. De commerciële bosbouw meet produktiviteit alleen af aan biomassa die voor industrie en handel interessant is. De rest wordt gezien als afval en onkruid. Zoals Bethel een internationale bosbouw-consulent stelt, als hij het heeft over de grote hoeveelheid biomassa die de wouden van de vochtige tropische streken typeert: 

“Het moet gezegd worden dat dit vanuit het oogpunt van de materiaalvoorziening van de industrie relatief onbelangrijk is. De vraag waar het om gaat is: hoeveel van de biomassa bestaat uit bomen en gedeelten van bomen waar de industrie belangstelling voor heeft en die winstgevend verkocht kunnen worden. ... Als we naar het huidige houtgebruik van de industrie kijken, zijn de meeste bomen in deze tropische regenwouden puur onkruid.”4

De kapitalistische, reductionistische bosbouw bekijkt de wouden vanuit het standpunt van de industriële materiaalvoorziening. Niet de levende diversiteit en democratie van de bossen telt, maar alleen commercieel waardevol dood hout. De rest wordt vernietigd, omdat het toch maar ‘onkruid’ en ‘afval’ is. Dit ‘afval’ echter is een rijkdom aan biomassa die de natuurlijke water- en voedselkringlopen gaande houdt en zorgt voor voedsel, brandstof, veevoer, compost, vezels, bouwmaterialen en medicijnen voor de landbouwgemeenschappen.

Eucalyptus-monocultuur als ‘sociale’ bosbouw

(..) Een tiental jaren geleden begon men zich zorgen te maken over de gevolgen van de ontbossing voor de plaatselijke bevolking, omdat de ecologische stabiliteit aangetast werd. Herbebossing bleek noodzakelijk. In die tijd werd eucalyptus over de hele wereld aangeprezen als een ‘wonderboom’, hoewel de plaatselijke bevolking daar anders over dacht.

(..) Een onderzoek naar een sociaal bosbouwproject van de Wereldbank in het Kolar-district van de Indiase deelstaat Karnataka5 toont het reductionisme en de fout-ontwikkeling van dit soort bosbouwprojecten op voormalig landbouwgrond aan.
	Het aanleggen en onderhouden van kleine, particuliere en openbare bosbouwpercelen met tal van verschillende soorten bomen, is Indiaas eeuwenoude strategie om de landbouwproduktie in droge gebieden op peil te houden. De honge, tamarinde, broodvruchtboom, de mango, jola, gobli, kagli en bamboe leveren al sinds mensenheugenis veevoer, compost, pesticide, brandstof en timmerhout. De achtertuin van ieder plattelandswoning was een kwekerij, en iedere boer een boomkweker. Voor doodgewone planten en de eenvoudigste mensen was er een plaats in die onzichtbare, kleinschalige bosbouw in dienst van de landbouw. Omdat deze bosbouw plaats biedt aan het kleine, is iedereen betrokken bij het aanplanten en beschermen. Dat is uiterst belangrijk. 

Via de ‘sociale bosbouwprojecten’ krijgt het reductionisme vat op het kweken van bomen. In nationale en internationale centra worden de plannen gemaakt door mensen die geen idee hebben waar de honge en de neem voor dienen en die deze maar overbodig vinden. De deskundigen stellen vast dat inheemse kennis nutteloos en ‘onwetenschappelijk’ is, en gaan verder de diversiteit aan inheemse soorten te vernietigen door eucalyptus-zaailingen in plastic zakken rij voor rij aan te planten in staatskwekerijen. Voor hen zijn de plaatselijke zaden uit de natuur alleen maar afval; de kennis van de plaatselijke bevolking en hun inzet vinden ze overbodig. Tegelijk met de import van zaden en kennis, komen de leningen en de schulden en verdwijnen hout, aarde en mensen. Bomen, die als een levende natuurlijke hulpbron het leven van de aarde, het water en de plaatselijke bevolking koesteren, moeten plaats maken voor bomen, waarvan het dode hout rechtstreeks naar de pulpfabriek, honderden kilometers verderop gaat. De kleinste boerderij wordt een grondstoffenleverancier van de industrie en levert de plaatselijke bevolking niet langer voedsel. Plaatselijk werk, waarmee het bos verbonden wordt met de akkers verdwijnt en daarvoor komt het werk van opkopers in de plaats die ervoor zorgen dat de eucalyptus bij de fabrieken terecht komen. Fabrikanten, houtvesters en bureaucraten prijzen de eucalyptus omdat hij kaarsrecht groeit en prima pulphout levert en niet op de honge lijkt die de aarde beschermt met haar uitgebreide takkenstelsel en haar dichte kroon en die bijzonder waardevol is als levende boerderijboom.

Misschien heeft de natuur de honge wel speciaal bedacht voor het droge Karnataka. De snelle groei van juist die delen van de boom die naar de aarde teruggaan, de bladeren en de kleine takjes, verrijken en beschermen de aarde door haar vochtigheid en vruchtbaarheid te verhogen. De eucalyptus daarentegen is vanuit ecologisch gezichtspunt onproduktief, en zelfs schadelijk. Deze heeft de waterkring-loop in de droge gebieden vernietigd, omdat hij erg veel water verbruikt en niet in staat is humus te produceren, wat de manier van de natuur is om water vast te houden. Bij de ecologische benaderingswijze gaat het om ‘groei’ en ‘produktiviteit’ in relatie tot de kringloop van het water, de vruchtbaarheid van de bodem en de bijdrage aan de voedselproduktie. 

(..) Bij de bepaling van de biomassa van bomen wordt in de reductionistische bosbouwwetenschap alleen rekening gehouden met het hout, maar juist de kleinere takken, de bladeren en de wortels zijn belangrijk voor het vasthouden van water en het vormen van aarde. Het is daarom ook niet verwonderlijk dat vrouwen uit Garhwal een boom ‘dali’ noemen, wat tak betekent, omdat de produktiviteit van een boom gelegen is in haar niet-houten biomassa. Deze vormt de kritieke schakel in de water- en voedingsstoffenkringloop, en is onmisbaar voor de landbouw vanwege veevoer en compost.
	Het belangrijkste argument om eucalyptus te verspreiden is altijd geweest dat hij sneller groeit dan de inheemse soorten. Dat klopt overduidelijk niet voor klimaatzones waar de eucalyptus te lijden heeft onder ziektes en helemaal niets opbrengt. Het is ook niet waar voor streken met arme grond of weinig neerslag, zoals uit onderzoek naar de houtopbrengst blijkt. Zelfs daar waar de omstandig-heden ideaal zijn voor de eucalyptus, kan hij niet wedijveren met tal van inheemse snelgroeiende soorten.”

Verzet

Twee eeuwen lang verzette de plaatselijke bevolking in alle streken van India zich tegen de Britse bospolitiek. Rond 1930 waren er de bos-satyagraha’s, geweldloze acties van burgerlijke ongehoorzaamheid, geïnspireerd door het optreden van Gandhi. Dorpsbewoners haalden symbolisch wat bosprodukten weg uit de wouden, die de Engelsen hen ontnomen hadden. De Britten reageerden met grof geweld. Zo schoten zij in 1930 in het dorp Tilari tientallen ongewapende dorpsbewoners dood en verwondden er honderden. 

Op 15 augustus 1983 liepen boeren uit de dorpen Barka en Holahalli van het Tumkur-district uit de deelstaat Karnataka in een demonstratieve optocht naar een boomkwekerij, trokken miljoenen eucalyptus-zaailingen uit de grond en plantten er tamarinde en mango voor in de plaats. Volgens hen was de eucalyptusplantage er de oorzaak van dat de beekjes, die van vitaal belang zijn voor hun akkers, opdroogden. De plantage lag in het voedingsgebied van deze stroompjes. Een boer uit het dorp Guttalagollahalli beschreef hoe de belangrijkste plaatselijke beek erbij lag en klaagde: “Vroeger brachten we ons vee in de zomer naar deze beek. Maar nu ligt hij droog en moeten we water uit een put halen.”6

De inwoners uit het Tumkur-district, die de eucalyptusboompjes uittrokken, hebben zelf een florerend bosbouwproject opgezet. Uit onderzoek blijkt dat hier van echte boerderij-bosbouw sprake is. Het initiatief is genomen door een levendige groep boeren, die niet vastgeroest zit in oude tradities, maar sterk gericht is op vernieuwingen. In reactie op de achteruitgang van de bossen in hun streek, kozen ze enkele bijzonder waardevolle inheemse boomsoorten uit, die ze met veel zorg aanplanten op hun akkers. Het succes van de boerderij-bosbouw is vooral gebaseerd op deze zorgvuldige keuze. Maar het is ook een kwestie van hard werken, voortdurend onderzoek doen en nieuwe initiatieven nemen. 

In de Indiase deelstaat Orissa hebben dorpsbewoners zich in 1994 met succes verzet tegen de bouw van een serie hotels. Aanvankelijk leek het erop of de regering de plaatselijke bewoners kon paaien met beloften over werkgelegenheid, een hoger inkomen en een comfortabeler leven. De milieugroep ‘Orissa Krushak Mahasangh’ onthulde echter dat er voor het project een half miljoen bomen zou moeten verdwijnen. Daarop dreigden de dorpsbewoners de autoriteiten het kappen van de bomen onmogelijk te maken door ze te ‘omarmen’. De investeerders trokken zich toen terug.

Ook in andere Derde Wereld-landen zetten mensen zich in voor het behoud van hun bossen. De blokkades van de Penan en andere stammen van Sarawak in Maleisië zijn gevechten van bosvolken tegen bosbeheer-systemen die het bos en zijn bevolking vernietigen. De stammen zeggen: 

Dit is het land van onze voorouders en hun voorouders. Als we nu niks doen om het beetje dat nog overgebleven is te beschermen, zal er niks overblijven voor onze kinderen. Onze bossen zijn neergehaald, de heuvels afgegraven, de heilige graven van onze voorouders zijn geschonden, onze wateren en stromen zijn vervuild, ons plantenleven is vernietigd en de bosdieren zijn gedood of gevlucht. Wat kunnen we anders doen dan ons protest te laten horen, zodat er iets gedaan kan worden om ons te helpen?

AVEK MATAI AME MANEU MAPAT (We sterven liever dan de blokkade van deze weg op te heffen).7

Verantwoording
Dit artikel heb ik bijna volledig samengesteld uit fragmenten van het artikel Monocultures of the Mind uit het gelijknamige boek van Vandana Shiva. Informatie over de bos-satyagraha’s ontleende ik aan Shiva’s boek Staying Alive, pagina 66. De twee alinea’s over de actie in het Tumkur-district komen uit Ecology and the Politics of Survival, Shiva et al, pagina 147 en 167. Gegevens over de actie in Orissa vond ik in het Duitse tijdschrift Südasien, nummer 6/94, pagina 13. Het stukje over de Penan komt weer uit Monocultures of the Mind. 
	Jan Paul Smit
Noten
1. C. Caufield, In the Rainforest, Picador, London, 1986, pagina 60.
2. K.K. Panday, Fodder Trees and Tree Fodder in Nepal, Swiss Development Cooperation, Berne, 1982.
3. T.B.S. Mahat, Forestry-Farming Linkages in the Mountains, ICIMOD, Kathmandu, 1987.
4. J. Bethel, ‘Sometimes the Word is ‘Weed’’, in Forest Management, June 1984, pagina 17-22.
5. V. Shiva, J. Bandyopadhyay, en H.C. Sharatchandra, The Social Ecological and Economic Impact of Social Forestry in Kolar, IIM, Bangalore, 1981.
6. Pandurang Ummaya, en Bharat Dogra, ‘Planting Trees: Indian Villages Take the Decision into Their Own Hands’, in The Ecologist, 1983, jaargang 13, nummer 5, pagina 186.
7. WRM, The Battle for Sarawak’s Forests, World Rainforest and SAM publication, Penang, 1990.

8

Wat vrijheid betekent voor de Chipko vrouwen

Vandana Shiva

Op 30 november 1986 was Chamundeyi, een vrouw uit het dorpje Nahi-Kala in de Doon-vallei, boombladeren en planten voor veevoer aan het verzamelen in het bos, toen ze vrachtwagens de berg op hoorde rijden naar de kalksteengroeve. Sinds september 1986 lag er een Chipko-kamp op de weg naar de groeve, opgezet vanuit de dorpen uit de Thano streek, om de mijnbouw te stoppen die een ware milieuramp veroorzaakte. Daarom zouden de vrachtwagens daar eigenlijk niet op de weg kunnen rijden. De mijnwerkers echter hadden de activisten aangevallen en hen van de weg gesleept. Daarna waren ze doorgereden. Chamundeyi gooide haar sikkel weg, holde de helling af en ging pal voor de vrachtwagens staan die de berg opreden en riep de chauffeurs toe dat ze alleen over haar lijk door zouden kunnen rijden. Na haar een stukje voortgeduwd te hebben, stopten de vrachtwagens en keerden ze om.
	In april 1987 voerde de bevolking van Nahi-Kala nog steeds actie omdat de overheid de mijn alsmaar niet sloot, hoewel de concessie al in 1982 verlopen was. De mijnbouwactiviteiten waren volstrekt in strijd met de Forest Conservation Act (Bosbehoudwet) van 1980. De actie van de bevolking de mijnbouw te stoppen was een gevolg van het falen van de overheid, die haar eigen wetten niet handhaafde. De mijnbouwbaas nam intussen het recht in eigen hand. Op 20 maart 1987 bracht hij tweehonderd criminelen naar het gebied, die de vreedzame activisten aanvielen met stenen en ijzeren staven. Maar de kinderen, vrouwen en mannen verlieten de blokkade niet. Zij zijn hun eigen leiders, ze nemen hun eigen beslissingen en zijn hun eigen krachtbron. 
	De mythe dat bewegingen geschapen en draaiend gehouden worden door charismatische leiders van buiten is doorgeprikt door de geweldloze strijd in Nahi-Kala, waar gewone vrouwen als Itwari Devi en Chamundeyi de plaatselijke leiders werden vanwege hun uitzonderlijke geestelijke kracht. Deze onzichtbare kracht van vrouwen als zij vormt de krachtbron van de Chipko - een beweging die begon met het omarmen van bomen en die na een ontwikkeling van twee decennia nu ook levende bergen en rivieren ‘omarmt’. Iedere nieuwe fase van de Chipko-beweging wordt geschapen door onzichtbare vrouwen. In 1977 bedacht Bachni Devi uit Advani de milieu-leus van de Chipko: ‘Wat brengen bossen voort? Aarde, water en frisse lucht.’ 
	Een tiental jaren later inspireerde Chamundeyi de Chipko-dichter Ghansam ‘Shailani’ tot het lied:

Een strijd om de waarheid is ontbrand
In Sinsyaru Khala
Een strijd voor onze rechten is ontbrand
In Malkot Thano
Zuster, het is een strijd voor het behoud
Van onze bergen en bossen
Zij geven ons het leven
Omarm van harte het leven 
Van de levende bomen en beken
Verhinder het afgraven van de bergen
Dat onze bossen en beken doodt
Een strijd om het leven is ontbrand
In Sinsyaru Khala

Op 29 maart, tijdens een bijeenkomst van Chipko-vrienden, bracht ik een dag door met Chamundeyi en Itwari Devi, om hun verborgen kracht en die van de natuur te leren kennen. Hier zijn wat fragmenten uit ons gesprek:

Vandana: Welke schade heeft het winnen van kalksteen aangericht in Nahi-Kala?
	Chamundeyi: Toen ik zeventien jaar geleden naar Nahi kwam waren de bossen rijk. Ze stonden vol met ringal, tun, sinsyaru, gald, chir en banj. Door de mijn van Gujral zijn ringal, eiken en sinsyaru verdwenen. Onze waterbronnen, die gevoed werden door de bossen zijn ook opgedroogd. Twaalf bronnen zijn droog gevallen. Twee jaar geleden viel een waterval droog, die er altijd het hele jaar door was; de waterval van de Mande-ka-Chara, die ontspringt in Patali-ka-Dhar en die de Sinsyaru Khala voedt. De mijnbouw doodt onze bossen en beken, de bronnen van ons bestaan. Daarom zijn we bereid ons leven te geven om onze bossen en rivieren te redden.
	Itwari: De Sinsyaru-ka-Khala was een smalle stroom, die het hele jaar door niet droog viel. Haar oevers waren weelderig begroeid met sinsyaru struiken. Tegenwoordig is het een brede, droge bedding met brokken kalksteen. Door de vernietiging die de mijnbouw teweeg heeft gebracht zijn er al heel wat van onze molens, bossen en rijstvelden weggespoeld. Toen Gujral hier voor het eerst kwam, was hij gekleed in lompen. Ik herinner me nog dat ik naar de watermolen kwam om graan te malen. Gujral was net aangekomen met een aftandse vrachtwagen en zijn lunch bestond uit droge chappati met rauwe ui. Nu, na 26 jaar lang van onze berg geroofd te hebben, is Gujral een rijk man met twaalf vrachtwagens, die een heel leger criminelen kan inhuren om ons aan te vallen, net zoals hij een heel leger arbeidskrachten kan charteren om onze berg af te graven. Zeven maanden kamperen we al op de berg om zijn mijn gesloten te krijgen en steeds vaker probeert hij ons toe te takelen en bedreigt hij ons met de dood.
	In het begin raapte hij brokken kalksteen uit de rivierbedding. Toen ging hij de berg op. Tien jaar lang dolf hij intensief kalksteen en veranderde hij onze rijke en produktieve berg in een woestenij. De levensbron van Sinsyaru is een woestenij geworden. We besloten toen dat de mijn gesloten moest worden, wilden onze kinderen nog een bestaan hebben.
	De jongeren van Yuvak Mandal, die samenwerkten met onze Mahila Mandal om de mijn gesloten te krijgen, waren zes maanden tot een jaar oud toen Gujral voor het eerst naar ons dorp kwam. Hun hele leven lang hebben ze gezien hoe hij ons land en onze natuurlijke hulpbronnen als zijn privé-eigendom behandelde. Het Chipko-protest kwam in een stroomversnelling toen de jongeren een aandeel in de opbrengst vroegen voor het delven in Gram Sabha. Gujral zei tegen hen: “Jullie zijn groot geworden van de kruimels die ik jullie toegeworpen heb - hoe durven jullie een aandeel in de opbrengst te vragen.” De jongeren zeiden: “We zijn groot geworden van het eten wat we van onze moeders hebben gekregen - en de bergen, de bossen en de beken zijn als onze moeders - en we laten je de bronnen van ons bestaan niet langer vernietigen. We zullen je vrachtwagens naar de mijn niet doorlaten.”
	Chamundeyi: Op 20 maart zagen we een vrachtwagen van Gujral aankomen rijden. Mensen van Gujral duwden de vijf activisten van het Satyagraha kamp weg. Meteen kwamen een stel vrouwen aanhollen, waaronder ik. We hielden de vrachtwagens tegen en zeiden: “Alsjeblieft, luister naar ons.” Ze hadden vrouwen uit de achterbuurten van Dehra Dun ingehuurd om ons te aan te vallen. Deze duwden ons weg en gingen naar de blokkade. Acht criminelen kwamen bij ons staan en zeiden: “Luister, moeders en zusters, jullie zitten hier nu al zes maanden met Chipko-activisten. Welke voorzieningen hebben zij jullie geschonken in die zes maanden?” Ik zei: “Luister, broeders, Gujral heeft 26 jaar lang onze berg afgegraven. Wat heeft híj voor ons gedaan? De Chipko-mensen zijn pas zes maanden hier om met ons te strijden - kom over 26 jaar nog maar eens terug om te horen waarmee ze ons geholpen hebben”. De mensen van Gujral zeiden: “Vraag maar wat je nodig hebt, we zullen het jullie geven.” Wij antwoordden: “We verlangen maar één ding, we hebben maar één eis: sluit de mijn.” Ze zeiden dat ze zouden stoppen met delven, en dat ze alleen maar de kalksteen zouden ophalen die ze al gedolven hadden. Wij zeiden hen: “Nee, die stenen komen van de berg en wij zullen ze daar weer terug leggen om de berg te herstellen. We zullen er dammen van aanleggen tegen de erosie. We zullen onze bossen en onze berg beschermen met die stenen. Ze zijn het vlees van Dharti Ma (Moeder Aarde). We zullen ze terugleggen waar ze horen en haar wonden helen.” Toen zeiden de mannen van Gujral: “Bij iedere rit die we maken, geven we jullie wat stenen uit de vrachtwagen.” We bleven erop hameren dat we de mijn gesloten wilden hebben, en dat niks ons kon tegenhouden. Ze zeiden: “We zullen jullie een vrachtwagen geven. Bahuguna (een woordvoerder van de Chipko-beweging - jps) kan jullie dat niet geven.” We antwoordden: “We zijn ons eigen transportmiddel, onze voeten zijn het meest betrouwbare vervoermiddel. We hoeven jullie vrachtwagens niet. We willen alleen, dat de mijn gesloten wordt.”

Vandana: Dit is de derde keer dat ze jullie aanvielen; wat gebeurde er tijdens het november-incident in 1986?
	Chamundeyi: Ik had juist mijn kinderen te eten gegeven en ging naar het bos om veevoer te verzamelen, samen met mijn zoons Suraj Singh en Bharat Singh. Ik zag een vrachtwagen aankomen. Ik stuurde Suraj Singh naar het kamp van de Satyagrahis, maar die waren al aangevallen en van de weg gesleurd. Ik kwam de vrachtwagens halverwege de mijn tegen, ging ervoor staan en zei: “Alleen over mijn lijk kunnen de vrachtwagens erdoor.” Uiteindelijk keerden ze om. 

Vandana: Wat zijn de drie belangrijkste dingen in je leven die je zou willen beschermen?
	Chamundeyi: Onze vrijheid, onze bossen en ons voedsel. Zonder deze zijn we niks, zijn we arm. Als we ons eigen voedsel kunnen produceren zijn we welvarend - we hebben geen baantjes van zakenlui of van de overheid nodig - we zorgen voor ons eigen levensonderhoud - we produceren zelfs gewassen voor de verkoop zoals rajma en gember; aan 200 kilo gember hebben we genoeg om alles te kopen wat we nodig hebben. De bossen zijn van wezenlijk belang, omdat ze compost en veevoer leveren. Onze vrijheid in de bossen te werken en landbouw te bedrijven is erg belangrijk. Gujrals mijn vernietigt ons werk en onze welvaart, terwijl mijnbouw werk en welvaart zou ‘scheppen’.

Vandana: Brengen Gujrals steekpenningen je in verleiding?
	Itwari: Gujral bood mijn zoon 500.000 roepia aan, als hij ervoor zou zorgen dat ik stopte met het Chipko-protest. Mijn zoon antwoordde: “Geld kan ik overal krijgen, maar mijn moeder ontleent haar waardigheid aan het respect van de dorpsgemeenschap. Die kunnen we nooit opofferen.
	Chamundeyi: Ze gingen naar mijn broer en zeiden: “Haal je zuster weg.” Gujral kwam zelf en beloofde een school en een ziekenhuis voor ons te bouwen. We vroegen hem waarom hij 26 jaar nodig had gehad om dit te bedenken? Nu was het te laat. We waren vastbesloten de mijn te sluiten en onszelf te beschermen.

Vandana: Wat is jullie shakti (krachtbron)? Wat is Chipko’s kracht?
	Itwari: Shakti komt tot ons uit deze bossen en weilanden. We zien ze groeien jaar in jaar uit, vanuit hun innerlijke shakti en daar ontlenen wij onze kracht aan. We zien hoe onze beken zich vernieuwen en we drinken hun helder en sprankelend water, dat geeft ons shakti. We drinken verse melk, we eten boter, we eten het voedsel van onze eigen velden. Dat alles is niet alleen maar voedsel voor ons lichaam, maar geeft ook geestelijke kracht; we merken dat we onze eigen baas zijn, dat we onze eigen welvaart produceren en erover beslissen. Vrouwen die wat ze nodig hebben niet op de markt kopen, maar het zelf produceren, gaan door voor primitief of achterlijk. Maar deze ‘primitieve’ en ‘achterlijke’ vrouwen leiden de Chipko. Onze kracht is de kracht van de natuur. Onze kracht Gujral te weerstaan komt van binnenuit en wordt sterker door zijn pogingen ons te onderdrukken en te tiranniseren met zijn valse macht van het geld. We hebben zelfs ons leven ervoor over om met een vreedzaam protest de mijn te sluiten en de macht die Gujral vertegenwoordigt te weerstaan. Iedere gewelddadige aanval heeft ons sterker gemaakt. Op 20 maart bekogelden ze ons met stenen, toen ze terug kwamen van de mijn. Ze gooiden stenen naar onze kinderen en sloegen ze met ijzeren staven, maar zij konden onze shakti niet breken.

Verantwoording
Dit hoofdstuk is de vertaling van het artikel ‘The Chipko Women’s Concept of Freedom’ uit het boek Ecofeminism.

9

DE SPIRITUALITEIT VAN VANDANA SHIVA

Catharina J.M. Halkes

Uit de lectuur van diverse van haar boeken en artikelen treedt Vandana Shiva je tegemoet als een boeiende persoonlijkheid met vele facetten. En ze fascineert nog meer wanneer we de diverse beslissingen, die ze in haar leven genomen heeft, tot ons laten doordringen. Vanuit haar vertrouwde natuurlijke omgeving en maatschappelijk milieu heeft ze de stap gezet naar de universiteit in de stad, om een gespecialiseerde studie te beginnen en een wetenschappelijke carrière op te bouwen. Daaraan maakte ze bewust een einde, toen ze tot andere inzichten was gekomen. Door haar blijvende contacten met haar oude streekgenoten ontdekte ze de kwalijke en destructieve effecten van de wetenschap, die ze beheerste. Het zegt veel van haar radicaliteit en integriteit dat ze op haar schreden terug kwam en zich liet inspireren door de vrouwen van haar land en regio, om zich constructief en op haar eigen wijze in te zetten voor het behoud van het natuurlijke leefmilieu in haar land.
	Ze komt op me over als een gedreven vrouw, die haar grote kennis en intellect inzet voor een gezonde ecologie. Daarbij kijkt ze verder dan haar eigen regio en land. Diepgaand analyseert ze de industrialisatie, de technologie en de economie om die vervolgens kristalhelder te problematiseren.

Prakriti

Mij is gevraagd over de spiritualiteit van Shiva te schrijven. Dat wil ik graag doen, want ik bewonder haar zeer. Maar het is niet eenvoudig. Want spiritualiteit is een veelgelaagd begrip, dat vóór onze eeuw nauwelijks gebruikt werd, terwijl het nu te pas en te onpas gehanteerd wordt.
	Dit begrip hoort aanvankelijk thuis in de wereld van geloof en godsdienst en dan nog vooral in de katholieke kerk. Daar was men aanvankelijk meer vertrouwd met het begrip ‘vroomheid’, dat oorspronkelijk te maken had met sterkte, kracht. Denk aan “dat ik doch vroom mach blijven” uit de zesde strofe van het Wilhelmus; en uit Valerius’ Gedenckklanck: “Berg-op-Zoom, houdt u vroom ...” Maar in onze eeuw kreeg dit woord meer de kleur van kwezelarij. De betekenis verschoof van braaf naar wereldvreemd.
	Spiritualiteit is van een andere herkomst. Het woord hangt samen met ‘spiritus’, geest. Het wijst op een geesteshouding, een levenshouding die iemand bezielt en inspireert, van waaruit iemand leeft en werkt. Het is de geestkracht die een mens vervult, in beweging brengt en op de been houdt. Door mee te gaan met die kracht en te luisteren naar die geest is het mogelijk de diepste dimensie van het leven te ervaren en zinvol te leven. Op deze wijze wordt je leven, nu en in de toekomst, heilzaam voor jezelf en anderen. Spiritualiteit tilt daarom een mens op om over zichzelf heen te kijken, hem in een grotere ruimte te zetten en hem perspectief te geven. En tegelijkertijd om de grond van het menselijk bestaan te peilen, de diepte èn de hoogte ervan te beseffen.
	Vandana Shiva leeft vanuit een dergelijk bezield bestaan. Zij is een gedreven vrouw vanuit haar geloofde overtuiging die leeft in de Indiase kosmologie dat de wereld wordt voortgebracht en hernieuwd door het dialectische spel van schepping en vernietiging, samenhang en desintegratie. De spanning tussen deze tegenstrevende krachten van waaruit beweging ontstaat wordt afgeschilderd als de eerste verschijning van dynamische energie (Shakti). Alle bestaan komt voort uit deze primordiale energie die de substantie is van alles en alles doortrekt. De manifestatie van deze machtige energie wordt natuur genoemd (Prakriti). Daarom is de natuur, zowel bezield als niet-bezield, een uitdrukking van Shakti, het vrouwelijke en scheppende beginsel van de kosmos. In verbinding met het mannelijke principe (Perusha) schept Prakriti de wereld.
	Terwijl het Westerse denken een dichotomie aanbrengt tussen man en vrouw, tussen persoon en natuur, is er in de Indiase kosmologie een diep besef van een dualiteit-in-eenheid tussen de mens als man en vrouw èn tussen mens en natuur. Elke vorm van schepping draagt het teken van verscheidenheid binnen een éénmakend principe. Dit zicht op de werkelijkheid, op de schepping, is de basis van het ecologisch denken en handelen van India. Mens en natuur horen tot eenzelfde organische zijnsorde.
	Dit ‘vrouwelijk’ principe, Prakriti, is geen abstracte categorie, maar een concreet alledaags uitgangspunt, dat zich als volgt manifesteert:
	a) als creativiteit, activiteit, produktiviteit
	b) als diversiteit in vormen
	c) als onderlinge verbondenheid in alle relaties van zijnden, inclusief de mens
	d) als continuïteit tussen mens en natuur
	e) als heiligheid van het leven in de natuur

Tegenstellingen

Het behoeft nauwelijks gezegd te worden, hoezeer deze zienswijze op het hele bestaan radicaal verschilt van de Westerse manier van denken, vooral na de 16e eeuw. Toen ontstond er in het denken van Bacon, Descartes en andere invloedrijke figuren een onoverbrugbare kloof tussen mens en natuur. De natuur was er ten dienste van de mens. Zij moest veroverd worden door de mens en haar organische geheimen prijs geven. Zij werd verkracht als een vrouwelijk symbool. Ze was niet langer Moeder Aarde, maar werd tot een slavin gemaakt (Bacon). Waar het op aankwam was het denken, de ratio. Al het andere zijn, het lichaam, de zintuigen, de emoties, maar ook de hele natuur was daarvan afhankelijk en was daaraan onderworpen. De natuur werd slechts omgeving, uitbreiding en hulpbron van de mens, die zich ‘meester en bezitter van de natuur’ beschouwde (Descartes).
	Wanneer we nu de gevolgen van deze Westerse zienswijze op een rijtje zetten, parallel aan de vijf punten hiervóór, dan komen we tot de volgende karakteris-tieken:
	a) de natuur is inert en passief
	b) ze is uniform en mechanistisch
	c) ze is te ontleden in fragmenten
	d) ze is gescheiden van de mens
	e) ze is inferieur, minderwaardig aan de mens; hij mag haar beheersen en exploiteren.
Kortom: de natuur is geen zijnde met een eigen levensbeginsel en met eigen organische, intrinsieke wetten.
Niet alleen aan de omgang met de natuur heeft dit Westerse, rationalistische Verlichtingsdenken grote schade aangericht, ook het denken over ‘de vrouw’, haar waarde en waardigheid, heeft hier fundamenteel onder geleden. Aanvankelijk werden vrouwen juist gerespecteerd om hun organische, cyclische lichaamsbouw, hun capaciteit om nieuw leven te dragen, te baren en te voeden. In die gedachtengang waren vrouwen ook meer verbonden met de natuur. Door de omslag in het Westerse denken deelden vrouwen in het lot van de natuur en werden ze juist om hun organische en cyclische bestaanswijze als minderwaardig aan mannen beschouwd. Zij zouden niet abstract en analyserend kunnen denken en zich laten drijven op hun emoties. Juist om hun lichamelijkheid werden zij minderwaardig geacht en het hele menselijke bestaan werd in scheidslijnen gedacht en als tegenover elkaar:

               	Lichaam	-	geest
              	verstand	-	gevoel	
	   naar buiten optredend		-	meer op ‘binnen’ gericht
               	cultuur	-	natuur
                	actief	-	passief

Het is terecht dat Shiva vanuit haar levensbeschouwing er alles aan wil doen deze scheidingen ongedaan te maken door de opposities te integreren in een nieuwe, boeiende en veelzijdige werkelijkheid.

Vrouwelijk principe

Vrouwen in India hebben in de voorste linies gestaan van de ecologische strijd om hun land en water te beschermen. Zij hebben zich ingezet om de natuur te blijven beschouwen en te behouden als Prakriti, de levende kracht die het leven ondersteunt.
	Shiva legt uit dat dit vrouwelijk principe niet is gebaseerd op de eigen aard van de vrouw die tegenover die van mannen staat. Want daarmee zouden we terug zijn in het mannelijk-patriarchale denken van tegenstelling en uitsluiting, waarin vrouwen passief zouden zijn en mannen actief en creatief, die daardoor over vrouwen moeten heersen.
	Neen, Prakriti, het vrouwelijk principe, moet meer gezien worden als de levenskracht van de natuur, die zich voortzet in de levenskracht van mannen en vrouwen. Zij gaat in de zijnsorde eraan vooraf en doordringt alles wat leeft. Shiva noemt haar het vrouwelijk principe omdat ze in de natuur en vrouwen de “producers of life” ziet.
	Constateren dat vrouwen en de natuur intens met elkaar geassocieerd worden, is geen revolutionaire bewering. Precies in deze veronderstelling werden beide gedomineerd. Juist daarom zijn vrouwen zo vaak het slachtoffer geworden van een Westers ontwikkelingsdenken en -handelen. Zij blijven echter niet enkel als slachtoffer spreken, maar worden uitgedaagd om vanuit hun overlevingsstrategie en hun diepe ervaringskennis van de natuur nieuwe, creatieve wegen te wijzen, die tot behoud van de natuur leiden. Na hun marginalisering door het Westerse denken blijkt nu dat vrouwen in de marge een bron van genezende kracht zijn voor de ziekmakende Westerse denkwijze.
	Shiva verzet zich hevig tegen de op ‘gender’ gebaseerde ideologie, die zich fundeert op elkaars uitsluiting en vasthoudt aan sociaal en cultureel gevormde beelden van man en vrouw. Ook zij gaat, evenals ik zelf, uit van een feminisme dat ten diepste een kritiek is op onze bestaande Westerse cultuur. Als het goed is levert feminisme een bijdrage aan vrouwen zowel als aan mannen. In deze, niet op gender gebouwde filosofie is het vrouwelijk principe niet exclusief belichaamd in vrouwen, maar is het het principe van activiteit en creativiteit in de natuur, in vrouwen en in mannen. Het herwinnen van het vrouwelijk principe is aldus geassocieerd met de niet-patriarchale, niet door gender belaste categorie van “creatieve macht in vredelievende vorm” (Tagore).
	Dit is de denkwereld van Shiva. Van daaruit leeft en handelt zij. Om dit denken te realiseren schrijft en strijdt zij, omdat ze gelooft dat dit perspectief de mensheid kan genezen zowel wanneer zij in de positie van slachtoffer verkeert of als overheerser optreedt. Het herstel van het vrouwelijk principe is een antwoord op velerlei vormen van overheersing en onteigening, niet alleen van vrouwen, maar ook van de natuur en van niet-Westerse culturen. Het houdt ecologisch herstel in, de bevrijding van de natuur, de bevrijding van vrouwen en evenzeer die van mannen, die voor hun dominantie over de natuur en vrouwen hun eigen menselijkheid opgeofferd hebben.
	Het herstel van het vrouwelijk principe is gebaseerd op inclusiviteit. Het betekent een herstel in de natuur, in mannen en vrouwen van creatieve vormen van zijn en van waarneming, door de natuur te zien als produktief en actief. Voor mannen houdt het een oriëntatie in op actie en activiteit om samenlevingen te scheppen waarin het leven versterkt wordt en niet verzwakt en bedreigd. Het vrouwelijk principe, deze creativiteit, sterft zowel in vrouwen als in mannen als in de natuur, wanneer mannelijk geweld en agressie het model worden van activiteit en vrouwen en de natuur tot passieve objecten van geweld gemaakt worden.

Ecofeminisme

Shiva ziet dan ook niets in het Westerse feminisme dat al te vaak niets meer is dan een onkritische strijd van vrouwen om dezelfde rechten en posities te krijgen als mannen en om hun leven en optreden te imiteren. Zo blijven we gevangen binnen het systeem. Juist door er afstand van te nemen zien en ervaren we scherper waar het om gaat. Ons waarnemen, aanvoelen, denken en handelen moeten radicaal veranderen: vanuit respect voor het organische leven van alledag zouden we niet langer scheidend moeten denken. Het kan pas goed komen met het Westerse denken, het Westerse feminisme en de Westerse ecologie, als we inzien hoe hecht deze alledrie met elkaar verbonden zijn.
	Immers milieumaatregelen worden meestal louter uit eigenbelang van mens en economie getroffen, en zelden uit een onbaatzuchtig respect en eerbied voor de natuur. Alleen al hierom zou het feminisme zich moeten verdiepen en verbreden tot een ecofeminisme, dat bezorgd is voor al wat groeit en leeft en zich keert tegen elke vorm van suprematie en geweld. Ecofeminisme oriënteert zich op verbondenheid en heelheid, op integratie van theorie en praktijk. Het bevestigt de eigen kracht en integriteit van alle leven. Een ecofeministisch perspectief stelt de behoefte aan een nieuwe kosmologie en een nieuwe antropologie voorop, die erkennen dat het leven in de natuur (inclusief menselijke wezens) wordt gehandhaafd door middel van samenwerking, wederkerige zorg en liefde. Alleen op deze manier zijn we in staat om de verscheidenheid van alle levensvormen, inclusief hun culturele expressies te respecteren en te behouden, als de ware bronnen van ons welzijn en geluk. Het besef van onderlinge afhankelijkheid en verwevenheid leidt tot het weer ontdekken van de spirituele dimensie van het leven.
	Nu heeft spiritualiteit een waaier van betekenissen, zoals ik al eerder schreef. Voor Shiva gaat het niet om een traditioneel godsdienstige spiritualiteit, maar om de eenmakende en levengevende kracht in alle leven, die de oppositie tussen geest en materie, tussen transcendentie en immanentie overstijgt en afschaft. Voor Shiva is er slechts immanentie. Maar deze is niet inert. Er is geen passieve materie zonder subjectiviteit, leven en geest. De geest leeft juist in alles en vooral in onze zintuiglijke ervaring. Omdat we zelf met onze lichamen het materiële niet kunnen scheiden van het spirituele. Het spirituele is de liefde zonder welke geen leven kan bloeien.

Radicale immanentie

De ecologische relevantie van deze nadruk op spiritualiteit ligt in het terugwinnen van het besef van de heiligheid van het leven, omdat het leven op aarde slechts behouden kan blijven als mensen beginnen alle levensvormen als heilig te beschouwen en ze als zodanig te respecteren. Voor Shiva is dat radicale immanentie, maar wel gevulde en betekenisvolle immanentie die vraagt om het leven te vieren, te heiligen en te behoeden voor vernietiging.
	Voor Shiva is spiritualiteit de kwaliteit van het leven zelf. Ze is niet gelokaliseerd in een buitenwereldlijke godheid, niet in transcendentie, maar in het leven van elke dag, in ons werk, in de dingen die ons omgeven, kortom in onze immanentie, in ons zijn in de wereld. Juist doordat dit ons heilig moet zijn dient het ook op gezette tijden gevierd te worden in rituelen, in dans en gezang. Aldus vieren we onze afhankelijkheid van Moeder Aarde. Heeft het technische en scheidende denken de onttovering van de natuur bevorderd, nù is de tijd aangebroken haar weer te betoveren, tot bekoring te brengen. Shiva verzet zich dan ook tegen de hedendaagse modieuze trend van velen, voor wie onze kapitalistische samenleving met haar vrije markt te ‘plat’ geworden is, om allerlei Oosterse mystieke gebruiken naar het Westen te halen, en aanhanger van New Age te worden. Deze gebruiken raken verwaterd omdat ze uit hun context gehaald worden en in het Westen niet verankerd kunnen worden in de bestaande structuren van denken en handelen. Bovendien hebben ze, àls ze al positief werken, hoogstens persoonlijke waarde voor een individu en niet voor een gemeenschap. Maar Derde Wereldvrouwen beschouwen de aarde zelf als een levend wezen dat de overleving van henzelf en van al hun medeschepselen garandeert. Zij hebben ontzag voor de heiligheid, de onaantastbaarheid van de aarde, vieren deze ook en verzetten zich tegen de transformatie ervan in dood materiaal voor industrialisering en de produktie van koopwaar. Daarom respecteren ze zowel de verscheidenheid van de natuur als de grenzen ervan die niet geschonden kunnen worden, willen mensen kunnen overleven.
	Het is dit soort ‘materialisme’, deze immanentie, geworteld in het bestaan van alledag, dat de basis is van Shiva’s positie, die zowel ecofeministisch is als spiritueel. Voor haar is het vrouwelijk principe de bron van haar spiritualiteit, die echter niet ‘vergeestelijkt’ is, maar die uiteindelijk ook een sterk politieke gedrevenheid kenmerkt.

Bevolkingspolitiek

Een goede politiek behoort zorg te hebben voor alle levensterreinen van de mensen en er beleid voor te ontwikkelen. In hun boek Ecofeminism passen Maria Mies (een Duitse feministische sociologe) en Vandana Shiva hun ecofeministische uitgangspunten toe op een veelheid aan maatschappelijke kwesties. Het is opvallend en indrukwekkend te zien hoezeer hun ecofeministische spiritualiteit consequenties heeft voor vrijwel alle levensterreinen. Hun denken staat zo haaks op het Westerse denken dat alles anders zou moeten.
	Het zou in dit bestek te ver voeren om op al die onderwerpen in te gaan. Maar één uitzondering wil ik maken, namelijk voor hun behandeling van de bevolkingspolitiek. Na een scherpe beschrijving en afwijzing van de hedendaagse biotechnologie besluiten de auteurs hun boek met het hoofdstuk ‘Towards a new ecology of reproduction’. Daarin houden ze een pleidooi voor de samenhang van het leven en van de sociale context. Juist die samenhang moet weer beleefd worden in plaats van de vermeende en volgehouden tegenstellingen tussen mensen en het milieu, tussen het individu en de maatschappij, tussen produktie en reproduktie, tussen seksualiteit en voortplanting.
	Vanuit het concept van emancipatie en individuele vrijheid, waarin ieder meent recht te hebben op de bevrediging van al zijn of haar behoeften, in een groeiende welvaart, verdwijnt de samenhang en daarmee het algemene welzijn van de mensheid en de natuur.
	Beide auteurs zijn ervan overtuigd dat het geen zin heeft alle problemen geïsoleerd, de een na de ander, aan te pakken. Zij beklemtonen juist dat we de problemen die ons bezighouden alleen kunnen oplossen, wanneer we ze zien in hun onderling verband. De samenwerking tussen Mies en Shiva bij het schrijven van dit boek, brengt het verband tussen Noord en Zuid tot uitdrukking. 
	De integriteit van de natuur, van de kosmos, maar ook van het menselijk lichaam is bij het probleem van de overbevolking weer uitgangspunt en richtsnoer. Als de welvaart van het Westen blijft oprukken, sterft de natuur. Het is onaanvaardbaar en een ontkenning van de menselijke waardigheid, vooral van die van vrouwen, dat de Westerse politiek de overbevolking als een van de meest acute problemen voorstelt en vrouwen in de Derde Wereldlanden dwingt tot sterilisatie, abortus en het innemen van contraceptiva, maar tegelijkertijd het aantal auto’s, de ‘auto-bevolking’ in het eigen werelddeel, wèl laat toenemen.
	Overbevolking is geen eenduidig begrip. Nu wordt het als argument gebruikt voor dwingende maatregelen. Maar het zou ons moeten aanmoedigen ons vertrouwen te laten herleven in het goede contact van vrouwen met de natuur, en met hun eigen ervaringsweten wat betreft hun vruchtbaarheid. Er zou een nieuwe waardering moeten groeien van man-vrouw-relaties, zowel naar hun vorm, als naar hun inhoud. Ik citeer: “Als mannen en vrouwen hun seksuele verkeer beginnen te begrijpen als een zorgzame en liefhebbende wisselwerking met de natuur, met zichzelf en hun partners, dan zullen zij ook in staat zijn methoden te vinden voor geboorte-regulering, die vrouwen niet schaden. Een dergelijke liefdevolle en zorgzame relatie zou tot een nieuw verstaan van seksualiteit leiden - niet als een zelfzuchtige, agressieve ‘drift’, maar als de menselijke capaciteit om in verbinding te leven met onszelf, met elkaar en, daarin opgenomen, met de aarde en al haar bewoners.”

De conclusie van deze bijdrage moet zijn dat Shiva een moedige en bijna profetische vrouw is, die de volle consequentie van haar levensovertuiging en geloof in de heiligheid van het leven op zich neemt en in woord en geschrift daarvan uiting geeft.

Naschrift
1. Ik ben in deze bijdrage dicht bij de geschriften van Vandana Shiva gebleven om het profiel van haar spiritualiteit zo zuiver mogelijk te tekenen. Ik weet niet eens of zijzelf wel over ‘haar’ spiritualiteit zou willen spreken. Maar naar mijn overtuiging is een dergelijk leven en handelen op basis van een geloven in de levenwekkende heiligheid van de natuur en van alle leven zeker te karakteriseren als gedragen door spiritualiteit.
	Met opzet heb ik Shiva’s teksten niet onderbroken en de aandacht ervoor afgeleid door commentaar mijnerzijds. Dat zou een discussie betekenen tussen Noord en Zuid en daarover gaat het nu niet. Ik ben diep onder de indruk van haar persoon en haar werk. En bij een andere gelegenheid zal ik wel eens de kans hebben om in een dialoog met haar, mijn vragen aan haar te stellen.
	Deze zouden twee aspecten bevatten:
	a) Over het ‘vrouwelijk’ principe, waarbij ik nu vrouwelijk tussen aanhalingstekens zet. Want in het Westen zijn vrouwen bang geworden om dit woord massief te gebruiken, omdat we eeuwenlang op dit ‘ewig Weibliche’ zijn vastgelegd.
	b) Over de volgehouden immanentie waarvan Shiva overtuigd is. Zij wijst de dimensie van de transcendentie van de hand en dit kan ik haar niet nadoen. Voor mij is er wèl sprake van een boven alles uitstijgende Bron, Levenskracht die we God noemen, die zowel in al het levende aanwezig is, maar ook dit te boven gaat en oorzaak is van al wat leeft. En die bovendien als een Tegenover in mijn leven functioneert, in een levenwekkende, maar ook kritische liefde. De goddelijke geest in ons, tussen ons en in al wat leeft is voor mij het symbool daarvan.

2. Doordat ik met opzet dicht bij Shiva’s tekst ben gebleven, heb ik nogal wat aan haar teksten ontleend, ze vertaald, geparafraseerd in eigen woorden, soms ook letterlijk geciteerd. Omdat een tekst met alsmaar aanhalingstekens en noten onprettig leest, laat ik hieronder de titels van de twee boeken volgen, waarvan ik gebruik gemaakt heb. Ook geef ik de gedeelten aan waaruit ik vooral geput heb.

- Vandana Shiva, Staying Alive: Women, Ecology and Development, Zed Books, London, 1989. Introductie en de hoofdstukken 1, 2, 3 en 7.
- Maria Mies en Vandana Shiva, Ecofeminism, Fernwood publications, 1993. Introductie en de hoofdstukken 11, 12, 19 en 20.

10

EEUWENOUDE LANDBOUWTECHNIEKEN ZIJN ACTUELER DAN OOIT

Jan Paul Smit

Van oudsher steunt de Indiase landbouw op het bos. De dorpsbewoners halen er bladeren en grassen, die ze als veevoer gebruiken en compost. Ze zoeken er kruiden om ziekten bij planten, dieren en mensen te bestrijden. Ze vinden er knollen, oliehoudende zaden, vruchten, brand- en timmerhout. Bovendien houdt het bos het water van de felle moesonregens vast en geeft die zo langzaam af, dat er het hele jaar door drink- en irrigatiewater voorhanden is.
	Vanzelfsprekend is de plattelandsbevolking gewend uiterst zorgvuldig om te springen met het bos, de basis van hun bestaan. Omdat het werk in het bos traditioneel een vrouwentaak is, beschikken vooral zij over grote kennis van de vele plantensoorten en hun onderlinge samenhang. Zij weten hoe ze door zorgvuldig snoeien het bos tot een grotere opbrengst kunnen stimuleren. Groepen vrouwen trekken gezamenlijk het bos in om bladeren, takken en vruchten te verzamelen, waarbij oudere vrouwen op een natuurlijke manier hun kennis doorgeven aan de jongere generatie. 
	In de koloniale tijd ging er veel bos verloren voor de plaatselijke bevolking. In haar boek ‘Staying Alive’ schrijft Vandana Shiva : “Toen de Britten India koloniseerden, koloniseerden ze allereerst de bossen. Terwijl ze geen idee hadden van de rijkdom van deze bossen en van de rijkdom aan kennis bij de plaatselijke bevolking om op een duurzame manier de bossen te beheren, negeerden ze de rechten, behoeften en kennis van de plaatselijke bevolking en reduceerden ze de bossen van het fundament van het bestaan tot een houtmijn.” 
	“In het jaar 1799 alleen al werden 10.000 teakbomen via de rivier de Beypur in Malabar aangevoerd.” De Engelsen hadden het hout nodig voor de bouw van oorlogsschepen voor de ‘Kings Navy’.

Toen de Britten India onderwierpen, waren de landbouwmethoden, gebaseerd op duizenden jaren ervaring, zeer ver ontwikkeld. In 1889 stuurde de Engelse regering een agronoom naar India om te onderzoeken, hoe de landbouw daar verbeterd kon worden. Deze deskundige schreef in zijn officiële rapport: “Ik maak me sterk, dat het eenvoudiger is verbeteringen voor te stellen voor de Engelse landbouw, dan waardevolle suggesties te doen voor die van India ... nergens zou men betere voorbeelden kunnen vinden van zowel het nauwgezet vrijhouden van het land van onkruid, als van vernuftige apparaten om het waterpeil te verhogen, als van kennis van de bodem en haar mogelijkheden, als van de juiste tijd om te zaaien en te oogsten. Het is wonderlijk bovendien, hoeveel er bekend is van vruchtwisseling, het systeem van het verbouwen van verschillende gewassen tegelijkertijd op één akker en van het ploegen.” 
	Door het ingrijpen van de Engelsen ontstonden grote problemen. Zij onteigenden gemeenschappelijke weiden en bossen en breidden de verbouw van handelsgewassen als suikerriet en pinda’s sterk uit. Dit ging ten koste van de traditionele landbouw voor de zelfvoorziening. In de chaotische periode na de onafhankelijkheid in 1947, ontstond er een ernstig voedseltekort. 

De ‘Groene Revolutie’ moest de politieke onrust indammen

Gandhi en zijn medewerkers van de onafhankelijkheidsbeweging pleitten ervoor zorgvuldig alle mogelijkheden van de traditionele, ecologische landbouw ten volle te benutten. Zo sprak in 1951 de minister van landbouw tot zijn hoge ambtenaren: “Bestudeer van de Levenscyclus van de dorpen, die jullie onder je hoede hebt, zowel de watervoorziening als de bodemgesteldheid. Zoek uit, waar de Cyclus verstoord is en vorm je een idee van de stappen, die gezet moeten worden, om deze te herstellen.” 
	Ook voerden de meeste Indiase deelstaten landhervormingen door, om landloze boeren aan werk te helpen. De politiek van de nieuwe Indiase regering was succesvol: in de periode ‘49 - ‘65 nam de produktie van granen met ruim drie procent per jaar toe. 

Toch sloeg India een andere weg in. Een gedeelte van de elite maakte zich zorgen om haar positie, nu de arme plattelandsbevolking zich steeds duidelijker liet horen. Deze putte veel inspiratie uit de ontwikkelingen in buurland China, waar boerenbewegingen een belangrijke rol speelden bij de communistische machtsovername in 1949.
	Ook de Amerikaanse regering en de grote internationale bedrijven wilden na het ‘verlies van China’ maar al te graag de onrust op het platteland van Azië een halt toeroepen. De ‘Groene Revolutie’ zou het tovermiddel worden om dit te bereiken. In het Amerikaanse researchinstituut IRRI, gesticht door de Rockefeller en Ford Foundation, was een nieuwe ‘wonder’-rijstvariëteit gekweekt. Deze zou de landbouwopbrengst enorm verhogen. De overvloed zou de druk van de ketel halen en voor ‘vrede’ zorgen. 
	Na enige jaren van voorbereiding ging in 1967 de ‘Groene Revolutie’ officieel van start. Hoewel de produktie van granen in de periode ‘67 - ‘78 gemiddeld zo’n 2,5 procent bleef groeien, was de ‘Groene Revolutie’ toch een teleurstelling. De ‘wonderzaden’ blijken grote hoeveelheden kunstmest nodig te hebben. Nu monocultuur van de superrijst de talloze inheemse variëteiten vervangt, is er een flinke behoefte aan bestrijdingsmiddelen. Om de uitermate dorstige planten te voorzien van voldoende water, zijn grote en kostbare irrigatieprojecten noodzakelijk. Het vele en soms te zoute bevloeiingswater veroorzaakt zowel uitloging van de bodem, als verzilting. Volgens Shiva kan je spreken van “een milieuramp”.
	Het meest trieste voorbeeld vormt de Indiase deelstaat Punjab. Dit was het paradepaardje van de ‘Groene Revolutie’. “Paradoxaal genoeg is Punjab, na twintig jaar ‘Groene Revolutie’, noch een land van welvaart, noch van vrede. Het is een gebied, waar ontevredenheid en geweld welig tiert. In plaats van overvloed treffen we in Punjab verziekte gronden en gewassen aan, uitgeloogde, woestijnachtige gebieden en ontevreden boeren, die kampen met schulden.” In de tweede helft van de jaren ‘80, verloren meer dan 10.000 mensen het leven bij ongeregeldheden.

Verzet tegen de ‘Groene Revolutie’ was er van het begin af aan. Zo weigerde bijvoorbeeld de directeur van het Indiase landbouwonderzoeksinstituut in Cuttak zijn medewerking. Hij werd onder internationale druk ontslagen. Toen een andere deelstaat hem in de gelegenheid stelde op kleinere schaal verder te werken met inlandse rijstvariëteiten, werd hij opnieuw op straat gezet, nu door toedoen van de Wereldbank. 
	Succesvoller zijn de talloze acties van de Indiase bevolking tegen irrigatieprojecten en dammen, die noodzakelijk zijn voor de nieuwe landbouwaanpak. Zo moest de Indiase regering in 1993 het reusachtige Narmada-dam project ‘tijdelijk stilleggen’. Nog steeds wil het niet zo vlotten met de bouw.

‘Meer vrijhandel betekent meer honger’

In 1992 begon de Indiase regering een andere economische koers te varen. Liberalisering is het wachtwoord. Ook heeft India een ‘structureel aanpassings-programma’ van de Wereldbank en het IMF geaccepteerd. Het gevolg is, dat er minder belemmeringen zijn voor buitenlandse bedrijven en dat de Indiase regering subsidies op landbouwprodukten moet afschaffen. 
	Zo mag de overheid nu bij voedselschaarste onder de armen geen graan van Indiase boeren aankopen, omdat dit duurder is dan buitenlands graan. Dan is er volgens de Wereldbank sprake van concurrentievervalsing. Terwijl India in 1991 nog 672.000 ton tarwe exporteerde voor ongeveer 1,2 miljard gulden, moest het in ‘92 onder het aanpassingsprogramma 2,5 miljoen ton importeren. Te betalen in harde valuta. Shiva: “Het netto-resultaat is niet de afschaffing van subsidie op voedsel, maar een herverdeling: het geld gaat niet langer naar arme Indiase boeren, maar naar de machtige multinationals in de VS. (..) Onder het structurele aanpassings-programma zijn de overheidsuitgaven omhoog gegaan en is het handelstekort groter geworden, hoewel het programma beiden zou beperken. De bedoeling lijkt te zijn de economie te déstabiliseren in plaats van te stabiliseren, zodat er voor India geen andere keus overblijft, dan nog afhankelijker te worden van de Wereldbank en de multinationale bedrijven.” 
	Tot Shiva’s grote ergernis komt daar nog bij, dat de VS zijn graan royaal subsidieert. In 1986 bijvoorbeeld gaf de USA tien miljard dollar uit aan exportsubsidie op maïs en tarwe, die op de markt slechts 4,2 miljard dollar opbrachten. Met een exportsubsidie van 34 dollar per honderd kg, halveerde de USA de wereldmarktprijs voor rijst tot minder dan acht dollar per honderd kg. De gevolgen laten zich raden: kleine boerenbedrijven in de Derde Wereld leggen het loodje. Aangezien boeren het voedsel, dat ze zelf eten, betrekken van hun eigen bedrijf, betekent de Amerikaanse handelspolitiek een toename van de honger in de wereld. 

Eind 1993 werd de GATT, het landbouw-vrijhandelsverdrag getekend. Alle juichende verhalen over het ‘historisch akkoord’ ten spijt is niet iedereen hier enthousiast over. “In India zijn miljoenen boeren de straat opgegaan, om te protes-teren tegen het verdrag”, zegt Shiva. Om er smalend aan toe te voegen: “De vrijhandel is zo ‘vrij’ dat het overal met geweld opgelegd moet worden. Om wiens vrijheid gaat het echter, en wie wordt het kind van de rekening?”
	Uit de GATT is de World Trade Organization (WTO) voortgekomen, waarin het rijke Westen het voor het zeggen heeft. Shiva vreest dat niet de Verenigde Naties, maar de WTO “samen met de Wereldbank en het IMF, het centrum zal vormen van het wereldbestuur.” 
	Voor de landbouw in India ziet Shiva het somber in: “Het wegwerken van de kleine boeren is de opzettelijke politiek van de GATT.” Maar liefst zeventig procent van de Indiase beroepsbevolking werkt in de landbouw. Vrouwen nemen ongeveer twee-derde van het boerenwerk voor hun rekening. “De meerderheid van de vrouwen in India is niet eenvoudigweg huisvrouw, maar boer.” Verslechteringen in de landbouw zullen dus vooral vrouwen treffen. 
	Shiva benadrukt, dat de vrijheid, waar de GATT en de WTO het over hebben, vrijheid voor de grote landbouwfirma’s betekent, die “gebaseerd is op de ontkenning van de vrijheid van plattelandsvrouwen om voedsel te produceren, te verwerken en te eten naar hun plaatselijke ecologische, economische en culturele behoeften. (..) Meer vrijhandel betekent dus meer honger.” 

Agro-multinationals op de korrel

Het Indiase platteland kent een rijke verzetstraditie. Telkens weer voert de bevolking actie voor landhervormingswetten en zijn er strubbelingen met feodale grootgrondbezitters. Zo kwamen in 1946 pachters en kleine boeren in Bengalen en Andhra Pradesh in opstand en in 1949 die in Kerala. De AIKS (All Indian Kisan Sabha = Algemene Indiase Boerenbond), een organisatie die aan de Indiase communistische partij gelieerd is, speelde in deze opstanden een grote rol.
	In de zestiger jaren voerde de Naxalietenbeweging een gewapende strijd in West-Bengalen en Andhra Pradesh. In het gebied ten noorden van Bombay was de verzetsbeweging van inheemse volken Bhoomi Sena actief.
	In 1988 demonstreerden 200.000 landarbeiders in Delhi voor opname van het recht op werk in de grondwet. Verder eisten ze regeringsmaatregelen om de plaatselijke industrie te beschermen en de invloed van de multinationals en de grote Indiase bedrijven terug te dringen.1

Shiva is betrokken bij verschillende grote boeren-demonstraties. Zo stond ze in 1993 in Bangalore op het podium, toen honderdduizenden boeren protesteerden tegen de agro-multinationals. De boeren legden gezamenlijk een eed af dat ze zich in zouden zetten voor het behoud van de inheemse zaden. Ze voegden de daad bij het woord door de zaden die ze meegenomen hadden in te zamelen en te overhandigen aan Shiva. Het onderzoeksinstituut dat zij opgericht heeft (de Research Foundation for Science, Technology and Natural Resource Policy) beheert een zaadbank voor het bewaren en opnieuw introduceren van inheemse voedselgewassen.2

Eind 1995 verbrandden boeren uit de Indiase deelstaat Karnataka bij een grote demonstratie de tekst van een amendement op de landhervormingswet. Deze aanpassing, die de bestaande wet afzwakt, is een uitvloeisel van het structurele aanpassingsprogramma van de Wereldbank en het IMF. Shiva was een van de sprekers op de manifestatie.3

Maart 1996 kwamen meer dan 50.000 boeren in Delhi bijeen om te protesteren tegen multinationals en corrupte politici. De demonstranten namen een manifest aan waarvoor Shiva het ontwerp geschreven had. 

“Het voortbestaan van de Indiase boeren, die 75 procent van Indiaas bevolking uitmaken en 25 procent van alle boeren op de wereld, wordt bedreigd”, schrijft het manifest. “De natuurlijke hulpbronnen waar ons boerenbestaan vanaf hangt - land, water, vee en zaden - worden ons ontstolen onder de nieuwe economische politiek, die de Wereldbank en de Wereldhandelsorganisatie (WTO) voorschrijven.”
	(..) “Onder druk van de WTO worden wetten gemaakt om de zaden, die altijd een natuurlijke hulpbron zijn geweest van de boeren gezamenlijk, in handen te spelen van particuliere multinationale zaadfirma’s.” Het manifest wijst de nieuwe IPR-wetgeving af: “Wij zijn de oorspronkelijke kwekers van het zaad.” En voegt eraan toe: “We zullen niet meewerken aan de uitvoering van wetten die ons onvervreemdbare recht op het zaad niet erkennen.” Patentering van planten en dieren wijst het manifest af “omdat dit immoreel is en haaks staat op onze culturele tradities”.
	De boerenorganisatie verzet zich tegen het slachten van runderen voor de vleesexport: “Onze rijkdom aan vee is de basis van de duurzame landbouw, onmisbaar voor ons boeren om te overleven. (..) Onze dieren zijn ons heilig. Ze zijn als familieleden.” De boeren kondigen aan over te schakelen op biologische landbouw op basis van inheemse zaden en onafhankelijk van de chemische concerns. “We zullen een levensvatbare en rechtvaardige economische orde vestigen om ervoor te zorgen dat we in staat zullen zijn onze plicht te vervullen de bevolking van India te voorzien van veilig en voldoende voedsel.”4

Eind mei 1995 richtte de KRRS (Karnataka Rajya Ryota Sangha = Pachtersbond uit Karnataka) samen met het Third World Network (een koepel van milieugroepen uit de Derde Wereld) een Internationaal Instituut voor Duurzame Landbouw op in Bangalore. Shiva zit namens het Third World Network in het bestuur van dit instituut. Het is gevestigd in de boerderij van de plaatsvervangend voorzitter van de KRRS, die in 1991 overschakelde op biologische landbouw. Na drie jaar was zijn inkomen met 170 procent gestegen.
	Het instituut verzorgt trainingsprogramma’s voor boeren die op biologische landbouw over willen gaan, en helpt bij het verzamelen van inheems zaad, het opzetten van een lokale zaadbank en de herintroductie van traditionele gewassen.5

Verantwoording
Dit hoofdstuk is een bewerking van het artikel ‘Wereldhandel versus zelfvoorziening’, dat juli 1994 verscheen in het tijdschrift Ongehoord. Het is vooral gebaseerd op Shiva’s boeken The Violence of the Green Revolution en Staying Alive en het artikel GATT, Agriculture and Third World Women uit het boek Ecofeminism. 

Noten
1. Twan Custers e.a., India, oogst van de armoede, LIW, Utrecht, 1984; en Gerard Oonk, Werk tegen armoede, LIW, Utrecht, 1990.
2. Research Foundation for Science, Technology and Natural Resource Policy, ‘New Initiatives for Sustainable Agriculture’, in Bija - the Seed, New Delhi, 1995, nummer 13, pagina 1 en Research Foundation for Science, Technology and Natural Resource Policy, Seed Wars: Indian Farmers vs Free Trade and GATT, New Delhi; een video.
3. Research Foundation for Science, Technology and Natural Resource Policy, ‘Karnataka Farmers Burn New Agricultural Policy and Land Reforms (Amendment) Act’, in Bija - the Seed, New Delhi, 1995, nummer 14, pagina 18.
4. Research Foundation for Science, Technology and Natural Resource Policy, ‘Farmers’ Charter’, in Bija - the Seed, New Delhi, nummer 15 & 16, pagina 19 en: Bharatiya Kisan Union en Maria Mies, ‘National Farmers’ Rally on 7th March 1996’, in Rundbrief Subsistenz Perspektive, Institut für Theorie und Praxis der Subsistenz, Bielefeld, nummer 6, pagina 84.
5. Research Foundation for Science, Technology and Natural Resource Policy, ‘New Initiatives for Sustainable Agriculture’, in Bija - the Seed, New Delhi, 1995, nummer 13, pagina 1.

11

EEN BRABANTSE BOER OVER SCHAALVERGROTING

“Dan wordt alles afgepakt en word je in een rijtjeshuis gezet.
En dan moet je je hand ophouden.”

Jan Paul Smit

Schaalvergroting in de landbouw is geen typisch Derde Wereldverschijnsel. Ook in het Westen zijn talloze kleine en middelgrote bedrijven over de kop gegaan en hebben miljoenen boeren hun werk verloren. In 1930 waren er 640.000 Nederlanders werkzaam in de landbouw en visserij. Zij maakten ruim twintig procent van de beroepsbevolking uit. In 1993 waren dat er nog maar 224.000, een krappe vier procent. 
	De bedrijfsgrootte en de intensiviteit namen sterk toe. In 1950 had een Nederlandse boerderij gemiddeld 5,7 hectare grond, in 1993 16,5 hectare, bijna het drievoudige. Leverde een hectare in 1950 gemiddeld 3200 kilo tarwe op, in 1993 gaf zij bijna drie keer zoveel: 8800 kilo. Het aantal varkens in Nederland nam in de periode 1950-1993 met een factor acht toe.
	Ook in andere Westerse landen nemen we dezelfde tendensen waar. Zo verdween er in West-Duitsland sinds 1949 tweederde van alle boerenbedrijven. In de twaalf landen van de EU werkte in 1970 nog ruim dertien procent van de beroepsbevolking in de landbouw. Twintig jaar later was dit nog geen zes procent meer.1

Wat betekent de schaalvergroting en de intensivering voor een boer persoonlijk? Hoe ervaart hij of zij dat? Daarover spraken we met Janus Hoeks (62), golvende witte haren, klein van stuk, tenger en sterk. Hij is een boer in hart en nieren. Van kindsbeen af woont hij op dezelfde boerderij op de Brabantse zandgronden. Hij heeft de ontwikkelingen in de landbouw aan den lijve meegemaakt: de specialisatie, de intensivering, de subsidies, de grote leningen, de overproduktie, de faillissementen van collega’s en de warwinkel van milieuregels. Ook hij moest uiteindelijk afhaken. ‘Hobbyboer’ is hij nu, zoals hij zelf zegt.

Gemengd bedrijf

Hoeks kan zich nog zonder moeite voor de geest halen hoe het op de boerderij toeging in de veertiger jaren, toen hij een jongen van een jaar of tien was. Zijn vader had voor 11.000 gulden de boerderij gekocht met ongeveer zeven hectare grond. Er waren zeven koeien op de boerderij, één fokzeug met een paar biggen, zo’n 35 kippen en een paard om de kar te trekken, te ploegen en te eggen. Het was een gemengd bedrijf met drie en een halve hectare grasland, een hectare rogge een hectare haver, een halve hectare voederbieten,en een halve hectare aardappelen,.

In de vijftiger jaren kwamen de eerste veranderingen. Na de oorlog produceerde de landbouw te weinig om de bevolking van voldoende voedsel te kunnen voorzien. Net als de andere Europese landen, moest Nederland de schaarse buitenlandse valuta besteden aan voedselimporten. Onder de energieke leiding van landbouwminister Mansholt stimuleerde de overheid een grotere produktie. Schaalvergroting en mechanisering moesten zorgen voor een stijging van de produktiviteit. Zo konden de voedselprijzen laag blijven en zou politieke onrust voorkomen worden. Goedkoop voedsel was in de ogen van de regering noodzakelijk om de industrielonen laag te kunnen houden en zo sterk te staan in de concurrentie met andere Europese landen. Lage landbouwprijzen waren bovendien nodig om op termijn te kunnen exporteren en zo de broodnodige deviezen in het laatje te brengen.
	De regering zag wel in dat de mechanisering in de landbouw binnen enkele jaren tot werkeloosheid onder de boeren zou leiden, maar nam dat op de koop toe. Hopelijk zouden inpoldering van een groot gedeelte van het IJsselmeer, de industrialisatie en de emigratie uitkomst kunnen bieden.
	Op Europees niveau zetten Mansholt en zijn ambtenaren zich vol vuur in voor een Europees landbouwbeleid, waarbij nationale beschermende maatregelen stapje voor stapje afgebroken zouden worden. Zo zou iedere streek door ‘de markt’ gedwongen worden zich te specialiseren op die landbouwprodukten die ze het goedkoopste kon voortbrengen.2
	De boerenorganisaties, die de belangen van de boeren moesten verdedigen in het Landbouwschap, schaarden zich in grote lijnen achter Mansholt. Sommige boeren hadden zoveel kritiek op het Landbouwschap dat ze het vertikten de verplichte contributie te betalen. Toen de overheid die met geweld ging innen, brak er in Drenthe een kleine boerenopstand uit. Een boerderij, die bij opbod verkocht had moeten worden, ging in vlammen op. Daar staat nu een gedenksteen: “Een steen des aanstoots voor het Landbouwschap, voor de verdreven vrije boeren een eresteen. Opdat wij niet vergeten de Slag in Hollandscheveld ‘63.”

De eerste veranderingen

Hoeks: “In de vijftiger jaren is door de Rijkslandbouwvoorlichting de kunstmest gestimuleerd. Daardoor kreeg je een grotere produktie en kon je meer vee houden. Want toentertijd hield je niet meer vee dan je voer had.Je kreeg toen studieclubs voor boeren. Dan kwam er een spreker uitleggen wat de ontwikkelingen waren en hoe dat de boeren meer konden verdienen.”
	Later hebben ook de veevoederbedrijven voorlichters op pad gestuurd. In de vijftiger jaren begon bovendien de mechanisatie. “Als je wat meer verdiende, kon je moderner inrichten. Toen begonnen de machines te komen, de maaimachine, de vorentrekker om aardappelen te zetten, de zelfbinder om het graan te maaien. Dat was allemaal paardentractie. We hebben hier nog een kleine coöperatie opgericht van zeven, acht boeren die samen de machines kochten. Ik geloof dat dat gefinancierd werd door de Boerenleenbank.”

Door ‘woest’ land te ontginnen werden de bedrijven wat groter. “In 1952 was de werkeloosheid groot en toen heeft de regering de DUW opgericht, de Dienst Uitvoerende Werken. Toen hebben wij ook een halve hectare bos laten ontginnen. Dat was al eigendom van ons, maar daar stond hout op. Daar kon je niks op telen. Het stuk grond was aan de ene kant te laag en aan de andere kant lag een bult. Die hebben ze afgegraven en daarmee dat lage stuk opgehoogd. Dat ging met de schop en van die kiepkarretjes, handgeduwd. Onze vader kon daar ook meehelpen. Dan kreeg hij kinderbijslag. Dat was toen nog niet voor boeren. Dat bracht goed op. Plus nog loon. De regering gaf negentig procent subsidie.”

In de vijftiger jaren haakten de eerste kleine boerenbedrijven met twee, drie of vier koeien af. Er zijn toen ook heel wat boerenzoons naar Canada geëmigreerd, omdat de bedrijven te klein waren om te splitsen.
	“Toen zijn de ontwikkelingen hard gegaan. In het midden van de vijftiger jaren zijn we van zeven naar tien koeien gegaan. En van één naar acht fokzeugen. In de zestiger jaren kregen we er vijftien en in 1970 dertig, veertig. Van vijftig kippen gingen we naar honderd en later naar 250.”

Vraag: Dus de uitbreiding ging stap voor stap?
“Bij ons is het eigenlijk maar langzaam gegaan. Je hebt ook boeren, die als ze maar een beetje verdiend hebben, meteen investeren. Groter, groter, groter... Dat zat er bij ons niet zo in. Een beetje behoudend, hè. Wij waren geen geweldenaars. We moesten het kunnen overzien.”

Schaalvergroting en specialisatie

In 1979 zette de melkfabriek de boeren voor het blok. Ze moesten minimaal 35 koeien nemen, anders nam de fabriek de melk niet meer af. Heel wat boeren schakelden over op akkerbouw, legden zich helemaal toe op varkens of haakten af. Hoeks wou zijn vee niet kwijt. Hij besloot een ligboxstal neer te zetten en stak zich daarvoor flink in de schulden. De overheid stimuleerde deze ontwikkeling met rentesubsidie en de WIR. In ‘83 stootte Hoeks de varkens af. Van jongs af aan had hij al last van bronchitis. Hij kon het stof van de varkens niet langer verdragen. Maar er was ook een andere reden:
	“Toen begonnen ze mij te korten omdat ik te weinig biggen had. Ik liet me niet dwingen. Ik had de beste, de gezondste biggen. Je kon geen betere krijgen. En dan kreeg ik een paar gulden per big minder als iemand anders. Voor mijn goede werk werd ik minder uitbetaald...”
	Ondertussen was het geen gemengd bedrijf meer wat Hoeks had. Er waren alleen nog maar koeien en op het land stond enkel gras of maïs.

Vraag: Het werk was ondertussen veel minder afwisselend. Vond u dat niet jammer?
“Ja. Maar een gemengd bedrijf dat ging niet meer. Om de heel eenvoudige reden dat dat veel te arbeidsintensief is. Dan zit je constant de hele zomer met arbeidspieken: met de graanoogst en de aardappeloogst en dan het hooien nog tussendoor. En in de lente het grond bewerken en het schoffelen. Als je specialiseerde, verdiende je meer met minder werk. Dan kon je de loonwerker inschakelen (die had grote landbouwmachines - jps) en die verrichtte in een paar dagen veel werk en dan had je het zelf gemakkelijker.”
	De milieuproblemen, die de intensieve landbouw veroorzaakte, werden zo ernstig dat de overheid uiteindelijk maatregelen nam. Maar de regels knellen: “Met dat mestquotum en nog zo’n tien, vijftien milieuregels, halen ze de animo eruit. Daar valt niet mee te leven.”

Afhaken

In de negentiger jaren zijn de landbouwprijzen over de hele linie laag. “De grove tuinbouw is hartstikke slecht. Het zijn geen prijzen. Nou zijn de champignon-bedrijven weer aan de beurt. Om de haverklap sluiten die. De varkens zijn twee, drie maanden goed geweest vanwege de gekke-koeien ziekte. Maar nou zakken de prijzen weer. De eieren, dat is al jaren slecht. Ondanks dat de aantallen steeds groter werden. Vroeger had een bedrijf honderd kippen, toen duizenden en nu wel dertig- veertigduizend.”

Met melk valt nog wel wat te verdienen, mits je bedrijf groot genoeg is. Een middelgrote Brabantse melkveehouderij moet ondertussen minstens twintig hectare grond hebben en vijftig koeien. In de negentiger jaren zijn dan ook heel wat boeren gestopt. Ook Hoeks zelf.
	“Dit bedrijf was niet levensvatbaar. Daarom heb ik mijn melkquotum verkocht. Ik had toch geen opvolger. Dat het melkquotum verhandelbaar werd en zoveel opbrengt, is mijn redding geweest. In het dorp zeggen ze nog wel ooit dat je geen ruggegraat hebt, als je stopt met boeren. Maar ik kijk er nuchter tegenaan. Als ik zie dat ik met werken niet meer kan verdienen als dat ik nu zonder werken verdien, dan hou ik ermee op.”
	Hoeks heeft 27 stuks vleeskoeien. Op zijn zeven hectare groeit gras wat hij hooit of inkuilt voor zijn dieren. Verder verbouwt hij maïs als veevoer. Gedeeltelijk verkoopt hij die.
	“Het vlees brengt niks op. Absoluut helemaal niks. En dan krijg je toch nog (lachend) zoogkoeien-premie en maïspremie en stierenpremie. (..) Toch ben ik er nog goed uitgesprongen. Want je hebt ook boeren, die hebben bijvoorbeeld 25 jaar op hun bedrijf gewerkt. Door omstandigheden, door de marktprijs en alles wat daar bij komt, kunnen ze niet meer aan hun verplichtingen voldoen. Dan komt de bank alles verkopen. Dat is erg! Dat komt tegenwoordig veel te veel voor. Dat je eerst alles opgebouwd hebt en dan wordt het je afgepakt en dan word je in een rijtjeshuis gezet en dan moet je je hand ophouden.
	Vroeger moest je wel lichamelijk hard werken. Dan word je moe en kan je uitrusten en dan ben je er weer. Maar als je geldzorgen hebt, dan zak je steeds verder weg... Ik raadpleegde wel de landbouwvoorlichting, maar dan ging ik voor mezelf uitmaken wat ik zou doen. Daar heb ik geen spijt van. Want anders was ik nu zo groot dat ik niet had kunnen ophouden. Ik ben nou hobbyboer, maar ik heb toch nog genoeg om handen. De buren wat helpen en zo. En anders gaan we biljarten.”

Noten
1. Centraal Bureau voor de Statistiek, Vijfennegentig jaren statistiek in tijdreeksen 1899-1994, SDU, Den Haag, 1994; Deutscher Bauernverband, Situationsbericht 1995, geciteerd in Veronika Bennholdt-Thomsen, ‘Vom hartnäckigen Fortbestehen eines kleinen Bauernhofes’, in Rundbrief Subsistenz Perspektive, nummer 6, Institut für Theorie und Praxis der Subsistenz, Bielefeld; Europese Commissie, De toestand van de landbouw in de Europese Unie, verslag 1994, Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen, Brussel/Luxemburg, 1995.
2. W.H. Vermeulen, Europees landbouwbeleid in de maak, Nederlands Agronomisch-Historisch Instituut, Groningen, 1989.

12

WETENSCHAP, MILIEU EN MENSENRECHTEN;
DE WESTERSE OVERHEERSING NADER BESCHOUWD

Vandana Shiva

De ideologie van ‘beschaving brengen’, die de Westerse overheersing zowel gerechtvaardigd als mogelijk gemaakt heeft, is gebaseerd op wetenschappelijk en technisch reductionisme.
	Dit reductionisme heeft vele kanten en tal van gevolgen.
	1. Het eerste aspect van het wetenschappelijk reductionisme is historisch van aard. De Westerse wetenschap en techniek zijn de bijdragen van andere culturen aan haar ontwikkeling ‘vergeten’ en ontkennen die nu. Zo is de Westerse intellectuele ontwikkeling niets verschuldigd aan andere volken en bevestigen de wetenschappelijke en technische vondsten, die het Westen van hen overnam, de Westerse superioriteit en de inferioriteit van de niet-Westerse culturen. Het gevolg van dit reductionisme is de huidige vernietiging van de niet-Westerse kennis-tradities.
	2. De tweede kant aan het reductionisme, dat zo karakteristiek is voor de Westerse wetenschap, ligt op het terrein van de epistemologie. Door de beperkte historische kijk gaat alleen maar één kennistraditie door voor echte wetenschap. Namelijk die kennistraditie, die gebaseerd is op de aannamen dat de wereld uit atomen bestaat en uniform is en dat begrip van de brokstukken inzicht verschaft in het geheel. Deze mechanistische wereldvisie is de toetssteen van wetenschappelijk-heid geworden.
	3. Dan zit er nog een derde sociaal, cultureel en ethisch aspect aan het wetenschappelijk reductionisme. Wetenschap en techniek veranderen van een menselijke schepping en een maatschappelijk middel in een doel op zich. De Westerse beschaving heeft haar gereedschap, de wetenschap, heilig verklaard. Vragen over de wetenschap zijn taboe. Zij kan niet veranderd worden. Van de maatschappij wordt verwacht dat zij zich aanpast aan de veranderingen in de wetenschap - in plaats van dat deze tegemoet komt aan maatschappelijke behoeften. Werkeloosheid, zinloosheid en vervreemding zijn de steeds duidelijker gevolgen van het sociale reductionisme, dat onlosmakelijk verbonden is met de Westerse wetenschap en techniek.
	4. Vervolgens zit er nog een vierde kant aan het reductionisme: het milieuaspect. Eerst raken de complexe relaties in het levensweb buiten beeld. En vervolgens wordt het enorme beslag dat de Westerse wetenschap en techniek op de natuur leggen over het hoofd gezien. Dat betreft zowel het grondstoffen- en energieverbruik als de afvalproduktie en de milieuvervuiling.
	5. Tenslotte zit er nog een vijfde, bio-cultureel aspect aan het reductionisme dat de Westerse wetenschappelijke en technologische ontwikkeling kenmerkt. De atomistische en fragmentarische benadering leidt tot een onderwaardering van diversiteit en onderlinge samenhang. Het gevolg is een grote voorkeur voor monoculturen die met dwang opgelegd en gehandhaafd worden en een ramp zijn voor de plaatselijke ecosystemen. Monoculturen zijn per definitie niet duurzaam omdat ze niet op zichzelf kunnen bestaan, maar met hulp van buitenaf in stand gehouden moeten worden.

Ieder aspect van het reductionisme versterkt de andere. Gezamenlijk brengen ze aan mens en milieu zware schade toe. Het gaat dan zogenaamd om ‘toevallige neveneffecten’. Noch in het Westen, noch erbuiten, zijn de gevolgen van de ontwikkeling van wetenschap en techniek voor de mensenrechten op een rijtje gezet. Hoewel toch de mensenrechten van vijf-zesde van de wereldbevolking geschonden worden door de structuur van de Westerse wetenschap en techniek en de richting die deze gekozen hebben. 
	De schending van de mensenrechten ten gevolge van de structuur en de ideologie van de Westerse wetenschap heeft verschillende kanten:
	1. De toeëigening en de systematische vernietiging van de niet-Westerse kennistradities is een schending van het mensenrecht op creativiteit.
	2. De mechanistische wereldvisie onderschat de wetenschappelijkheid van niet-Westerse wetenschap en leidt tot een schending van het epistemologisch pluralisme. Het tast het mensenrecht op een eigen cultuur en ethiek en een eigen manier van kennisverwerving aan.
	3. De maatschappelijke gevolgen van de Westerse wetenschapsbeoefening schenden het recht op een menswaardig bestaan.
	4. De ecologische effecten van de Westerse wetenschap en techniek betekenen een schending van het mensenrecht op voldoende natuurlijke hulpbronnen.
	5. Door monocultuur zowel in de maatschappij als in het milieu aan de wereld op te dringen wordt het mensenrecht op bio-culturele diversiteit geschonden.

1. De ontkenning van de creativiteit van niet-Westerse culturen

In 1792 schreef Charles Grant zijn ‘Observaties van de Aziatische samenlevingen die aan Groot Brittannië onderworpen zijn’. Hij beweerde dat de Indiërs geen benul hadden van de natuurwetenschappen en dat “nieuwe ontwikkelingen daar heel traag verliepen”.
	William Ward, schrijver van het vierdelige ‘Verslag van de handschriften, de godsdienst en de zeden van de Hindoes’, verklaarde zeer beslist dat Hindoes niets wisten van “anatomie, chirurgie, scheikunde, farmacie en plantkunde”, dat hun geografie “volledig onjuist” was en dat ze een “zeer gebrekkige” kennis hadden van de wiskunde.
	De recente opleving van het onderzoek naar inheemse wetenschap en techniek, voornamelijk geïnspireerd door het werk van Dharampal ‘Indische wetenschap en technologie in de achttiende eeuw’, legt de racistische vooroordelen bloot die ten grondslag liggen aan de Europese geschriften over de Indische wetenschap.
	Deze vooroordelen vloeien niet voort uit Europese onbekendheid met de rijke tradities van de Indiërs (waarbij de Europeanen de gewoonte hadden het alleen over ‘de Hindoes’ te hebben). Al sinds de achttiende eeuw werd er in wetenschappelijke genootschappen systematisch verslag uitgebracht van de Indiase wiskunde, geneeskunst, natuurwetenschappen en techniek. Het had meer te maken met ‘vergeten’, dan met onwetendheid. Zo schrijft Dharampal dat Fellow of the Royal Society J.Z. Holwell in 1767 aan de president en de leden van het Artsencollege in Londen rapporteerde hoe “de Brahmanen van Indostan mensen inentten tegen pokken, waarbij men zich de enorme weldaad moet voorstellen, wanneer de mensheid kennis neemt van deze buitenlandse methode.” Inenting tegen pokken is dus duidelijk geen gift van het Westen aan het Oosten.
	Terwijl inenten al tijden met veel succes in niet-Westerse samenlevingen toegepast werd, was deze techniek aanvankelijk in de Britse medische en wetenschappelijke wereld onbekend. Het inenten werd in Groot Brittannië gentroduceerd door de vrouw van de Britse ambassadeur in Turkije, die in 1720 haar kinderen met succes vaccineerde. De Westerse geneeskunst erkende de waarde van het vaccineren, maar paste het licht aan. Zij verving de oorspronkelijke menselijke entstof door een koeien-vaccin. Rond 1802 deden de Britten het inenten echter in de ban. De inheemse bevolking bleef vaccineren tot 1870, omdat, zoals de algemeen hoofdinspecteur van vaccinatie in Uttar Pradesh in 1870 rapporteerde, de inheemse inenting “een grotere beschermende werking heeft, dan inenting in een vochtig klimaat.”
Volgens Dharampal zijn de vaak voorkomende pokkenepidemieën in de negentiende en twintigste eeuw voornamelijk te wijten aan het bemoeilijken van de inheemse inentingspraktijk. Niet alleen omdat de overheid daar geen steun aan verleende, maar ook omdat het inenten heimelijk moest plaats vinden.
	De criminalisering van de inheemse tradities, waaraan de Westerse wetenschap zo veel aan ontleend heeft, eindigde niet met het kolonialisme. Tot op de dag van vandaag gaat dit door. Tegenwoordig via het verdrag op de IPR’s (Intellectual Property Rights, Intellectuele Eigendomsrechten).
	De IPR’s beschermen alleen ontdekkingen van het geïndustrialiseerde Westen. Eeuwen van ontdekkingen in de Derde Wereld tellen volstrekt niet mee. De IPR’s verschaffen multinationals het recht om zich plantemateriaal toe te eigenen, het licht aan te passen en dan het monopolie te verwerven op het kweken en verkopen van deze planten of zaden. Vergeleken met de eeuwenlange, geleidelijke veran-deringen die de boeren met behulp van de natuur aanbrachten, gaat het om minieme wijzigingen. IPR’s schuiven de bijdragen van honderden generaties boeren uit de Derde Wereld opzij. Het gaat om meer dan tienduizend jaar werk op het gebied van voedselconservering, kweken, fokken en domesticeren.
Zoals Pat Mooney stelt: 

“De bewering dat er van intellectueel eigendom alleen sprake kan zijn voor prestaties die door laboranten met witte jassen geleverd worden, verraadt een in wezen racistische kijk op de ontwikkeling van de wetenschap.”

Twee vooroordelen schuilen achter deze bewering. Ten eerste dat het werk van de Derde Wereld-boeren geen waarde heeft, maar het werk van Westerse wetenschappers daarentegen wel. Ten tweede dat alleen de markt bepaalt hoe waardevol iets is. Ondertussen geeft de wetenschap wel volmondig toe dat de totale genetische verandering die boeren gedurende duizenden jaren bereikt hebben, veel groter is dan wat wetenschappers de laatste tweehonderd jaar klaar speelden met hun meer systematische wetenschappelijke aanpak. Plantkundigen blijken toch niet de enigen te zijn die nuttig werk doen bij het produceren van zaad.
	De zaden van de boeren zijn voor de samenleving en voor het milieu bijzonder nuttig, ook als de marktwaarde soms nihil is. De beperkingen van de markt-economie bij het toekennen van waarde kan nauwelijks een reden zijn om te beweren dat de zaden van de boeren waardeloos zijn. Het laat eerder de tekorten van de logica van de markt zien, dan dat het iets zegt over de kwaliteit van het zaad of de intelligentie van de boeren.
	We zitten nu in de merkwaardige situatie dat bepaald genetisch materiaal zogenaamd waardeloos is, wat iedereen gratis mag meenemen, en dat ander genetisch materiaal een waardevol handelsprodukt en privé-eigendom is. Voor dit onderscheid bestaat geen epistemologische rechtvaardiging. Het is niet gebaseerd op de aard van het genetisch materiaal, maar op het karakter van de politieke en economische macht.
	Multinationals nemen patenten op plantaardige produkten of hun bereidings-wijze, waarvan ze de werking en ook vaak de bereidingswijze zelf van de inheemse bevolking hebben leren kennen. Dit vormt een bron van ernstige conflicten rond de IPR’s. De meningsverschillen rond patenten op neem-produkten vormen daarvan een voorbeeld.
	Eeuwenlang heeft de Westerse wereld de bijzondere eigenschappen van de neem-boom genegeerd. De Britse, Franse en Portugese kolonisten hadden geen belangstelling voor de ervaringen van de Indiase boeren en artsen. Nu de laatste jaren de weerstand in het Westen toeneemt tegen chemische produkten en speciaal tegen pesticiden, is er plotseling veel enthousiasme voor de farmaceutische eigenschappen van de neem. Sinds 1985 hebben firma’s uit de VS en Japan meer dan een dozijn patenten genomen op bereidingswijzen van houdbare neemoplos-singen en ‑emulsies en zelfs op neem-tandpasta. Tenminste vier van deze patenten zijn in het bezit van W.R. Grace uit de USA, drie zijn van een ander Amerikaanse firma: de Native Plant Institute, en twee van het Japanse bedrijf Terumo. Nadat Grace de patenten verworven had en het vooruitzicht had op toelating van de produkten door de EPA (de Amerikaanse Environmental Protection Agency), heeft zij een fabriek opgezet in India om de neemprodukten te fabriceren voor de verkoop. Grace benaderde verschillende Indiase producenten met het voorstel haar de technologie te verkopen of om zelf met de produktie te stoppen en de grondstoffen aan haar te leveren. Waarschijnlijk wordt Grace gevolgd door andere firma’s die patenten hebben. “Veel geld verdienen met neem is tamelijk eenvoudig”, concludeert Science Magazine.
	W.R. Grace rechtvaardigt de patentering met de bewering dat haar moderne extractieproces een oorspronkelijke vinding is: 

“Weliswaar inspireerde traditionele kennis tot het onderzoek en de ontwikkeling van deze produkten, zowel wat de samenstelling als de bereiding betreft. Toch zijn ze zo nieuw en verschillen ze, qua samenstelling en gebruik, zo sterk van het originele natuurprodukt, dat ze voor een patent in aanmerking kwamen.”

Kortom, het produktieproces zou nieuw zijn en een verbetering van de Indiase technieken. Maar deze ‘vernieuwing’ was alleen mogelijk bij gratie van de onwetendheid van het Westen. Tijdens de tweeduizend jaar dat bestrijdings-middelen en medicijnen op neembasis in India gebruikt worden, zijn er veel ingewikkelde bereidingswijzen ontwikkeld om ze voor speciale doeleinden geschikt te maken, hoewel de actieve stoffen geen Latijnse namen kregen. Algemene bekendheid met neem en het publiekelijke gebruik was een van de belangrijkste redenen voor de Indiase Centrale Raad voor Insecticiden om neemprodukten niet te registreren in het kader van de Insecticidewet van 1968. De raad stelde dat tal van produkten op neembasis voor allerlei verschillende doelen op grote schaal sinds mensenheugenis in India gebruikt worden, zonder schadelijke effecten. 
	De Amerikaanse EPA (Environmental Protection Agency) echter heeft geen boodschap aan de traditionele kennis en stelde een hele serie veiligheidstesten verplicht voor Margosan-O, een van de neemprodukten.
	We kunnen twee kennisniveau’s onderscheiden:
	A. Meta-kennis: kennis van principes,
	B. Micro-kennis: kennis die nodig is voor de technische realisatie.
Planten en bomen uit de omgeving hebben verschillende eigenschappen die van pas kunnen komen. De pesticide-eigenschappen van de neem-boom zijn algemeen bekend. Dat is meta-kennis. Nu dit bekend is, kan men via allerlei technieken tal van produkten bereiden uit de bladeren en takken van deze boom. Dat spreekt voor zich. Dat is geen nieuwe vondst. Technisch geknutsel op micro-kennisniveau kan om twee redenen geen basis zijn voor IPR-claims. Ten eerste gaat het niet om eigen creativiteit, maar die van de natuur en andere culturen. Ten tweede kan simpel technisch gepruts nooit de scheppingsbron zijn van de karakteristieke eigenschappen van het produkt. Zo heeft bij de neem-kwestie de patenthouder echt niet de pesticide-werking geschapen. Deze hebben we te danken aan een speciale boomsoort. En door de kennis van inheemse gemeenschappen weten we dát de neem deze eigenschappen heeft en hóe we die in principe kunnen benutten.
	Dat het technische gepruts de waardevolle eigenschappen niet schept wordt heel duidelijk, wanneer we ons realiseren dat het zelfde procédé toegepast op een andere boomsoort, geen pesticide oplevert. Zelfs als technische geknutsel indrukwekkend is, blijft het epistemologisch onbeduidend.
	IPR’s vormen de nieuwe instrumenten voor de Westerse wereldoverheersing, vooral wanneer het om kennis gaat die ontstaan is in niet-Westerse culturen.
De term ‘bioprospectie’ wordt steeds vaker gebruikt voor de exploitatie van inheemse kennis van planten en bomen. Het World Resources Institute (WRI) heeft biodiversiteit-prospectie gedefinieerd als het zoeken naar commercieel interessant genetische materiaal en biochemische stoffen. De term ‘prospecting’ is ontleend aan het zoeken naar goudaders en oliehoudende lagen. Voor de farmaceutische en biotechnologische industrie wordt de biodiversiteit binnen niet al te lange tijd het ‘groene goud’ en de ‘groene olie’. De term ‘prospecting’ suggereert dat de prospector gericht zoekt. Dat hij over de kennis beschikt welke planten of bomen waardevol zijn en hoe je ze kan gebruiken. Terwijl in feite de inheemse gemeenschappen over die kennis beschikken. De term probeert bovendien de indruk te vestigen dat tot dan toe niemand precies weet waar de voorraden verborgen liggen en dat ze ook niet benut worden en zodoende nog geen waarde hebben. Maar, anders dan bij goudaders of olievoorraden zijn de inheemse gemeenschappen wel degelijk goed op de hoogte van het nut en de waarde van de biodiversiteit. Zij zijn het die de bedrijven deze kennis verschaffen via bioprospecting-contracten.
	De term ‘bioprospecting’ verhult dus wie oorspronkelijk gebruik maakte van de biodiversiteit en de kennis daarover bezat en aan wie de rechten die daaruit voortvloeien toebehoren. Deze term onttrekt zodoende alternatieve economische systemen aan het oog, en schuift de Westerse ‘prospector’ naar voren als de enige die de mensheid toegang verleent tot stoffen uit de plantenwereld met waardevolle medische en landbouwkundige toepassingen. Met het verdwijnen van de alternatieve economieën lijken de Westerse monopolie-rechten in de vorm van IPR’s heel vanzelfsprekend.
	Wanneer inheemse gemeenschappen gevraagd wordt hun kennis aan bedrijven te verkopen, wordt hun eigenlijk gevraagd hun eerstgeboorterecht van de hand te doen. Want daardoor kunnen ze hun oude tradities in de toekomst niet meer voortzetten en kunnen zij niet meer in hun levensonderhoud voorzien met behulp van hun kennis en hun natuurlijke hulpbronnen. In de industriestaten is dit al gebeurd met de zaden van voedselgewassen. Ook met medicijnen op basis van plantenextracten, waarvan de kennis uit de Derde Wereld komt, heeft dit proces van onteigening al plaats gevonden. De moderne geneesmiddelen bevatten 120 veelgebruikte actieve stoffen, die uit planten geïsoleerd zijn. Van drie kwart daarvan is het gebruik in traditionele gemeenschappen bekend. Minder dan een dozijn wordt via een eenvoudig chemisch proces samengesteld; de overige werkzame stoffen worden direct uit planten geëxtraheerd en dan gezuiverd. (Farnsworth, 1990, aangehaald in Biodiversity Prospecting, pagina 119) Uit onderzoek blijkt dat het gebruik van traditionele kennis de kans op het vinden van een plant met medicinale werking met meer dan vierhonderd procent verhoogt.
	Zo heeft Eli Lilly aan Shaman Pharmaceuticals, een zeer grote bioprospecting firma, veertien miljard dollar betaald voor de exclusieve wereldrechten op antischimmel middelen, die bij inheemse genezers bekend zijn. Inheemse gemeenschappen leverden de kennis, maar de exclusieve wereldrechten zijn nu in handen van een farmaceutica-multinational. De Healing Forest Conservancy, de non-profit tak van Shaman, zal ‘een gedeelte’ van de inkomsten terug geven aan de volken en regeringen van de landen waar Shaman actief is. Hoe groot dat gedeelte is heeft het bedrijf nooit onthuld. Maar het lost, hoe dan ook, de ethische kwestie niet op en maakt het onrecht niet ongedaan. Het blijft immers onrechtvaardig en immoreel dat een Westerse multinational in staat is een wereldmonopolie te verwerven op basis van kennis van inheemse volken, en dat zo die kennis misschien wel verdwijnt.
	Via een verdrag op IPR’s, als een onderdeel van de GATT (General Agreement on Tarifs and Trade, Algemene Overeenkomst over Tarieven en Handel), eisen de multinationals dezelfde vrijheid voor zichzelf op als de Europese kolonisten sinds de tijd van Columbus. Deze trad in 1492 op alsof Europese mannen het natuurlijke recht bezaten om niet-Europese volken te onderwerpen. Een voorbeeld dat sindsdien nog al te vaak nagevolgd is. De eigendomsrechten op bepaalde landen die de paus aan de Europese koningen en koninginnen verleende, waren de eerste patenten. Met speciale privileges werden handelsavonturiers aangemoedigd om “verre, heidense en barbaarse landen, gebieden en streken, die nog niet in bezit zijn van enig christelijk vorst of volk te ontdekken, en te onderzoeken”. De vrijheid van de kolonisten was gebouwd op de onderwerping en slavernij van de volken die de oorspronkelijke rechtmatige eigenaars van het land waren. Deze gewelddadige verovering werd tot een ‘natuurlijk’ proces gemaakt door het gekoloniseerde volk te definiëren als een ‘natuur’volk en zo hun menselijkheid en vrijheid te ontkennen.
	De wereldvisie van het Westen gaat ervan uit dat alleen één soort mensen intelligentie bezit: de Westerling. Voor zijn gevoel heeft hij dan ook het volste recht zich alle produkten van het intellectuele werk van volken uit de Derde Wereld toe te eigenen. IPR’s en patenten op levende zaken vormen de sterkste uitdrukking van de neiging alles wat leeft en vrij is te beheersen.
	Of het nu in de tijd van het kolonialisme of het neokolonialisme is gebeurd, het toeëigenen van kennis van niet-Westerse culturen, en vervolgens die kennis over de hele wereld verspreiden als een Westerse ontdekking, is en blijft een schending van de mensenrechten van de donor-samenlevingen, omdat het hun intellectuele en creatieve integriteit aantast.

2. De ontkenning van het bestaansrecht van niet-reductionistische benaderingen

De opkomst van de reductionistische wetenschap is onlosmakelijk verbonden met de onderwerping van zowel niet-Westerse intellectuele tradities als van niet-reductionistische benaderingen in het Westen.
	Het is duidelijk dat bij de reductionistische benadering kennis en macht nauw met elkaar verbonden zijn, omdat de mechanistische denkwijze gebaseerd is op waarden die de grondslag vormen van het handelskapitalisme. Het reductionisme veroorzaakt ongelijkheid en overheerst andere visies door de manier waarop het kennis vormt en structureert, door de wijze waarop het deze kennis legitimeert en door de wijze waarop deze kennis natuur en samenleving verandert. Langzaam maar zeker wordt duidelijk dat de overheersing van het Zuiden door het Noorden, van vrouwen door mannen, en van de natuur door de Westerling geworteld is in de heerszucht die het vanzelfsprekend gevolg is van de wereldvisie van de Westerse mannen van de laatste drie eeuwen. Op grond van deze wereldvisie vonden zij dat de rest van de mensheid niet uit echte mensen bestond, zodat ze hen gerust konden onderwerpen. Zoals Harding opmerkt: 

De manier waarop de scheppers van de moderne Westerse cultuur hun kennis verwierven en de wereld interpreteerden vertoont merkwaardige verschillen met de methode van kennisverwerving van de rest van de mensen. Dat is het effect van de bijzondere culturele kenmerken van deze groep. De favoriete overtuigingen van de Westerse cultuur weerspiegelen op een soms heldere en soms vervormde manier niet de wereld zoals die is of zoals we zouden willen dat die was, maar de sociale projecten van hun scheppers, die we in de geschiedenis aan kunnen wijzen.

Op een drietal manieren sluit de reductionistische wetenschapsbeoefening andere kennistradities uit: (i) ontologisch, omdat van allerlei eigenschappen geen notitie wordt genomen; (ii) epistemologisch, omdat andere manieren van kijken en van kennis vergaren niet erkend worden; en (iii) sociologisch, omdat buiten het kringetje van specialisten niemand toegang heeft tot de kennis en ook geen oordeel mag uitspreken over de conclusies die op grond van deze kennis getrokken worden. Het is een politieke en geen wetenschappelijke keuze om één groep mensen (de specialisten) er uit lichten, slechts op één bepaalde manier de materiële wereld te bekijken (de reductionistische), en alleen maar één bepaalde soort relaties in de natuur waar te nemen (de mechanistische). De kennis die zo verworven is wordt gepresenteerd als ‘natuurwetten’, die geheel en al ‘objectief’ zijn en ook nog eens ‘universeel’. Feyerband heeft gelijk wanneer hij zegt: “Sommige waardeoordelen lijken objectief, maar dat komt omdat er slechts vanuit één bepaalde kennistraditie naar een probleem gekeken wordt, zonder dat men dit erkent. Afwezigheid van de indruk subjectief bezig te zijn is geen bewijs van objectiviteit, maar een vergissing.”
	Het gaat hier niet om een onbeduidende vergissing. Zij heeft ernstige gevolgen voor de mensenrechten. Zo zijn gevaarlijke medicijnen aan de bevolking opgedrongen, omdat veiliger en betrouwbaarder alternatieven niet pasten in de reductionistische gedachtengang. Over de hele wereld zijn duurzame landbouw-vormen vernietigd, omdat reductionistische wetenschappers niet overweg konden met het idee dat er ook landbouw mogelijk is zonder monocultuur en veel kunstmest en chemische bestrijdingsmiddelen. Tegenwoordig vormt de reductio-nistische gentechniek een nieuwe bedreiging voor tal van gewassen en voor de menselijke gezondheid. Het verzet van de biotech-industrie en Westerse regeringen tegen een internationaal biotech-veiligheidsprotocol en tegen etikettering van genetisch gemanipuleerde produkten zijn voorbeelden van schendingen van de mensenrechten. Het doel is zo de positie van de dominante Westerse wetenschap en techniek te beschermen, als het belangrijkste instrument om de wereldbevolking te overheersen.

3. De ontkenning van de sociale behoeften en het recht op werk

Gandhi had kritiek op de industrialisatie van India naar Westers voorbeeld, omdat hij voorzag hoeveel mensen zonder inkomen zouden komen te zitten, dakloos zouden worden en in bittere armoede zouden vervallen.
	“Waarom moet India een industrieland worden, op zijn Westers”, vroeg Gandhi zich af. “Wat goed is voor het ene land, in een bepaalde situatie, is niet noodzakelijkerwijs goed voor een ander land in een andere situatie. Wat voor de een goed voedsel is, is voor de ander vergif. (..) Mechanisering is prima wanneer er te weinig handen zijn om al het werk te doen dat ligt te wachten. Het is een vloek wanneer er meer handen beschikbaar zijn dan nodig is, zoals in India het geval is.”
	De mechanisering van de textielindustrie was de belangrijkste technologische verandering bij de eerste industriële revolutie. Toen deze technologische vernieuwing in het begin van de negentiende eeuw flink doorzette, bezat Engeland de volledige politieke macht over de natuurlijke hulpbronnen en de afzetmarkten van haar kolonies, inclusief India. Tot dan toe was India de belangrijkste textielproducent en -exporteur ter wereld. De industrialisatie van Engeland is ten dele gebaseerd op de neergang van de Indiase industrie. De economische ontwikkeling van Engeland ging rechtstreeks ten koste van India. De controle over de natuurlijke hulpbronnen en de bevolking van de Derde Wereld was een noodzakelijke voorwaarde voor de Europese industrialisatie. Het is geen toeval dat het voornaamste verlangen van de Indiase onafhankelijkheidsbeweging was zich van die controle te bevrijden. 
	Een belangrijke campagne in onafhankelijkheidsstrijd was de ‘Champaran satyagraha’ en een belangrijk symbool was de ‘Charka’. De ‘Champaran satyagraha’ bestond uit een geweldloze opstand tegen de gedwongen verbouw van indigo, waaruit een verfstof voor de Britse textielindustrie gewonnen werd. De ‘Charka’, of het spinnewiel was het technologische alternatief waarmee talloze mensen in hun levensonderhoud zouden kunnen voorzien en onafhankelijk zouden kunnen worden.
De snelle technologische ontwikkeling van de Britse textielindustrie was alleen maar mogelijk doordat de Engelsen de Indiase hulpbronnen en markt beheersten. Door deze politieke controle, eerst over de markt en later over de grondstoffen, stagneerde de Indiase industrie en raakte in een negatieve spiraal. De vernietiging van de Indiase textielindustrie vereiste de vernietiging van de vakbekwaamheid en de autonomie van de Indiase wevers. Vaak ging deze vernietiging gepaard met extreem veel geweld. Zo werden bijvoorbeeld de duimen van de beste Bengaalse wevers afgehakt, om op die manier de Indiase concurrentie te breken. Want de handgeweven stoffen uit India bleven het beter doen dan de Britse fabriekstextiel. De Engelse kooplieden kregen de Indiase wevers pas goed met geweld en manipulatie onder de duim toen de Oost India Compagnie een territoriale macht geworden was, nadat zij Nawab Sirajuddaula verslagen had bij de slag van Palassi in 1757. Daarvoor waren de Indische wevers onafhankelijke producenten. De Oost India Compagnie verving de inheemse kooplieden door betaalde dienaren die van hen instructies kregen en een tot dan toe ongekende dwang op de wevers uitoefenden. Zij hadden feitelijk een handelsmonopolie, beheersten de grondstoffenmarkt en breidden de controle over de weefgetouwen langzaam maar zeker uit. Onder de Oost India Compagnie waren de wevers in feite loonwerkers geworden, die niets te zeggen hadden over de arbeidsvoorwaarden en de beloning. Door de eerste industriële revolutie raakten velen hun inkomstenbron kwijt. Miljoenen Indiase wevers met een weefgetouw werden werkeloos.
	De vernietiging van banen, van bestaansmiddelen is de belangrijkste oorzaak van de huidige sociale crisis. De wortels daarvan liggen in de veronderstelling dat mensen zich aan de techniek moeten aanpassen in plaats van dat de techniek zich moet richten op de behoeften van de mensen.
	In zijn nieuwe boek ‘The End of Work’ beschrijft Jeremy Rifkin hoe in het produktieproces het werk systematisch teruggedrongen wordt. In de Verenigde Staten laten de bedrijven jaarlijks meer dan twee miljoen banen verdwijnen. In de komende jaren zullen machines wellicht negentig van de 120 miljoen banen vervangen.
	Landbouw is het belangrijkste middel van bestaan. Bijna de helft van de wereldbevolking is nog boer. Technische ontwikkelingen bedreigen overal ter wereld het boerenbestaan.
	Biotechnologie verschaft het Westen het gereedschap om grondstoffen uit de Derde Wereld te vervangen. Voor vanille bestaat er nu een vervangingsmiddel dat het bestaan van 70.000 boeren uit Madagascar bedreigt. Ook voor suiker is er een vervangingsmiddel en zodoende staat de werkgelegenheid van meer dan tien miljoen Derde Wereldboeren op de tocht. Laurine-zuur, dat bereid wordt uit kokos, kan nu gewonnen worden uit genetisch gemanipuleerd koolzaad, wat een bedreiging vormt voor boeren uit India en de Filipijnen.
	Het recht op werk is een fundamenteel mensenrecht. Georganiseerde en systematische vernietiging van arbeidsplaatsen door de ontwikkeling van nieuwe arbeidsbesparende technieken is waarschijnlijk de meest ingrijpende, maar bijna onopgemerkte schending van de mensenrechten van onze tijd.

4. De ontkenning van het belang van een gezond milieu

De Westerse wetenschap en techniek zouden hun dominante positie in de wereld te danken hebben aan hun hoge efficiëntie. Toch zijn zij, gekeken naar het gebruik van natuurlijke hulpbronnen, uiterst inefficiënt. Terwijl inheemse landbouw met een halve calorie input één hele calorie voedsel kan produceren, heeft de industriële landbouw daar tien calorieën voor nodig. De gewassen van de Groene Revolutie hebben voor eenzelfde opbrengst drie tot vijf keer zoveel water nodig, als de inheemse variteiten.
Wanneer we bij de produktiviteit van de zogenaamde ‘hoge opbrengst variëteiten’ niet kijken naar de opbrengst per hectare, maar naar de opbrengst per liter water, blijken deze ‘wonderzaden’ van de Groene Revolutie twee tot drie keer minder efficiënt te zijn dan bijvoorbeeld gierst. Wanneer we de economische ontwikkeling beoordelen, rekening houdend met alle natuurlijke hulpbronnen die daarvoor gebruikt worden, dan komen we in het algemeen tot de conclusie dat de veel gebruikte nieuwe technieken, waar zo hoog over wordt opgegeven, lang niet zo efficiënt zijn als altijd gezegd wordt. Ze leiden in feite tot veel verspilling en verontreiniging. Dat wil zeggen, ze beschadigen het reproduktievermogen van de natuur.
	Voor de markteconomie maakt het bij de beoordeling van technologische efficiëntie en produktiviteit geen verschil of het gaat om de bevrediging van basisbehoeften of het aanschaffen van luxe goederen. Bij het benutten van natuurlijke hulpbronnen maakt het voor de markteconomie niet uit of bepaalde technieken het milieu sparen of ernstig aantasten. En het doet ook niet ter zake hoe de economische groei voor de verschillende sociale groepen zal uitpakken. Terwijl er enorme verschillen zijn in koopkracht, en er veel te weinig bekend is van ecologische processen, is de economische groei vooral gericht op de produktie en consumptie van luxegoederen. Deze produktie legt een steeds groter beslag op de vitale natuurlijke hulpbronnen. Zo veroorzaakt de waterintensieve teelt van bloemen en fruit voor de winstgevende exportmarkt vaak waterschaarste in gebieden waar het weinig regent. In onze wereld met zijn beperkte natuurlijke hulpbronnen en slinkende voorraden is het resultaat van een sterke markt-economie dat luxe goederen geproduceerd worden ten koste van goederen die onontbeerlijk zijn om te overleven. De enorme koopkracht van de rijken van de wereld eist een groot deel van de schaarse natuurlijke hulpbronnen voor zich op, ook al levert dat gewelddadige conflicten op.
	De technologische economische ontwikkeling naar Westers voorbeeld legt een enorm beslag op de natuurlijke hulpbronnen van de planeet, leidt tot vernietiging van die hulpbronnen en is zodoende een schending van het mensenrecht op een gezond milieu. Of we nu kijken naar de beweging tegen de Narmada- of Theristuwdam, naar de zaad satyagraha van de Indiase boeren, of naar de beweging tegen de garnalenkwekerijen en de grootschalige zeevisserij in diepe wateren: de stammen, de boeren en de vissers, die voor het behoud van het land en de zee, de bomen en de inheemse zaden strijden, beschermen niet alleen de natuur. Zij vatten hun strijd op als een gevecht voor een mensenrecht: het recht op een menswaardig bestaan, een eigen manier van leven en een eigen natuurlijke omgeving die dat mogelijk maakt. De bescherming van het milieu en de strijd voor het recht op een menswaardig bestaan, zijn geen twee gescheiden zaken, maar vallen samen. Sterke economische krachten, die over de hele wereld de milieuvernietigende Westerse wetenschap en techniek inzetten, bedreigen hun recht op een gezond milieu.
	Wetenschap en techniek staan centraal in het Westerse streven naar de overheersing van de wereld. Toch worden zij niet onderworpen aan een intensief, kritisch onderzoek naar hun sociale en culturele wortels. Want de Westerse wetenschap en techniek zouden universeel zijn, objectief, waardevrij en onvermijdelijk. Langzaam maar zeker wordt duidelijk dat zij niet universeel zijn, maar aan de hele wereld opgedrongen. Zij zijn niet objectief, maar de uitdrukking van de subjectiviteit van de Westerse firma’s. En tenslotte zijn ze ook niet onvermijdelijk, omdat er andere manieren blijken te zijn om naar de wereld te kijken en gereedschappen te maken om erin te leven.
	Het wordt tijd meer aandacht te besteden aan deze onderschatte inheemse technische en wetenschappelijke tradities. Dat is nodig om tot culturele diversiteit te komen en met meer respect om te leren gaan met de natuur en de mensenrechten.
5. De ontkenning van de bio-culturele diversiteit

Diversiteit kenmerkt zowel de natuur als de sociale wereld. De Westerse technologische maatschappij is zo ongelooflijk arrogant de bio-culturele diversiteit van het leven te ontkennen en de verschillende culturen en ecosystemen monoculturen van planten en mensen op te leggen. Duizenden variëteiten van allerlei gewassen, gedurende duizenden jaren ontwikkeld, zijn weg gevaagd voor de wereldwijde aanplant van Groene Revolutie-variëteiten, die enorme hoeveelheden water en chemicaliën vereisen. Duizenden plaatselijke culturen met hun eigen betekenis en organisatievorm zijn weggevaagd toen het virus van de monocultuur zich over de wereld verspreidde, het afweersysteem van de verschillende culturen en soorten vernietigde en economisch verval, ziekten, sociale desintegratie en conflicten veroorzaakte.
	Monocultuur wordt aangeprezen als ‘nieuw en verbeterd’. Of het nu gaat om de zaden van de Groene Revolutie, of de zaden van het consumentisme, er wordt reclame voor gemaakt via de wereldomspannende media. Het Westen is diversiteit op gaan vatten als een bedreiging, tracht die te vernietigen en te vervangen door een monocultuur van zijn consumptieartikelen. Dit alles is niet los te zien van de wereldvisie waarin de Europese man en zijn machines de norm zijn wat een werkelijke mens is en welke mensenrechten essentieel zijn. De monocultuur schendt het mensenrecht anders te zijn, en de plaatselijke cultuur en ecosysteem te beschermen. Toen de monocultuur zich begon te verspreiden, werden over de hele wereld bewegingen actief om de bio-culturele diversiteit te verdedigen. Bekeken vanuit het Westerse idee van monocultuur gaat het hier om ‘tribalisme’, aangezien in deze gedachtengang de verschillende levensvisies en geloofsovertuigingen plaats zouden moeten maken voor de techno-cultuur van het moderne Westen, de enige legitieme wereldcultuur.

Verantwoording
Dit hoofdstuk is de vertaling van het artikel Scientific and Ecological Dimension of Western Global Domination and its Consequences for the Human Rights of Five-Sixths of Humanity. Shiva schreef dit als bijdrage voor de conferentie Rethinking Human Rights, die december 1994 in Kuala Lumpur plaatsvond.

Noot
1. Farnsworth, aangehaald in Biodiversity Prospecting, 1990, pagina 119.

Literatuur
1. Dharampal, Indian Science and Technology in the Eighteenth Century, Academy of Gandhian Studies, Hyderabad, 1971.
2. Michael Adas, Machines as the Measure of men; Science, Technology and Ideologies of Western Dominance, Cornell University Press, 1989.
3. Vandana Shiva, Staying Alive, Kali for Women and Zed Books, 1988.
4. Vandana Shiva et al, Ecology and the Politics of Survival, UNU and SAGE, 1991.
5. Jermy Rifkin, The End of Work, Tarcher/Putnam, 1994.
6. Vandana Shiva, The Violence of the Green Revolution.
7. Vandana Shiva, Monocultures of the Mind.

13.

BOERENVERZET IN DE DERDE WERELD

Spiritualiteit en politieke actie

Gerrit Huizer

Zoals uit verschillende artikelen uit deze bundel blijkt is Vandana Shiva niet alleen wetenschappelijk bezig maar wordt deze activiteit bevrucht en geïnspireerd door haar directe betrokkenheid bij verschillende protestbewegingen van vrouwen en boeren tegen de bedreigingen van hun leefwijze en overlevingsstrategie door binnen- of buitenlandse belangengroepen. Zulke protestbewegingen komen bijna dagelijks in talloze Derde Wereldlanden voor. Helaas komen de massale en vreedzame demonstraties zoals die van een half miljoen boeren in Karnataka, Zuid-India, waar zij bij betrokken was en die tegen Westerse agribusiness multinationals gericht was, hier niet in de publiciteit. Pas als gewelddadige onderdrukking van zulke manifestaties tot openlijk en gewapend verzet leidt zoals bij de Zapatista boerenorganisaties in Chiapas, Mexico wordt er aandacht aan geschonken.
	Het luisteren naar wat er werkelijk onder de grote meerderheid van de mensheid leeft wordt ons door de Westerse media systematisch bemoeilijkt. Zo kunnen wij ook nauwelijks van hun meer holistische leef- en denkwijze kennis nemen. Dit ondanks (of dankzij?) het feit dat de Westerse media inmiddels in alle uithoeken van de wereld zijn doorgedrongen en van de mensheid pretenderen een ‘global village’ gemaakt te hebben. Het is echter een proces dat vanuit de Westerse machtselites ‑ zoals Shiva terecht aangeeft ‑ gemanipuleerd wordt en dat gekarakteriseerd kan worden als ‘globalisering van bovenaf’. Er is vanuit lokale belangen en tradities weerstand tegen dit proces ontstaan, zich soms uitend in bewegingen zoals door Shiva beschreven.
	Er blijkt nu onder deelnemers van zulke basisbewegingen en groeperingen een soort bewustzijn te groeien die gekarakteriseerd zou kunnen worden door de term ‘globalisering van onderop’ als tegenhanger van de ‘globalisering van bovenaf’, de penetratie tot in alle uithoeken der aarde van de kapitalistische produktiewijze voor de zogenaamde ‘vrije markt’ vanuit het rijke Westen.

In discussies met zulke basisgroepen in Derde Wereldlanden over de mondiale veranderingsprocessen wordt door hen de nadruk gelegd op het bredere structurele kader van de nog steeds ‑ en juist ook na de opheffing van de Oost-West tegenstelling ‑ verder groeiende Noord-Zuid discrepantie. Deze verdere groei blijkt o.a. uit het door de Verenigde Naties (UNDP) uitgebrachte Human Development Report 1992 dat aangeeft dat de tegenstelling rijk-arm de afgelopen dertig jaar, verdubbeld is en dat mondiaal deze trend zich voortzet. Fukuyama’s stellingname dat economische liberalisering tot spreiding van welvaart en grotere kansen voor democratie leidt wordt door deze feiten weerlegd.
	Ook in het opvallend weinig bekende rapport Global 2000 (in 1980 aan de toenmalige president Carter uitgebracht over de milieuproblematiek) werden reeds globale cijfers gegeven over hoe de verhoudingen tussen arm en rijk er in het jaar 2000 bij benadering uit zullen zien. Wij Westerlingen, ongeveer 10% van de wereldbevolking, levend in de Verenigde Staten (5%) en West-Europa (5%) zullen dan samen over ongeveer 60% van de wereldrijkdommen beschikken. De 10% die in Japan en Oost-Europa wonen gebruiken ook nog eens ± 20%. De resterende 20% van ‘s werelds rijkdommen moet dan verdeeld worden onder 80% van de wereldbevolking die in de zogenaamde Derde Wereld leeft, waar zij dan bovendien nog weer zeer ongelijk verdeeld wordt tussen weinig rijken en vele ‘armen’. Omgerekend betekent dit dat de gemiddelde Westerling per hoofd 24 maal zoveel gebruikt van wat Moeder Aarde opbrengt als de 80% van zijn/haar medemensen die in de Derde Wereld wonen. Veel cijfers uit 1980 blijken inmiddels al achterhaald en het ziet er naar uit dat deze onevenwichtige verdeling van ‘s werelds goederen en middelen verder zal verslechteren. Dat wil zeggen dat zij nog onrechtvaardiger zal worden naarmate zij die al veel hebben blijven ‘groeien’ ‑ al is het maar twee of drie procent per jaar ‑ meestal ten koste van de zeer vele minderbedeelden.
	Met uitzondering van China en enkele Aziatische buurlanden blijven veel Derde Wereldlanden, ondanks een zekere ontwikkeling die met veel moeite bereikt wordt, steeds verder achter bij de groeiende rijke landen. Eigenlijk is het verbazing-wekkend dat de zogenaamde ontwikkelingslanden niet tegen deze polarisering in opstand komen. Bij nader inzien blijkt dan dat de groepen, die in die landen de macht in handen hebben er zelf vaak baat bij hebben dat het huidige ontwik-kelingsmodel blijft voortbestaan. De samenwerking van de rijken in de rijke landen met de rijken in de arme landen houdt met het gangbare model tegelijk een proces van ‘onderontwikkeling’ voor een groot deel van de mensheid op gang. Corrigerende lokale initiatieven, zoals de Chipko-beweging in Noord India en de Zapatistas in Chiapas, Mexico zijn eigenlijk reacties op vormen van wat wel genoemd wordt intern- of neo-kolonialisme, een voortzetting onder andere vlag van het koloniale stelsel.

Kolonialisme en neo-kolonialisme

Vooral sinds ± 500 jaar geleden de Westerse koloniale plantage-economie ten behoeve van produkten voor de ‘wereldmarkt’ (dat wil zeggen de Westerse landen) de lokale landbouweconomieën overal ter wereld ontwrichtte, is het evenwicht tussen mens en land wereldwijd verloren geraakt. Een van de meest sprekende voorbeelden van deze trend is aan de kaak gesteld door de Amerikaanse antropoloog Clifford Geertz (1963). Hij acht het door de Nederlandse koloniale staat op Java tussen 1830-1860 ingevoerde Cultuurstelsel (vooral suikerplantages waarvan de baten toentertijd bijna een derde van het Nederlandse staatsbudget opbrachten) verantwoordelijk voor de agricultural involution, de onderontwikkeling van de inheemse landbouw op dat eiland. Deze stak zeer ongunstig af bij de ontwikkeling die in Japan met een soortgelijke dichte bevolking plaatsvond in de 19e eeuw. Ook in andere koloniale gebieden heeft het invoeren van grootschalige verbouw van tropische produkten (monocultures) veel ellende gebracht aan de plaatselijke bevolking (dwangarbeid, lijfeigenschap, slavernij) en ‑ dat ontdekte men veel later ‑ veel schade aan het milieu. Het zou in verband met de huidige milieu- en schuldencrises in veel Derde Wereldlanden nuttig zijn eens na te rekenen hoeveel miljarden schade er in het verleden door de koloniale (onder)ontwikkelings-politiek is aangericht om de Westerse samenlevingen te voorzien van veel (te) goedkope bananen, koffie, thee, suiker, rijst, pinda’s, tabak, katoen, palmolie en zelfs bloemen. Tegenwoordig komt daar ook nog tapioca en soya bij voor het veevoeder voor de (veel te) vele Nederlandse koeien. Naar aanleiding van 1998, het jaar dat Vasco de Gama 500 jaar eerder het Verre Oosten bereikte via de Kaap de Goede Hoop, vragen collega’s uit Afrika en Azië zich openlijk af waarom hun landen geen schadevergoeding zouden mogen eisen van hun vroegere (tot ± 30 jaar geleden of nog recentere) koloniale overheersers, nu Irak door de VN gedwongen wordt Koeweit schadeloos te stellen1. Dan zouden alle ‘schulden’ meteen afgelost zijn. Een vraag is dan wel in welke mate de boerenbevolking en het ecologische evenwicht hiervan zouden profiteren. De vraag of Moeder Aarde al die produktie voor de ‘wereldmarkt’, dat wil zeggen voor die tien procent van de mensheid in het Westen, nog langer kan opbrengen wordt ook steeds nijpender.

Gezien de noodzaak van de handhaving van of terugkeer naar een duurzame landbouw is gedurende de laatste decennia in veel landen druk uitgeoefend om land(bouw)hervormingen door te voeren. Behalve door kleine boeren wordt de bezorgdheid voor een beter gebruik van landbouwgrond nu ook tot uitdrukking gebracht door mensen die zich bezighouden met ecologische vraagstukken en met een ‘gezamenlijke toekomst’ voor de mensheid. De relatie tussen bedreiging van het milieu en grootschalige commerciële landbouw, die de plaats heeft ingenomen van de meer duurzame lokale landbouwsystemen, komt steeds meer aan kritiek bloot te staan. Tegenwoordig wordt daarom vaker een beroep gedaan op regeringen en ‘verlichte elites’ om de ‘politieke wil’ te tonen om de vastgeroeste belangentegenstellingen te overstijgen. In het VN-rapport van de World Commission on Environment and Development (WCED, 1987; bekend als het Brundtland-rapport) werd daarover het volgende geschreven:

	“In many countries where land is very unequally distributed land reform is a basic requirement. Without it, institutional and policy changes meant to protect the resource base can actually promote inequalities by shutting the poor off from resources and by favouring those with large farms, who are better able to obtain the limited credit and services available. By leaving hundreds of millions without options, such changes have the opposite of their intended effect, ensuring the continued violation of ecological imperatives.
	Given institutional and ecological variations, a universal approach to land reform is impossible. Each country should work out its own programme of land reform to assist the land-poor and to provide a base for co-ordinated resource conservation. The redistribution of land is particularly important where large estates and vast numbers of the land-poor coexist. Crucial components include the reform of tenancy arrangements, security of tenure, and the clear recording of land rights. In agrarian reforms the productivity of the land and, in forest areas, the protextion of forests should be a main concern2”.

Helaas gaat het Brundtland-rapport niet of nauwelijks in op de belangentegenstelling die wereldwijd groeiende is tussen de agribusiness multinationals en de kleine boeren (en consumenten). Deze problematiek wordt wel behandeld in een ander VN-rapport uitgebracht door Solon Barraclough (1991). Hij brengt daarin naar voren dat ecologiebewegingen niet nieuw zijn. Bijna alle boerenbewegingen, die het door kolonisten of grootschalige landbouwbedrijven ontvreemde land terugeisten, kunnen in feite ecologiebewegingen avant la lettre worden genoemd. Vanouds waren dergelijke bewegingen meestal een vorm van verzet tegen de vernietiging van het traditionele life-support systeem (gemeenschap-pelijk landbezit of kleine boerenbedrijven). Deze werden vervangen door grootschalige commerciële boerenbedrijven of plantages die voor de markt produceerden. Vanuit een ecologisch en sociaal standpunt bezien waren ze vaak schadelijk. Herverdeling (van grond) wordt vaak als oplossing gezien. Hierover is de afgelopen decennia veel strijd gevoerd.

Boerenbewegingen en revolutie

De boerenbevolking steunde de meeste anti-koloniale bevrijdingsoorlogen die er de laatste vijf decennia gevoerd zijn (zoals in Indonesië, Kenya, Vietnam, Algerije, Angola, Moçambique, Zimbabwe), juist vanwege de grondbezitsproblematiek. De strijd tegen grootgrondbezit en voor behoud van inheemse klein-landbouw vond echter niet alleen in een anti-koloniaal kader plaats, maar ook als reactie op allerlei andere pogingen grootschalige kapitalistische landbouw in te voeren onder het motto ‘ontwikkeling’. Aangezien zulke ‘ontwikkeling’ veelal door de staat en de nationale en internationale ontwikkelingsinstellingen wordt gesteund, moeten de opkomende protestbewegingen van boeren of inheemse volken zich tot op de huidige dag tegen grote overmacht en vaak ook gewelddadige onderdrukking verzetten in landen als Brazilië, Guatemala, El Salvador, Indonesië en de Filipijnen.
	Een aantal lokale boerenbewegingen die de landbouwgrond van hun voorouders verdedigden of terugeisten zijn gedurende deze eeuw tot massabewegingen uitgegroeid. Enkele van die bewegingen hebben spectaculaire successen geboekt, zoals de boerenorganisaties geleid door Emiliano Zapata in de Mexicaanse revolutie (1910-1919) en de Chinese boerenrevolutie onder Mao Ze Dong (1926-1949).

Zapata en Mao Ze Dong

Soms waren revolutionaire guerrilla-activiteiten onvermijdelijk omdat andere vormen van actie geen resultaat hadden, of zelfs gewelddadig onderdrukt werden. Het klassieke voorbeeld van vreedzame boerenactie die tenslotte uitmondt in een boerenguerrillastrijd door de weerstand van de grootgrondbezitters en politieke machthebbers, is de beweging geleid door Emiliano Zapata, die een grote rol speelde in de Mexicaanse revolutie. Aangezien zijn beweging tot op de huidige dag velen in Latijns-Amerika blijft inspireren en eigenlijk ook een soort schoolvoorbeeld is voor hoe zulke bewegingen geleidelijk uitgroeien van een vreedzame, legale actiegroep tot een revolutionaire beweging, is het goed even bij haar geschiedenis stil te staan (zie ook Huizer, 1973).
	Emiliano Zapata werd in 1877 in San Miguel Anenecuilco, dicht bij Cuautla in de staat Morelos, geboren. De geschiedenis van Anenecuilco was die van een inheems dorp dat jarenlang de ongelijke strijd om de dorpsgronden tegen de omringende haciënda’s (landgoederen) volhield. Beetje bij beetje slokten de omwonende hacendados (grootgrondbezitters) de grond van Anenecuilco op en werd het vee van de dorpsbewoners opgekocht of afgenomen, om hen zo te dwingen op de suikerrietvelden te gaan werken. In 1887 werden zelfs de straten en erven van bepaalde wijken in het dorp geannexeerd en soldaten gehuurd door de hacendados om huizen, vruchtbomen en zelfs een kapel neer te halen, om op die manier land vrij te maken voor de suikerplantages.
	Op 23 september 1909 werd Emiliano Zapata, toen even in de dertig, gekozen tot voorzitter van de dorpsraad, nadat deze raad van oudsten besloten had, dat nu jongeren de strijd aan moesten binden om de dorpsgronden terug te krijgen. Vanwege zijn opvallende geestkracht en charisma werd hij reeds betrekkelijk jong door de oudsten van het dorp in de spirituele tradities betreffende de relatie van de gemeenschap tot het land, de Moeder Aarde, ingewijd en zo als leidend vertegenwoordiger en ‘oudste’ erkend.
	Geïnspireerd door Zapata’s leiderskwaliteiten besloten ook twee andere dorpen, Villa de Ayala en Moyotepec, zich aan te sluiten bij zijn dorpsraad ter bescherming van de landbouwgronden. Hij was de eerste die de boeren ertoe bracht met radicalere middelen hun land weer in bezit te nemen, nadat talloze pogingen om via gerechtelijke procedures hun rechten erkend te krijgen mislukt waren. Onder zijn leiding haalden de dorpelingen de hekken neer die door de grootgrondbezitter wederrechtelijk geplaatst waren. De angst voor een nationale opstand, waarvan de eerste tekenen zich op dat moment al in het noorden van Mexico voordeden, in de vorm van een revolutionaire beweging onder leiding van Francisco Madero, weerhield de plaatselijke autoriteiten ervan stappen tegen Zapata te ondernemen. Toen Madero opriep tot gewapende actie om een einde te maken aan het dictatoriale regime van Porfirio Díaz, gaven Zapata en vele andere plaatselijke leiders hieraan gehoor. Nadat twee andere leiders door regeringstroepen waren gedood, werd Zapata tot opperbevelhebber gekozen en benoemd tot generaal. In korte tijd was zijn groep aangegroeid tot duizend man.
	In vele andere streken van Mexico vonden soortgelijke bewegingen hun oorsprong en al spoedig zwichtte de regering voor het verzet, en vertrok de dictator Porfirio Díaz naar het buitenland. De nieuwe regering onder Madero hield zich echter niet aan de beloften, gemaakt aan de boeren die haar in het zadel hadden geholpen. Er werd geen landhervormingswet aangenomen en de grootgrondbezitters bleven even invloedrijk als voorheen. Toen het leger de boerenverzetsgroepen begon te ontwapenen kwamen er steeds meer moeilijkheden. De poging van de regering Zapata om te kopen bevestigde het wantrouwen van de boeren. Zapata weigerde het aanbod en organiseerde opnieuw het gewapende verzet tegen het leger dat kwam om de boeren te ontwapenen. Er zat niets anders op.
	De wijze waarop Zapata’s troepen vervolgens opereerden kan worden vergeleken met de moderne guerrillatactieken. Steeds wanneer een sterke strijdmacht de guerrillastrijders naderde verdwenen deze, hetzij door zich te verbergen, hetzij door zich onder de plaatselijke bevolking te mengen. Ze droegen geen uniformen en waren eigenlijk niet meer dan gewapende boeren, hetgeen het uiterst moeilijk maakte om ze op te sporen. Zo konden zij successen boeken.
	In elk stadje dat door de boerentroepen werd veroverd werd de registratie van het grondbezit onmiddellijk en doelbewust vernietigd. Vrijwel alle grond in de staat Morelos, drienvijftig haciënda’s, boerderijen en ranches, werd overgedragen aan het volk. Dit verklaart de steun die Zapata’s troepen overal waar zij kwamen van de bevolking kregen en tevens waarom de heersende klassen in Mexico City, die zich met Madero hadden geassocieerd, zo gekant waren tegen Zapata’s beweging. De gewapende boeren verdedigden de grond die door hen was bezet als de federale troepen hen wilden verjagen. Als symbolische ondersteuning voerden de boerengroepen de beeltenis mee van de in 1530 aan een Indiaanse boer verschenen Heilige Maagd van Guadalupe, die voor veel Mexicanen staat voor Moeder Aarde die allen voedt en helpt.

Verschillende verzetslegers streden tegen het federale leger in die tijd, onder andere ook de eenheden van de befaamde Pancho Villa. Zapata’s leger was waarschijnlijk de grootste militaire eenheid, maar bezat een verbazingwekkende mobiliteit door haar guerrillatactiek. Soms opereerde dit leger als geheel, zoals bij de aanval (van twaalfduizend man) op de rijke mijnen van de staat Hidalgo, en bewees daarmee de regering van Madero dat deze niet eens in staat was steden te beschermen die minder dan honderd mijl van de hoofdstad verwijderd waren. Soms opereerden zij in tweehonderd kleine groepjes verspreid over verschillende staten. Deze groepen varieerden tussen dertig en tweehonderd man en stonden onder leiding van de meest capabele guerrillero. Sommige waren te voet, andere te paard. Zapata zelf verdween vaak dagenlang als hij de verschillende eenheden ging inspecteren. Soms dook hij op in Mexico City voor een geheime bijeenkomst, hoewel er een premie van vijftigduizend pesos op zijn hoofd stond.
	Als resultaat van de druk van Zapata’s en Villa’s verzetsgroepen moest de regering in 1917 wel een landhervormingswet aannemen. Op een landelijke conferentie in Aguascaliendes werd het recht van de dorpsgemeenschappen op hun land (ejidos) in de nieuwe grondwet opgenomen als art. 27. Zo trachtte men de boeren te kalmeren. Toen echter aan de nieuwe wet geen uitvoering gegeven werd, laaide het boerenverzet in de staat Morelos onder leiding van Zapata toch weer op. Met de tactiek der verschroeide aarde en een verraderlijke moord op de leider Zapata werd in 1919 tenslotte deze strijd door de regering gewonnen. In de streek waar zijn troepen de landerijen bezet hadden, werd toen echter officieel de ‘landhervorming’ wettig bekrachtigd. Elders in Mexico ging het landverdelings-proces met ups en downs tot op heden voort.
De beweging geleid door Zapata in Mexico demonstreert duidelijk hoe boeren langzaam maar zeker, gestimuleerd door het gewelddadige verzet van de grootgrondbezitters tegen hun wettige activiteiten, tot revolutionaire actie komen.

In China is onder leiding van Mao Ze Dong, in de taoïstische traditie van zijn geboortestreek Hunan, een soortgelijke boerenguerrillabeweging voor een (her)verdeling van land op gang gekomen in de dertiger jaren die tenslotte in 1949 triomfeerde. Alle landlozen kregen toen een stukje grond. Vandana Shiva’s waarschuwing tegen het risico van charismatische leidersfiguren in zulke bewegingen is bij Mao Ze Dong op zijn plaats, maar bij Zapata niet. Hoezeer ook geworteld in oude en waardevolle tradities kan zo’n bijzondere persoonlijkheid, als hij eenmaal een machtspositie heeft en door volgelingen al te zeer vereerd wordt, dit misbruiken om eigen ideeën en visies rücksichtsloos op te leggen, met zeer kwalijke en onmenselijke gevolgen, die veel van het bereikte te niet doen. De Chinese boerenrevolutie heeft echter wel aan landhervorming als strategie voor een duurzaam landbouw- en ontwikkelingsbeleid een sterke stimulans gegeven zoals de Wereldbank uitgebreid aantoont in haar rapport over de Chinese ontwikkelings-politiek3. Dit gebeuren had een groot uitstralingseffect. Sommige omliggende landen als Japan, Taiwan en Zuid-Korea, die eveneens een radicale landhervorming doorvoerden in de vijftiger en zestiger jaren om het opkomende communisme de wind uit de zeilen te nemen, hebben er voor een deel een groeiende interne markt en zo, hun succesvolle industrialisering aan te danken. De FAO heeft vanaf haar World Land Reform Conference in 1966 in Rome gepoogd deze voorbeelden voor min of meer radicale herverdeling van land ook elders aan te kaarten, maar is hierin sterk tegengewerkt door Westerse belangen en instellingen.

Een grote vraag is wat de Westerse regeringen, bedrijven en ontwikkelings-instellingen als Wereldbank en IMF met de huidige strategie van nog meer produceren voor de ‘wereldmarkt’ voor hebben. De absurditeit van de ‘vrije’ wereldmarkt wordt behalve door het GATT-gebeuren weergegeven door de ongeveer 650 miljard gulden subsidies jaarlijks voor de enkele miljoenen boeren in de rijke landen (dat wil zeggen de banken en agribusiness waar die boeren van afhankelijk geworden zijn), hetgeen bijna tien maal zoveel is als de totale ontwikkelings’hulp’ aan de honderden miljoenen boeren en armen in de Derde Wereld.

Steeds weerkerend boerenverzet en traditionele spiritualiteit

Het ziet er wel naar uit dat dankzij de groeiende rijk-arm discrepanties in de loop der komende decennia in veel landen de boeren in verzet zullen blijven komen. Soms chaotisch en spontaan, dan weer goed georganiseerd. Alle halfbakken ontwikkelingspogingen die overal steeds meer plaatsvinden, hebben meestal een frustrerend effect op de boeren. Ze merken steeds duidelijker, door het toenemend contact met de stedelijke beschaving, door nieuwe wegen, transistorradio’s e.d., dat de rijken steeds rijker worden. Terwijl zij zelf er nauwelijks op vooruitgaan of er zelfs armer van worden. Ook zijn er steeds meer groepen van gefrustreerde en vaak werkloze afgestudeerden die niets te verliezen hebben bij het omverwerpen van het systeem waaronder ze leven. Die zullen waarschijnlijk ook steeds meer inzien dat je radicale veranderingen of zelfs revolutie niet kunt maken door er in de cafés over te praten, maar dat de grote volksmassa’s ervoor georganiseerd moeten worden, zoals Zapata dat gedaan heeft, of de revolutionaire bevrijdingsstrijders van China, Algerije, Cuba of Zimbabwe.
	Meestal beginnen zulke bewegingen op kleine schaal en niet in de allerarmste streken. Ze ontstaan daar waar reeds een vrij regelmatig contact met de stedelijke beschaving is, maar waar dit contact met de moderne economie als een verheviging van de uitbuiting gevoeld wordt. Vaak is er een concrete aanleiding: een groep boeren die van hun land gezet wordt omdat de grootgrondbezitter ermee speculeren wil, een verlaging van de prijzen die de boeren voor hun produkten krijgen of iets dergelijks. Ze proberen als kleine groep op wettige wijze hun rechten te verdedigen, maar hun rechten worden door de grootgrondbezitters en de rechters of politie-autoriteiten die aan hun kant staan niet erkend. De boeren die op ordelijke wijze hun belangen behartigen worden zelfs bedreigd en er vallen nogal eens doden als ze er toch mee doorgaan.
	Het proces van opbouw van een militante en sterke boerenorganisatie begint meestal met de bewustwording bij de boeren van het onrecht dat hen aangedaan is, en van de mogelijkheid er door eendrachtige actie iets aan te doen. Zeer belangrijk is daarbij meestal de aanwezigheid van een leider onder de boeren, een sterke persoonlijkheid met een opvallend charisma of spirituele uitstraling zoals Zapata. Rondom zulke leiders werden dan de eerste groepen gevormd die in verzet komen tegen het bestaande systeem.
	Bijna altijd begint men met gematigde en overduidelijk gerechtvaardigde eisen. De onredelijke weigering van de grootgrondbezitters om hierop in te gaan, dwingt de boeren dan om radicaler te worden in hun eisen zowel als in hun strijdmethoden. De beginnende organisaties hebben veel moeilijkheden te overwinnen, vooral het verzet van de grootgrondbezitters en plantage-ondernemin-gen tegen boerenorganisaties als zodanig. Vaak worden gewelddadige manieren gebruikt om het tot stand komen van de boerenbonden te verhinderen. Leiders werden gemolesteerd, van hun land afgegooid, en in vrij veel gevallen bedreigd met gevangenis of dood.

Zapatistas in Chiapas

Dit scenario speelt zich momenteel in talloze Derde Wereldlanden af maar dringt slechts zelden tot de Westerse pers door. Half februari 1996 stond er echter een klein berichtje in sommige Nederlandse kranten dat er in Mexico een overeenstemming bereikt was tussen de regering en de opstandige Indiaanse Zapatista beweging over het recht van de ongeveer 9 miljoen Mexicaanse Indianen op een deel van hun eigen voorouderlijke landen en op onderwijs in hun eigen taal en cultuur. De verzetstrijders die dit na meer dan twee jaar gewapend verzet bereikt hebben waren Maya Indiaanse boeren uit de zuidelijke staat Chiapas, die voorheen met onwaarschijnlijk geduld en tolerantie tientallen jaren vreedzaam acties hadden gevoerd voor verbetering van hun lot. Sinds 1 januari 1994 is deze beweging echter spectaculair op gang gekomen als reactie op NAFTA, het Noord-Amerikaanse Vrijhandels Verdrag. Onderdelen hiervan waren het veranderen van het bovengenoemde Art. 27 van de Mexicaanse grondwet ten bate van het privatisering van gemeenschapsgronden. Ook worden andere sociale verworvenheden van de revolutie van 1910-1919, waarin de Indiaanse leider Zapata een hoofdrol speelde aangetast. Door deze inbreuk op hun rechten liep het geduld van deze Maya’s ten einde, nadat ook nog een aantal van hun leiders door grootgrondbezitters en hun ‘pistoleros’ vermoord waren. Enkele stadjes werden door de Maya’s bezet, gewapend ‑ voor een deel ‑ met houten geweertjes maar met een grote uitstraling. Via E-mail en Internet werd het hele land en de wereldopinie gemobiliseerd, zodat het leger dat de campagne gewelddadig trachtte te onderdrukken, na enkele tientallen doden werd teruggeroepen door de regering onder druk van de nationale en internationale publieke opinie.
	In juli/augustus 1996 werd er door de Zapatistas in Chiapas een ‘Intercontinentale Ontmoeting voor de Mensheid en tegen het Neo-liberalisme’ georganiseerd waar honderden vertegenwoordigers van boerenbewegingen, milieu-actiegroepen, mensenrechten organisaties en andere basisgroepen uit vele landen voor overleg en uitwisseling aanwezig waren. Een duidelijke poging tot ‘globalisering van onder op’. Het bleek mij dat er onder het zeer gevarieerde gezelschap, ondanks bepaalde onderlinge tegenstellingen, een grote overeenstemming bestond dat het huidige, door de neo-liberalistische ideologie geïnspireerde vrije markt, ontwikkelingsmodel mens- en milieu-vijandig is. Dit model zal vrij radicaal bijgesteld moeten worden om de overlevingskansen voor de mensheid ook in de toekomst te garanderen en om de groeiende tegenstellingen tussen rijk en arm niet geheel uit de hand te laten lopen. Het duurzame ‘subsistance’-ontwikkelingsmodel, door Mies en Shiva in hun boek Ecofeminism ontwikkeld, werd als een van de potentiële alternatieven besproken omdat het aansluit bij de mogelijkheden van de natuurlijke omgeving en lokale culturele tradities.
	De voornaamste leider van de Zapatista beweging, die zich ‘onder-commandant Marcos’ noemt, maakte duidelijk dat hij zich heeft laten inspireren door een traditioneel-spirituele gids die ‘de oude Antonio’ genoemd wordt. Naar de tradities van de Maya’s heeft grond een geestelijke dimensie. Bergen en dalen worden dan ook behandeld als entiteiten die gerespecteerd en vereerd moeten worden. Moeder Aarde is de voedster van allen en als zodanig niet te privatiseren en te verhandelen. Bij het ontginnen, zaaien, oogsten en ook het omhakken van bomen, als dat nodig is, horen rituelen die tot het begin van onze jaartelling terug gaan. Iedere familie heeft recht op een gedeelte van het land om in de levensbehoeften te voorzien. Dit zijn geheiligde principes, waar nu door de ‘vrije markt’ overheen gewalst wordt, zodat openlijk verzet onvermijdelijk wordt.

Bij de Chipko en andere bewegingen die Vandana Shiva beschrijft, zit een grote ‘stille kracht’ achter hun verzet. De verschillende Maya volken in het Zuiden van Mexico en Guatemala hebben een lange traditie van verzet tegen Westerse machten die hen van hun communale grondbezit en tradities wilden beroven. Dit is reeds begonnen met de komst van de Spanjaarden die in de zestiende eeuw een definitief einde trachtten te maken aan de Maya cultuur. Hoewel van de meest belangrijke geschriften en andere uitingen van deze eeuwenoude cultuur veel verbrand en verwoest is bij de verovering en christianisering, overleefde haar holistische levensvisie en wereldbeeld onder de lokale bevolking grotendeels.
	Dit ging gedeeltelijk door aanpassing, waarin bijvoorbeeld inheemse godheden voortleefden onder de naam van katholieke heiligen. Maria stond zo voor de Maangodin. Het kruis kwam lang voor de komst van de Spanjaarden in verschillende oude Maya tempels voor. Het symboliseerde de heilige ceiba (katoen)boom en vertegenwoordigde de regengod. Zo’n kruis speelde een grote rol in de jarenlange Kastenoorlog van de Maya’s tegen de Mexicaanse regering en de grootgrondbezitters in het midden van de 19e eeuw in Yucatan.
	Een mengsel van inheemse spiritualiteit en bevrijdingstheologische inspiratie hebben in Guatemala ertoe bijgedragen dat de Maya volken de onderdrukking door het leger in de tachtiger jaren hebben kunnen doorstaan. Zoals de Nobelprijs-laureaat Rigoberta Menchu getuigt, kostten de moordcampagnes en verwoestingen van hele dorpen tienduizenden Maya’s het leven.

Inspirerende levensvisie: Band met Moeder Aarde en Stille Kracht

Mijn ervaringen als ontwikkelingswerker hebben mij veel geleerd omtrent de kracht van sluimerend verzet en de spiritualiteit daarachter. Ook hoe de band van de hoofdzakelijk landbouwende bevolking met Moeder Aarde en de geesten van de voorouders, is blijven bestaan tot op de huidige dag. Dit laatste heb ik reeds gemerkt toen ik als jong ontwikkelingswerker voor de VN in 1955 in een dorp in Midden-Amerika woonde, in een gebied waar de Maya cultuur vroeger heerste. Het land in dat dorp was grotendeels in handen van een grootgrondbezitter (een koffie- en veeboer) en de dorpelingen hadden geen of een heel klein lapje grond waarvan ze niet konden (over)leven. Toch was de band met de grond van hun voorouders sterk en met verdriet in hun stem lieten ze me zien hoe de landheer het gebied liet verslonzen door erosie, die het gevolg was van de koffie- en suikerverbouw en extensieve veeteelt. Ooit, droomden ze, zou het vroegere gemeenschapsbezit en de eenheid met hun Moeder Aarde, weer hersteld worden. Ook in dit gebied zijn er jarenlang pogingen gedaan, soms met steun van de kerk, om dit te bewerkstelligen op vreedzame wijze. Het door de vs gesteunde leger greep hard in. Het vermoordde aartsbisschop Romero en vier Jezuïeten paters en hun huishoudsters. Zo ontaardde dit conflict in een burgeroorlog. De spirituele ‘stille kracht’ en het vertrouwen van de kleine boeren dat alles ooit goed zou komen, zelfs na eeuwen van steeds terugkerende onderdrukking, heeft diepe indruk op me gemaakt. Vooral de vrouwen hadden een sterke gezamenlijkheid en intensieve participatie aan het natuurgebeuren. Overal waren er onder hen ‘vroed(e)-vrouwen’ en kruiden-genezeressen die het overleven mogelijk maakten daar waar artsen nooit kwamen. Zonder het te weten waren verschillende dorpsgenoten zo mijn goeroes, realiseerde ik me jaren later, na soortgelijke ervaringen in andere streken en culturen. De spiritualiteit was voor hen dagelijks ge- en beleefde werkelijkheid en geleidelijk raakte ik onder de bekoring van deze levensvisie, die omvattender is dan mijn Westerse wereldbeeld.
	Het was voor mij een belangrijke en leerzame ontdekking tijdens de jaren als ontwikkelingswerker in dorpen in uithoeken van de Derde Wereld, dat juist daar onder de bevolking veel wijze mannen en vrouwen leven. Zij werken in hun eigen gemeenschap als genezers, leiders, bemiddelaars bij problemen en conflicten en andere ‘grenssituaties’ zoals geboorte en dood. Hun diepere weten geeft hen de geestkracht ook de crisissituaties die de ‘groei’ en ‘ontwikkeling’ van de huidige ‘wereldeconomie’ hen nu bijna vijf eeuwen lang gebracht heeft te ondergáán zonder ónder te gaan: de ‘stille kracht’ zoals Couperus die al waarnam onder de inheemse bevolking in het voormalige Nederlands-Indië.
	Multatuli en Couperus waren in hun tijd roependen in de woestijn. Inmiddels hebben de stemlozen iets meer stem gekregen. Onze vrienden uit de Derde Wereld suggereren ons dat we onze waanideeën omtrent onszelf moeten aanpakken om onze vooroordelen over hen en hun culturen kwijt te raken. In de eerste plaats zouden we stil moeten staan bij de zelfverzekerdheid waarmee wij Westerlingen, toch een kleine minderheid van tien procent binnen de mensheid, onze oude en nieuwe ideologieën (christendom, liberalisme, marxisme, ‘no-nonsense’-wetenschap en zelfs New Age) aanhangen en verbreiden, zonder eerst heel goed naar anderen daarginds te luisteren.
	Een grote stimulans bij deze zelfbewustwording of inkeer zou, ironisch genoeg, kunnen komen van de recessie en mogelijk zelfs depressie die momenteel de Westerse economie overkomt. Het geloof in de wetmatigheden van gestadige groei en vooruitgang wordt ernstig ondermijnd en een toenemend aantal topmanagers van grote ondernemingen leert beseffen dat hun werk steeds meer een ‘gedijen op chaos’ is zoals de management-goeroe Tom Peters, Thriving on Chaos. Handbook for a Management Revolution (1988) het noemt. De groeiende malaise en crisisgevoelens die onze Westerse samenleving bekruipen zouden als een positieve uitdaging gezien kunnen worden om fundamentele vragen over de zin van het leven (en de dood) weer onder ogen te zien.
	Terwijl sommige ‘goeroes’ uit een land als India en ‘medicijnmannen’ of ‘shamanen’ uit Inheems Amerika nu in onze landen komen om volgelingen te maken, zijn er overal ter wereld talloze wijze mannen en vrouwen die zeggen of laten voelen dat je door inkeer, openheid en luisterende inzet bij je medemensen de goeroe in jezelf kunt vinden. Juist van zulke pretentieloze eenvoudige wijzen die ook onder ouderen, vooral vrouwen, en zelfs jongeren in Nederland te vinden zijn, kan men leren dat een serie ontmoetingen, voorvallen, leerervaringen en andere ‘toevallige’ gebeurtenissen een soort inwijdigsproces kan zijn. Gepaard met een afkicken van de ratrace-verslaving, kan dit leiden tot dieper weten over de grote levensvragen in onszelf en hoe we in harmonie kunnen komen met het leven van héél de mensheid, de natuur en misschien wel met de kosmos. Pas echter als deze inkeer gekoppeld wordt aan mondiale bewustwording en politiek actief zijn in emancipatorisch perspectief, kunnen zulke menselijke waarden tot hun recht komen. Het werk van Shiva, de Zapatistas en vele anderen in Derde Wereldlanden, en vooral de spiritualiteit die daarin doorstraalt, kunnen voor ons in het Westen een grote stimulans betekenen.

Noten
1. Een netwerk om uit te vinden wat de totale subsidie is geweest die Derde Wereldlanden aan de rijke landen hebben moeten geven de afgelopen 500 jaar functioneert vanuit het Centre for Society and Religion, 281 Deans Road, Colombo 10, Sri Lanka.
2. WCED, Our Common Future, bekend als het Brundtland-rapport, 1987, pagina 141.
3. World Bank, 1983.

Literatuur
1. Solon Barraclough, An End To Hunger? The Social Origins of Food Strategies, Zed Books, London, 1991.
2. Clifford Geertz, Agricultural Involution. The Process of Ecological Change in Indonesia, University of California Press, Berkeley, 1963.
3. Gerrit Huizer, Peasant Rebellion in Latin America, Penguin Books, Harmondsworth, 1973.
4. Gerrit Huizer, Leren van de Derde Wereld. Crisis als Uitdaging, Kok-Agora, Kampen, 1992.
5. World Bank, China. Socialist Economic Development, World Bank, Washington, D.C., 1983, 3 vol.
6. World Commission on Environment and Development (WCED), Our Common Future, (Brundtland Report), Oxford University Press, Oxford/New York, 1987.

14

HET BROEIKASEFFECT

Vandana Shiva

In de zomer van 1988 liepen in veel steden in de Verenigde Staten de temperaturen op tot boven de 38 graden celcius. Sindsdien worden droogte en warmere klimaten als een mondiale kwestie gezien. De hongersnood in Afrika bezuiden de Sahara die miljoenen slachtoffers maakte, was niet voldoende om regeringen en officiële instanties in het Westen op woestijnvorming en droogte te doen reageren als mondiale milieurampen.
	De Noordelijke vooringenomenheid, waardoor het broeikaseffect en de aantasting van de ozonlaag zo plotseling in het centrum van de belangstelling kwamen, is de discussie over de mondiale crisis in het klimaat blijven beheersen. En dat terwijl juist de bedreiging van de atmosfeer als gevolg van de industriële activiteit in het Noorden al enige eeuwen geleden in gang is gezet.
	Het Noorden en het Zuiden hebben zeer ongelijke aandelen gehad in het scheppen van ecologische problemen als het broeikaseffect. Toch wil het Noorden niet die extra verantwoordelijkheid voor de sanering van de atmosfeer op zich nemen die in verhouding staat met het steeds grotere aandeel dat het in de loop der jaren heeft geleverd aan het ontstaan van het probleem.
	De meeste internationale congressen over de wereldwijde toename in temperatuur zijn meer gericht op de verwachte toekomstige bijdrage van Derde Wereld-landen aan het broeikaseffect, dan aan de bijdrage van het geïndustriali-seerde Noorden in het verleden en het heden. De Derde Wereld ziet het natuurlijk als een vorm van discriminatie dat ze gelijk moet delen in de kosten, terwijl ze niet in gelijke mate verantwoordelijk is voor het ontstaan van het probleem.
	Er is echter ook een nog meer verborgen, maar wellicht gevaarlijkere manier waarop het geïndustrialiseerde Noorden bijdraagt aan de mondiale verwarming van de atmosfeer. Dit is namelijk de agressieve manier waarop het de Derde Wereld in de richting stuurt van een energie-intensieve vorm van ontwikkeling. De verslaving aan fossiele brandstoffen, die van het Noorden naar het Zuiden is overgeslagen bij het ‘ontwikkelings’proces, heeft zowel een cultureel als een materieel aspect. 
	Wat het culturele aspect betreft: men nam altijd aan dat het ontbreken van afhankelijkheid van fossiele brandstoffen een teken was van een ‘achterlijke’ en ‘primitieve’ economie. Internationale ontwikkelingsexperts adviseerden regeringen van Derde Wereldlanden om de overgang te maken naar het ‘moderne’ tijdperk van fossiele brandstoffen.
	Duurzame energiebronnen (en de economieën die hierop waren gebaseerd) werden onproduktief verklaard. Een veelgebruikt studieboek over de ontwikkeling uit de zestiger jaren stelde over India: “Produktie wordt tot stand gebracht door menselijke en dierlijke in plaats van mechanische kracht. De meeste landbouw is onproduktief; men gebruikt wel menselijke en dierlijke mest, maar kunstmest en pesticiden zijn onbekend.”
	Het alternatief dat men voorstelde was een landbouwsysteem waarin kooldioxyde van dieseltractoren en pompinstallaties, en stikstofoxyde van kunstmest de atmosfeer in werden gepompt, onder het mom van produktie-verhoging. Het was een perfect recept voor de versterking van het broeikaseffect.
	Een landbouwsysteem dat fossiele brandstoffen en kunstmest gebruikt is echter niet wezenlijk produktief. De inheemse en traditionele voedselproduktie verbruikt ongeveer een halve calorie aan schone, vernieuwbare brandstof voor de produktie van één calorie aan voedsel. Daarentegen verbruikt de gemechaniseerde landbouw die is gebaseerd op het gebruik van fossiele brandstoffen en chemicaliën hiervoor tien calorieën aan vervuilende, niet vernieuwbare brandstof.
De tractor en de auto als symbool van vooruitgang, en de ploeg en de ossekar als symbool van achterlijkheid maakten deel uit van de culturele veranderingen die met ontwikkeling werden geassocieerd. Het broeikaseffect dwingt ons deze symbolen opnieuw te bezien, maar nu door een ecologische bril.
	Het is niet te berekenen hoe groot de schade is voor de Derde Wereld van dure en ondoordachte adviezen uit het Noorden. De Noordelijke instellingen voor ontwikkelingshulp financierden in wezen hun eigen bedrijven en handels-ondernemingen door middel van hulp en ontwikkelingsprojecten in de Derde Wereld. Hulp voor kunstmest en tractoren, voor transport en enorme kracht-centrales, waren er in de eerste plaats op gericht de Derde Wereld aan deviezen te helpen om machines, werktuigen, technieken en andere voorzieningen van de industriële landen te kunnen kopen.
	Men heeft uitgerekend dat iedere dollar aan ontwikkelingshulp drie dollar aan handel voor de geïndustrialiseerde wereld voortbrengt. Vijfentwintig procent van de leningen van de Wereldbank is bestemd voor energievoorziening. De Wereldbank is van plan om de hulp aan India voor krachtcentrales te verdubbelen van 500 naar een miljard dollar per jaar.
	Hoe moeten we de verantwoordelijkheid voor de produktie van de gassen die het broeikaseffect veroorzaken verdelen bij projecten die internationaal worden gefinancierd en waarbij miljoenen mensen uit hun oorspronkelijk woongebied worden verdreven? Kunnen we redelijkerwijs de rol van de internationale leningen van de banken (met hun zucht naar rente) en van de producenten in de geïndustrialiseerde landen (met hun zucht naar nieuwe markten) buiten beschouwing laten, als we ons zorgen maken over de toename van het gebruik van fossiele brandstoffen in de Derde Wereld?
	De schuldenlast is ook een belangrijk obstakel dat de Derde Wereld belet de rol bij het milieubehoud te vervullen waar de mensen in de Derde Wereld en de wereldwijde ecologische crisis om vragen. Het proces dat het economische onvermogen in de arme landen voortbrengt is nauw verbonden met de processen die het industriële Noorden economisch krachtig maken. Deze tegengestelde relatie, die tot uiting komt in schulden en ongelijke handelsbetrekkingen, zal niet kunnen blijven voortbestaan als men een duurzaam systeem wenst.
	Uit economische en ecologische apartheid kan geen gemeenschappelijke toekomst voortkomen. Apartheid moet eerst worden verwijderd.

Verantwoording
Dit artikel verscheen maart 1990 in Onze Wereld. De vertaling is van John Ligtenberg.

15

BIBLIOGRAFIE

Boeken, geschreven door Vandana Shiva:

- Staying Alive: Women, Ecology and Development, Zed Books, London en Kali for Women, New Delhi, 1988. 224 pagina’s.

Een geïnspireerd en inspirerend boek met vlijmscherpe kritiek op het Westerse denken.
	Het boek is de weerslag van Shiva’s tienjarige betrokkenheid bij tal van acties. Zij heeft vooral oog voor vrouwen, boeren en inheemse volken in de Derde Wereld, die de zwaarste slachtoffers zijn van het grootschalige, Westerse economische model. Bij deze groepen trof Shiva het felste verzet aan en de grootste inzet voor een andere economie die de natuur geen geweld aandoet.
	Shiva beschrijft in dit boek oude Indiase religieuze opvattingen en culturele gebruiken, die van cruciaal belang zijn voor een respectvolle omgang met de omgeving waarin we leven. Verder behandelt ze de bosbouw, de landbouw, de Groene Revolutie, de dammen en de watertekorten. Alles voorzien van veel feitenmateriaal en cijferwerk. Telkens verwijst ze naar de arrogante, bekrompen en schadelijke benadering van de officiële wetenschap.
	In India verwijten feministen, linkse vrouwen en mannen Shiva dat ze te ongenuanceerd over ‘de’ Indiase cultuur en spiritualiteit spreekt. Dat ze die idealiseert. En dat ze niet praat over het kastenstelsel en de klassentegenstellingen en het onrecht in de traditionele Indiase samenleving.

- The Violence of the Green Revolution - ecological degradation and political conflict in Punjab, Research Foundation for Science & Technology, Dehra Dun, 1989. 160 pagina’s.

Nauwkeurig gedocumenteerd boek over ‘de kwestie Punjab’, eens het paradepaardje van de Groene Revolutie. Shiva laat zien hoe de grootschalige, chemie- en waterintensieve moderne landbouw op korte termijn tot grote successen leidt, maar op langere termijn tot werkeloosheid, milieurampen, politieke spanningen en bloedige etnische conflicten. Ze toont aan dat de traditionele, gemengde, kleinschalige landbouw feitelijk hogere opbrengsten geeft.

- Ecology and the Politics of Survival - conflicts over natural resources in India, United Nations University Press, Tokyo en Sage Publications, New Delhi, 1991. 365 pagina’s. In samenwerking met J. Bandyopadhyay, Pandurang Hedge, B.V. Krisnamurthy, John Kurien, G. Narendranath, Vanaja Ramprasad, S.T.S. Reddy.

Een gedetailleerde beschrijving van talloze conflicten tussen de Indiase plattelandsbevolking aan de ene kant en het grote bedrijfsleven en de overheid aan de andere kant over bossen, rivieren, stuwdammen, irrigatieprojecten, mijnbouw en grootschalige visserij. Ondanks alle details verdwijnt de grote lijn niet uit het zicht.

- Monocultures of the mind - perspectives on biodiversity and Biotechnologie, Zed Books, Londen en Third World Network, Penang, 1993, 184 pagina’s

Een vijftal verschillende artikelen rond het thema biodiversiteit. Het boek begint met een lang artikel over de rigide, vervreemdende, Westerse universiteits-wetenschap, die de lokale kennissystemen van de Derde Wereld heeft doen verdwijnen. Veel uitgebreide beschrijvingen van de kennis van inheemse volken. Soms vervalt Shiva in herhaling en is het artikel iets te ideologisch.
	Het boek beschrijft verder hoe farmaceutische bedrijven inheemse kennis van geneeskrachtige planten voor een appel en een ei opkopen en deze vervolgens via patenten te gelde maken. Ook een overzicht van de gevaren van genetische manipulatie voor zowel de biodiversiteit, de menselijke gezondheid als de voedselvoorziening van de Derde Wereld.

- Ecofeminism, Zed Books, Londen, 1993. 328 pagina’s.

Dit boek is een bundel gevarieerde artikelen van Vandana Shiva en de Duitse hoogleraar sociologie Maria Mies. In een twintigtal hoofdstukken komt het reductionisme aan bod, het Westerse economisch model, ontworteling, biodiversiteit, reproduktietechnieken, de Chipko-beweging en de zelfvoorzienings-economie.
	Hoewel Shiva en Mies de artikelen onafhankelijk van elkaar schreven, vullen ze elkaar prima aan. Shiva, de natuurwetenschapper, wetenschapsfilosoof en milieuactiviste, die de belangen van de boeren bevolking uit de Derde Wereld hartstochtelijk verdedigt; Mies, de Westerse feministe met haarscherpe en originele maatschappelijke analyses.