OOG IN OOG

MET DE

VERDELGINGSMACHINE

de mond- en klauwzeercrisis van 2001

op zoek naar een menselijke landbouwstructuur

Jan Paul Smit

Uitgave: Agri & Cultuur, Amsterdam 2002.

Volledige internet-uitgave: www.ddh.nl/duurzaam/landbouw

Bestellen: maak 8 euro over op giro 871 2032, ten name van Agri & Cultuur, Amsterdam; onder vermelding van ‘Oog in Oog’.

INHOUD

1 - 	Voorwoord	2
2 - 	‘Het niet-vaccineren valt aan geen mens uit te leggen’
	schets van actiegroep ‘Ent-Europa!’	3
		psychiater - Brusselse molens - actiegroep - handtekeningen - 
		LTO - hechtere organisatie
3 - 	Over ontwrichting en lapmiddeltjes
	pleidooi voor een regionale landbouw	8
		handelaren van nature - probleem opgelost
4 - 	‘Het is eigenlijk een bloedlink systeem’
	afhankelijkheid van import en export	11
5 - 	Het Agro-Industriële Complex
	analyse en oplossing	13
		consument - bureaucratie - politiek - handel - 
		boerenorganisaties - dierhouderij - oplossing
6 - 	Succesvol verzet, maar een onzekere toekomst
	nawoord	19
		Europese regels veranderen - nog meer verzet
7 - 	Gedichten	23
		waarom - het Geld - te weinig, te laat, te zwak - hel en hemel
Afkortingen	27
Bijlagen
	A - Kort overzicht	27
	B - De ziekte	28
	C - LTO	29
	D - Mond- en klauwzeer-organisaties	31
	E - Protesten en acties	31
	F - Literatuur en museum	31
	G - Adressen en websites	32
Noten	32
Verantwoording	36
		foto’s - auteursrecht - uitgave - bestellen

*      *      *

1

VOORWOORD

Waar leidt landbouw toe die onderworpen is aan de macht van de agro-industrie, de banken en de overheidsbureaucratie? Sinds de mond- en klauwzeercrisis van 2001 is dat geen vraag meer, maar een weet. Ons landbouwsysteem, landbouw in dienst van het Agro-Industrieel Complex, leidt tot het doden en vernietigen van honderdduizenden (in Engeland zelfs tot miljoenen) gezonde dieren. En ook tot ontzetting, verontwaardiging, woede, angst, machteloosheid en mateloos verdriet bij boeren en andere mensen die dieren houden.
	Hoe is het mogelijk dat zoveel mensen deze vernietigingsmachine in beweging brachten en draaiende hielden? Want er is niemand geweest die graag gezonde dieren wilde vernietigen. Maar het systeem vereiste het en bijna iedereen deed uiteindelijk mee, vaak met tranen in de ogen.

Gelukkig was er opvallend veel spontaan en indrukwekkend verzet, recht uit het hart, buiten de bestaande landbouworganisaties om. Tegenstanders organiseerden zich in talloze ad hoc-groepen en zochten contact met kritische deskundigen. Het medeleven van veel dorpsbewoners en stedelingen was ‘hartverwarmend’, zoals boeren telkens weer benadrukten. Dit verzet en dit medeleven in zoveel verschil-lende vormen heeft politici en grote landbouworganisaties onzeker gemaakt en boeren en veeliefhebbers oplettend. Bij een volgende uitbraak van een besmettelijke veeziekte zal de overheid boeren en andere dierhouders niet meer zo makkelijk kunnen overvallen. En landbouworganisaties zullen minder speelruimte krijgen.
	Maar de dieren zijn nog lang niet veilig, want ‘Brussel’ waar de Nederlandse politici en landbouw-bobo’s zich zo graag achter verschuilen, is nog steeds niet om.

Dit boek begint met een schets van een van de vele spontane actiegroepen. Daarna komen twee boeren en een kritische landbouwdeskundige aan het woord over de landbouw-economische structuur die de mond- en klauwzeercrisis voortgebracht heeft en over de noodzakelijke veranderingen. Het nawoord probeert de vraag te beantwoorden wat het resultaat van het verzet is. Daarna volgen een paar gedichten en nog wat extra informatie in een zevental bijlagen.

*      *      *

2

‘HET NIET-VACCINEREN VALT AAN GEEN MENS UIT TE LEGGEN’
schets van actiegroep Ent-Europa!

Zaterdagmorgen 25 mei 2002 is het even buiten het prachtige Friese stadje Dokkum al vroeg een drukte van belang. Een paar honderd mensen met spandoeken, borden en heel veel gele ballonnen staan voor zaal ‘de IJsherberg’ al pratend te wachten. Om half elf zal er een bus met een groep Europarlementariërs komen om een hoorzitting te houden over de mond- en klauwzeercrisis van een jaar geleden. Burgemeester Roel Cazemier heeft het idee geopperd er een grote demonstratieve bijeenkomst van te maken en actiegroep Ent Europa! is direct aan het organiseren geslagen. 
	De spandoeken dragen teksten als: ‘Mkz-bestrijding: einde beschaving; stop moordmachine’ en ‘Een gezonde maatschappij met gezonde dieren - daar hoort bij: inenten tegen mkz’. Er is een affiche van de ‘Steungroep mkz’ uit Kootwijkerbroek met een kruiwagen met een dood schaap erop en de tekst ‘Gezond vee, slachtoffer van ziek Paars’. Twee kinderen dragen een zelfgemaakt spandoekje: ‘Sta op met die luie krenten en ga de dieren enten’ en een vrouw heeft op een stuk karton een foto van haar gedode lammeren geplakt.

Als de parlementsleden precies op tijd aankomen, houdt boerin Jolanda Streekstra van Ent Europa! een korte en heldere toespraak in het Engels. “De samenleving stémde vorig jaar niet in, dit jaar stémt zij niet in en in de toekomst zál zij niet instemmen met de stamping-out-methode.” Deze aanpak, die de Europese Unie oplegt, behelst het ‘uitroeien’ van het virus door het vatbare vee in de wijde omgeving van een ziek dier af te maken en te vernietigen. Volgens Streekstra is ‘ring-enten’ veel effectiever. Daarbij worden alle dieren in een straal van enkele kilometers direct ingeënt en worden alleen de zieke dieren afgemaakt.1 “Niet de stamping-out-aanpak stopte het virus, maar het ringenten.” Bovendien staat stamping-out “haaks op onze morele en ethische normen.2+ Het niet-vaccineren valt aan geen mens uit te leggen en zeker niet aan een kind.” 
	Dan overhandigen twee jongens uit Sneek meer dan duizend handtekeningen tegen het afmaken en vóór het enten. Zij hebben die zelf opgehaald. Boerin Grytsje Andringa van de Jonge Agrarische Vrouwen uit Dongeradeel overhandigt een enorme kaars met kleine foto’s van een schaap, een varken, een geit en een koe erop geplakt en in het Engels de tekst: “Het licht van deze kaars symboliseert onze hoop op een betere toekomst zonder zinloze vernietiging van gezonde dieren, lege stallen, angst, verdriet, wanhoop, geïsoleerdheid, nachtmerries en bureaucratie.” Achterop de kaars staat nog een klein gedicht:
		“Er is Stilte!
		Er is Leegte!
		Wat was het doel van al dit doden?
		Is er geen andere weg?!”

De Engelse conservatieve Europarlementariër Neil Parish verklaart onder de indruk te zijn van het waardige en krachtige protest, zoals hij dat de afgelopen dagen op verschillende plaatsen in Nederland heeft meegemaakt. “Wij zullen er alles aan doen om te voorkomen dat deze tragedie zich herhaalt.” 
	Delegatielid Jan Mulder, voor de VVD in het Europarlement: “Massale ruiming van vee zal in de toekomst niet meer acceptabel zijn.” Om dit meteen af te zwakken met: “Maar Nederland is een klein land en democratie is overtuigen.”
	De Europarlementariërs zijn allen lid van de ‘tijdelijke commissie mond- en klauwzeer’. De commissie bestaat uit dertig leden. Aan het driedaagse bezoek aan Nederland nemen officieel elf parlementsleden deel, waarvan deze zaterdag vijf aanwezig zijn, waaronder drie Nederlanders.

Psychiater

Na de begroeting schuifelen vier- à vijfhonderd mensen rustig naar binnen. Bij de ingang van de zaal staat een tafel met grote stapels paperassen van de mond- en klauwzeercommissie van het Europarlement. Een euroambtenaar roept iedereen toe naam en adres op te schrijven in een soort gastenboek. De delegatieleden klimmen op het podium samen met twee tolken. Aan het gordijn achter het podium hangt een prachtig blauwgroengetint schilderij van een wanhopige boer omgeven door angstig vee. Het doet een beetje denken aan het schilderij Guernica van Picasso. Het is gemaakt door de zeventienjarige Hans Hoekstra uit Surhuisterveen, een dorpje in Oost-Friesland. Middenvoor op het podium staat de grote kaars. Hij brandt.

Dan beginnen de toespraken. Namens een invalide jongeman in een rolstoel die niet kan praten leest een vrouw een tekst voor. “Heel veel mensen in tehuizen zijn kwaad. Ik was er heel depressief van en ben dat soms nog. Wilt u alstublieft haast maken.” Hij eindigt met: “Dan wil ik de boeren nog een hart onder de riem steken: hoe jullie doorgaan, pet af, laat je niet kisten!”
	Een boerin wijst erop dat de Europese regels van ‘ruimen in een straal van één of twee kilometer’ niet gerespecteerd zijn. Ook op drie kilometer afstand zijn er dieren afgemaakt. Een vrouw leest een gedicht voor van hoe een dier de crisis beleefd zou kunnen hebben. Een boer: “Het beleid is nog zieker dan de koeien. De gezonde dieren worden hetzelfde behandeld als de zieke. Dat valt niet te begrijpen. Daarvoor zou je naar een psychiater moeten. Wat stelt de democratie en de vrijheid nog voor? Ik heb er geen woorden voor.”
	Iedere spreker krijgt applaus, maar het langst klapt iedereen voor zanger Gerrit Breteler die zichzelf begeleidend aan de vleugel in het Fries een lied zingt over het boerenleven en tongblaar (het boerenwoord voor mond- en klauwzeer).

Vervolgens komen de meer officiële toespraken. Burgemeester Cazemier: “Europar-lement, wij rekenen op u, ent Europa nu!” Veearts Egberink: “Het doden van geënte dieren moet stoppen, zodat mijn dochter op school niet meer hoeft te vertellen: ‘Mijn vader gaat gezonde dieren dood maken, om te voorkomen dat ze ziek worden.’’”
	Boer Kooistra van de NLTO (de Noord-Nederlandse afdeling van de grote boerenorganisatie LTO) pleit voor totale vaccinatie. Hij heeft het er niet over dat de LTO, de organisatie die hij vertegenwoordigt, vorig jaar aangedrongen heeft op het afmaken van de geënte dieren, op het moment dat Brinkhorst nog geen besluit genomen had.
	Tenslotte komen de Europarlementariërs nog even aan het woord. Opnieuw geven zij complimenten dat het protest zo waardig is geweest en benadrukken ze dat alle verhalen zoveel indruk hebben gemaakt. Volgens Albert-Jan Maat, die voor het CDA in het Europarlement zit, is zijn “vechtlust verviervoudigd”.

Brusselse molens

De ‘tijdelijke commissie mond- en klauwzeer’ van het Europarlement is in januari 2002 ingesteld, dat wil zeggen elf maanden na het begin van de mond- en klauwzeeruitbraak in Engeland. Zij heeft intussen Noord-Engeland bezocht en gaat in juni naar Zuid-Engeland. Vervolgens maakt de rapporteur, het Duitse sociaal-democratische delegatielid Wolfgang Kreissl-Dörfler, een verslag dat naar zijn zeggen “economische, ecologische, sociale en emotionele aspecten zal omvatten.” Daarna moet het rapport besproken en aangenomen worden in de mond- en klauwzeercommissie en vervolgens bediscussieerd in het Europarlement. Als alles meezit zal dit eind november plaatsvinden. Daarna zullen er enige aanbevelingen naar de Europese Commissie en de Raad van Ministers gaan. Vervolgens moeten er dan voor de internationale handel nog afspraken gemaakt moeten worden in het OIE (Office Internationale des Épizooties, te Parijs - de internationale organisatie voor dier-epidemieën.)
	Kreissl waarschuwt dat “er geen eenvoudige oplossingen (zijn) voor complexe problemen. (..) We moeten deze kwestie internationaal oplossen, anders klappen onze markten in elkaar.” Ook het Britse delegatielid Parish wijst erop dat “de wijsheid van Salomon vereist (is) om tot een praktisch uitvoerbare politiek te komen.”
	Kortom: het zal nog heel, heel lang duren voordat er officiële Europese besluiten genomen zijn die werkelijk hout snijden.

Actiegroep

Tijdens de mond- en klauwzeercrisis in het voorjaar van 2001 schoten organisaties van boeren en burgers als paddestoelen uit de grond. Bijvoorbeeld: Actiecomité in de Driehoek Apeldoorn-Zwolle-Deventer, Stichting Boer en Vee, Comité Burgers voor Boeren, Actiecomité Burgers steunen Boer en Dier, Verenigde Boeren van Kootwijkerbroek, Steunfonds Reigershof (België) en Actiecomité Veehouders MKZ.
	Een van de organisaties die het meest aan de weg heeft getimmerd en ook nog na de crisis actief bleef, is Ent Europa!. Deze groep werd op tweede Paasdag, een kleine week na de uitbraak in Friesland opgericht op initiatief van onderwijzeres Greetje van der Berg uit Dokkum. De meest markante woordvoerder uit de beginperiode is boerin Christien Schneider uit het nabijgelegen dorpje Raard. “Toen op de woensdag voor Pasen bij ons in de buurt MKZ uitbrak, waren we in eerste instantie verlamd van angst. Ik ben niet alleen boerin, maar ook moeder van vier jonge kinderen. Ik probeer mijn kinderen respect bij te brengen voor alles wat leeft, zelfs voor het kleinste diertje of bloemetje. Hoe moest ik mijn kinderen uitleggen dat er mensen konden komen die al onze kerngezonde dieren zouden doodmaken en vernietigen? Moest ik ze uitleggen dat dat mag omwille van economische belangen? En dat terwijl er een vaccin beschikbaar is?
	Na enkele dagen in die vernederende angst te hebben doorgebracht, kwam ik tot het inzicht dat het niet mag. Met het doden van kerngezonde dieren en het vernietigen van uitstekend voedsel wordt een ethische grens overschreden. Of je nu religieus bent of niet, zo ga je niet met de schepping om. Door dit systeem sta ik als opvoeder met lege handen en moet ik mij diep schamen tegenover al die mensen voor wie genoeg voedsel geen vanzelfsprekendheid is.”3

De actiegroep wilde direct wat doen. Zij besloot zich aan te sluiten bij het initiatief tot een demonstratie in Den Haag van het comité ‘Burgers voor Boeren’ op 21 april. Via televisiereportages en kranteartikelen over de demonstratie raakte de groep bekend en regende het telefoontjes, brieven en e-mails. Schneider kon haar erf niet af vanwege het besmettingsgevaar. Om toch zoveel mogelijk mensen naar de demonstratie toe te krijgen, was ze dag en nacht aan het bellen en e-mailen. Vanuit het niets dook een heel stel vrijwilligers op die affiches ophingen in Friesland en geld en bussen organiseerden. 
	Schneider: “De crisis beschouw ik als een roetzwarte bladzijde in de geschiedenis van de Europese eenwording. De ramp haalde echter wel het beste in de mens naar boven. (..) Een akkerbouwster bood aan om alle e-mails te beantwoorden. Een studente reed heel Friesland door om 20.000 posters te verspreiden. Die waren gratis gedrukt, al het personeel van de drukkerij werkte daarvoor vrijwillig over.”
	“Tussen alle telefoontjes waren ook heel emotionele. Nooit zal ik het gesprek met Renze van der Ploeg vergeten, de ochtend nadat zijn Anna’s en Aukjes waren ‘geruimd’. Toen hij vertelde over het afscheid van zijn oudste koe, heb ik gehuild van woede en verdriet. Zo’n goede boer met zoveel hart voor zijn vee, alleen al voor Renze en zijn gezin zouden we nooit de strijd opgeven.”4

Omdat de BBC opnamen van Schneider wilde maken tijdens de demonstratie besloot zij, ondanks het besmettingsgevaar, toch naar Den Haag te gaan om de demonstranten toe te spreken. In de nacht voor de demonstratie schreef zij een toespraak in het Engels gericht aan Eurocommissaris Byrne. 
		“Ik heb gehoord dat u dit ‘uitroeien’ (stamping out) noemt, meneer Byrne. 
		Uitroeien van al de dieren.
		Uitroeien van het geluk van zoveel families.
		Uitroeien van het laatste stukje menselijke liefde.
		Meneer Byrne: mijn hart schreeuwt.
		Het is me duidelijk geworden dat er maar één godsdienst is in dit nieuwe Europa. Eén geweldige, angstaanjagende god, genaamd ‘Euro’, met al de politici als zijn profeten.”

Handtekeningen

Begin juni, anderhalve maand nadat het laatste vee afgemaakt was in Friesland, begon de actiegroep samen met de Initiatiefgroep Kerk en Samenleving een handtekeningen-kaartenactie tegen het ‘ruimen’ van gezonde dieren en voor het enten in heel Europa tegen mond- en klauwzeer. (De actiegroep zet het woord ‘ruimen’ consequent tussen aanhalingstekens.) Streekstra: “We zijn gestart met de scholen hier in Anjum. Daarna hebben we naar alle scholen in Friesland een informatiepakket gestuurd. Er waren scholen die heel erg enthousiast waren en andere juist helemaal niet. Die vonden het te politiek, die waren bang. Er waren ook scholen uit Groningen en uit andere plaatsen die ons vroegen ‘wanneer komt het hier?’. Dan hadden ze het op televisie gezien of in de krant. Maar het was héél veel werk om dat allemaal te coördineren en al die belletjes en al die e-mails. Dus we hebben de scholenactie niet verder landelijk doorgezet. In plaats daarvan gingen we naar allerlei evenementen zoals bijvoorbeeld landbouwbeurzen of sportmani-festaties. Ook haalden sommige mensen huis-aan-huis handtekeningen op.”
	Eind juli waren er 20.000 handtekeningen binnen. In de vakantiemaanden verzamelden mensen handtekeningen op Terschelling, Ameland en Schiermonnik-oog. Op 11 december bracht Ent Europa! 100.000 handtekeningen naar Brussel, samen met steunbetuigingen van tientallen organisaties met in totaal 350.000 leden. Twee vertegenwoordigers van de Belgische landbouwminister namen de handtekeningen in ontvangst. Deze minister was voorzitster van de EU-conferentie over de mond- en klauwzeercrisis, die op 12 en 13 december plaatsvond. Honder-den deskundigen waren daar aanwezig, maar mensen die de narigheid aan den lijve hadden meegemaakt waren niet uitgenodigd. Ook voor Ent Europa! was ‘geen plaats’. Streekstra: “Ze zijn bang voor ‘actiegroepen’. Dan denken ze dat je met bivakmutsen op komt.”

Het actiemateriaal van Ent Europa! is opvallend vriendelijk. Terwijl andere groepen foto’s van dode dieren afdrukken, zie je op hun affiche een vrolijk meisje in striptekening-stijl tegenover een gezonde koe die in een heldergroene wei met bloemen staat. Ent Europa! wil geen ‘bloederige taferelen’. Streekstra: “Je hoeft er niet eng over te doen, want dat weet iedereen wel.” Onder aan het affiche staat: “Acties zullen altijd vreedzaam en waardig gevoerd worden.”
	Hoewel woordvoerders van Ent Europa! hun gevoelens scherp onder woorden kunnen brengen, zullen ze nooit grof in de mond worden. En ook niet zoals sommige boeren uitspraken doen in de trant van: “Als er weer ‘geruimd’ gaat worden zullen ze dwars door me heen moeten schieten.” Ent Europa! blijft nuchter. Streekstra: “Als ze komen om te ruimen en je doet lastig, dan gaan ze weer weg en komen een andere keer terug met de ME. Dan nemen ze je gevangen, ‘ruimen’ de boerderij en dan mag je weer terug. Zelfs rechtszaken bleken geen effect te hebben. Wanhopige boeren en hobbydierhouders hebben er tientallen aangespannen, maar tijdens de crisis bleek het onmogelijk het beleid te wijzigen en het doden te stoppen.” 

LTO

De officiële boerenorganisatie LTO heeft haar leden op een verschrikkelijke manier in de kou laten staan. Dat is een van de redenen dat er zoveel verschillende boerenactiegroepen zijn ontstaan. Streekstra: “Bij de LTO, daar zitten wel een paar goeden tussen. Maar over het algemeen ... Je bent er lid van. Je denkt: ‘De LTO zal wel goed zijn, ze zullen wel iets goeds doen.’ En opeens zie je dan hoe ze doen.” Streekstra verwijt haarzelf en andere gewone LTO-leden dat ze het LTO-bestuur teveel zijn gang hebben laten gaan, door de jaren heen. “Dan is er zo’n avond en daar ga je naar toe. Er is een praatje en een paar gratis drankjes. Het zijn eigenlijk meer ontmoetingsavonden.”
	Volgens Streekstra houdt de LTO vast “aan het poldermodel. Ze zeggen: ‘met een spandoek gaan staan is wel makkelijk, maar je moet de resultaten toch binnenhalen aan de onderhandelingstafel’. Zij zelf hebben dagelijks te maken met de mensen van het ministerie waarmee ze overleggen en waar ze misschien zelf ook nog wel eens terecht willen komen. Dan denken ze zeker: ‘ach die boertjes, ze zeuren wel, maar ze vormen niet echt een bedreiging’.”
	(..) “De LTO geeft geen openheid van zaken. Van de melkfabriek krijg je ieder jaar twee van die dikke boeken. Maar van de LTO krijg je zoiets niet.” Streekstra heeft nog gebeld om het jaarverslag, maar ze kreeg het niet. Terwijl zijzelf en haar man nota bene lid waren.5+
	Ondertussen heeft ze opgezegd. De druppel die de emmer deed overlopen is de weigering van de NLTO (LTO-afdeling voor Noord-Nederland) Ent Europa! uit te nodigen voor een bijeenkomst met minister Brinkhorst september 2001 in Dokkum. Toen de actiegroep dankzij persoonlijk ingrijpen van burgemeester Cazemier toch mocht komen, draaide Geart Kooistra, afdelingsvoorzitter van de NLTO en voorzitter van de bijeenkomst de microfoon dicht toen Streekstra wat wou zeggen. Na de nodige commotie (Streekstra beent woedend weg, Schneider dreigt niets meer te zullen aanbieden, vanuit de zaal roept iemand ‘schande’) mocht Streekstra toch nog haar woordje doen:6 “Tijdens de mkz-crisis op de Veluwe, eind maart, is bij ons een stierkalfje geboren. Deze hebben wij Laurens-Jan7 genoemd. We zeiden tegen elkaar ‘mocht er mond- en klauwzeer in Friesland komen, dan nodigen we de minister uit als ‘zijn’ kalf wordt gedood.’ Wie had kunnen denken dat twee weken later het virus tien kilometer bij ons vandaan op zou duiken. Minister, Laurens-Jan is door het oog van de naald gekropen.” Brinkhorst kreeg van Streekstra een foto van zijn naamgenoot. 

Hechtere organisatie

Ondertussen is de mond- en klauwzeercrisis ruim een jaar achter de rug. Nog steeds verzamelen mensen van Ent Europa! handtekeningen op grotere bijeenkom-sten. Verder probeert de groep de discussie over enten gaande te houden door gezagsdragers aan hun jasje te trekken en bij de media van zich te laten horen, zo gauw zich een gelegenheid voordoet. 
	Ook is de organisatie hechter geworden. De actiegroep is nu een landelijke stichting. Zij heeft met verschillende actiegroepen en particulieren een intensief contact via ‘Gebundelde Krachten - platform voor aktie tegen het non-vaccinatie-beleid’. Dit platform brengt geregeld een nieuwsbrief uit en onderhoudt contacten met gelijkgezinde groepen in Duitsland, Engeland en België, met de internationale European Livestock Alliance en met kritische virologen als Simon Barteling.

*      *      *

3

OVER ONTWRICHTING EN LAPMIDDELTJES
pleidooi voor een regionale landbouw

“Erg vreemd dat de landbouwsector helemaal geen lessen geleerd heeft van wat er gebeurd is.” Melkveehouder Piet Boons is zichtbaar teleurgesteld. Zijn bedrijf staat in Welsum aan de IJssel in de beruchte Driehoek (Deventer-Zwolle-Apeldoorn) waar voorjaar 2001 al het vee, ziek of niet, afgemaakt en vernietigd is. Ook Boons bedrijf is ‘geruimd’. “De mond- en klauwzeercrisis is ingrijpender geweest dan we aanvankelijk gedacht hadden. Veel boeren zijn wel weer enthousiast over het nieuwe vee wat ze hebben. Maar ‘zoiets’ willen ze nooit meer meemaken. Dan is het des te opvallender dat iedereen weer de oude draad oppakt en weer exact hetzelfde verder gaat als voor die tijd. Van de ene kant is dat begrijpelijk, vooral bij mensen die een boerenbedrijf hebben. Die willen zo snel mogelijk weer opnieuw aan de gang. Die valt ook niks te verwijten.” Maar volgens Boons had in de sector zelf een discussie op gang moeten komen over de vraag ‘hoe willen we verder?’.

Boons is voorzitter van de vakgroep biologische landbouw van de GLTO (de LTO-afdeling voor Midden-Nederland). Aan deze organisatie heeft hij voorgesteld de mogelijke gevaren van alle import en export van alle dieren in de sector op een rijtje te zetten. “Zo van: ‘daar komen zoveel kalveren vandaan en daar zoveel varkens’, en ‘daar gaan zoveel varkens naar toe en daar zoveel kalveren en zoveel schapen’. Wat zijn dan de risico’s die we nemen ten aanzien van besmettelijke ziektes? Dan praten we niet alleen over mond- en klauwzeer, maar over alle besmettelijke ziektes. Dat we dat duidelijk in beeld hebben. En dan moet de LTO dat met de boeren bespreken van ‘accepteren we dat? Zijn die risico’s aanvaardbaar?’ Dan kunnen boeren zeggen ‘van ja, dat risico nemen we’. Maar dan moeten we ook niet zeuren als er een dierziekte uitbreekt en er koeien opgeruimd moeten worden of varkens of weet ik wat. 
	Maar als we zeggen ‘nee, we vinden de risico’s veel te hoog, dat accepteren wij niet’, dan zal de landbouworganisatie een ander toekomstperspectief moeten ontwerpen. Dat hoeft dan geen toekomstbeeld te zijn wat binnen nou en tien jaar gerealiseerd kan worden. Als we maar een beeld hebben waar we uiteindelijk terecht willen komen, bijvoorbeeld over dertig jaar.”

Handelaren van nature

Boons heeft geen hoge pet op van de verschillende oplossingen waar nu over gesproken wordt om een nieuwe crisis te voorkomen, of om de effecten te beperken. “We slaan gelijk aan het ‘repareren’. Dan proberen we het non-vaccinatiebeleid weg te krijgen. Maar er zijn nog zoveel andere dierziektes. En diertransporten mogen niet langer duren dan acht uur. Maar de chauffeurs laten die vrachtwagen ergens een nacht staan en de volgende acht uur gaan in. Trouwens, dan zou je bijna bij iedere vrachtwagen een ambtenaar mee moeten laten rijden om te controleren, als die al niet omgekocht wordt. Nee, dat zijn lapmiddeltjes!”
	Volgens Boons is het best mogelijk de import van levend vee praktisch volledig stil te leggen. “Denemarken krijgt het als lid van de Europese Unie ook voor elkaar dat er nagenoeg geen vee ingevoerd wordt. Daar hebben ze een quarantaine-periode van zes weken. Daarmee voorkom je dat je dierziektes binnensleept. Dan is het risico van een epidemie vele malen kleiner.”

Boons kijkt verder dan alleen een bijna volledige stop op import van vee. Hij is een warm voorstander van regionale landbouw. Bij een ‘regio’ denkt hij aan een gebied ter grote van Nederland, eventueel met een stuk van Duitsland erbij. Uiteindelijk zou een regio zelfvoorzienend moeten zijn, dus praktisch al het voedsel produceren wat er in die streek nodig is. Ook het diervoer. Dat hoeft dan niet meer uit Brazilië (soja), Amerika (soja en granen) of Azië (tapioca) te komen. De mest wordt binnen de regio afgezet. Boeren met veel dieren leveren hun mest aan akkerbouwers in de regio en die leveren weer voer aan hen.
	“Kijk, wij Nederlanders zijn van nature handelaren. Nederland is een handelsland. Als we met handel iets kunnen verdienen, zijn we gewend te denken dat het niet zoveel uitmaakt of we dieren hier vandaan naar Spanje transporteren of omgekeerd. Daar hebben we eigenlijk in het verleden nooit zo bij stil gestaan dat daar iets mis mee is. Want als dat extra geld opbrengt, moeten we dat vooral doen. Maar volgens mij moeten we nu eindelijk toch een keer tot de conclusie komen dat al die veetransporten zoveel dierziektes met zich meebrengen, en dat dit zo’n grote bedreiging is voor de landbouw, dat we moeten gaan denken aan regionale kringlopen.”

Een bijkomend voordeel van regionale landbouw met een gesloten kringloop is het verdwijnen van het mestprobleem. Ook de verarming van de akkerbouwgronden in de Derde Wereld stopt dan. Bovendien is de kwaliteit van het diervoer beter te controleren, omdat dit niet langer van overal uit de hele wereld vandaan kan komen. Criminelen (denk aan het MPA-schandaal) krijgen dan minder kans. En het allerbelangrijkste is misschien wel dat mensen in een regio onderling met elkaar het karakter van hun eigen landbouw kunnen bepalen, in plaats van zich volledig te moeten richten naar allerlei eisen van exportlanden.

Probleem opgelost

“Die problemen rond het MPA-hormoon, dat is ook zoiets. Dat is een ‘mooi’ voorbeeld hoe je als land totaal niks te vertellen hebt, als je helemaal afhankelijk bent van export. Het is toch schandalig dat er zomaar tienduizenden varkens geslacht moeten worden, vernietigd moeten worden, omdat je zo’n afhankelijk onderdeel bent binnen de Europese Unie. Want die varkens werden niet vernietigd omdat MPA zo verschrikkelijk schadelijk is. In de praktijk blijkt gewoon dat het na een week weg is uit de varkens. Maar dat vernietigen moet omdat er internationaal gezegd wordt: ‘wij leggen die export stil’. Als je niet zo afhankelijk bent van export, dan haal je je schouders op en zeg je: ‘ik bespreek met mensen in deze regio wel wat we met dat vlees doen’. Dan vraag je aan Albert Heijn: ‘wil je dat vlees verwerken?’ En dan zegt Albert Heijn: ‘ja’. Dan is het probleem opgelost.”

In feite pleit je voor een landbouw die onafhankelijk is van exporten naar andere EU-landen. Maar de LTO zegt dat dan zeventig procent van de veehouderij in ons land failliet gaat.

“Dat is onzin. Als je ziet hoeveel bedrijven er de laatste jaren gestopt zijn, om wat voor reden dan ook, dan weet ik niet of het op een andere manier nog sneller kan gaan. In Nederland is de grond verschrikkelijk duur en het melkquotum ook. Dat staat in geen enkele verhouding tot hoe het in het buitenland is. Dan manoeuvreer je je in een dermate ongelijke concurrentiepositie dat je het van de schaalgrootte moet hebben. Door het steeds groter móeten worden van de bedrijven vallen er steeds meer boeren af. Dan is mijn vraag: zijn we niet in de verkeerde spiraal terecht gekomen? Hadden we niet beter in een andere spiraal kunnen zitten? Bijvoorbeeld die van de regionale kringloop. Dan zal er hier veel export verdwijnen, maar dan moeten we ons hier niet meer zo op bulk concentreren, maar meer op specifieke produkten. En bijvoorbeeld op de fokkerij. Waardoor je de deskundigheid van de boer blijft benutten, maar op een andere manier.”

Een ander argument is dat Nederland zonder de landbouwexport een tekort op de betalingsbalans krijgt.

“Dat overschot op de betalingsbalans weegt niet op tegen de voordelen die het heeft als je geen roofbouw meer pleegt in andere delen van de wereld en als je niet langer meer met de milieukosten zit van het mestoverschot en de kosten van die epidemieën. Neem bijvoorbeeld de varkenspest, die heeft drie miljard gulden gekost en de mond- en klauwzeercrisis één miljard!”

Boons blijft erbij dat we toe moeten naar een fundamenteel andere structuur van de landbouweconomie. Dáár zouden we ons op moeten bezinnen, in plaats van te kijken waar nu op dit moment geld te halen valt. “Geld is zo verschrikkelijk belangrijk in het leven van heel veel mensen, dat speelt zo de boventoon, dat de emoties ten aanzien van dieren daaraan ondergeschikt raken. Dat is een slechte zaak. We zullen tóch een keer met zijn allen tot de ontdekking moeten komen, dat we zo ontwrichtend bezig zijn op allerlei gebied, dat dat niet meer te accepteren valt. Dat dat zo gigantisch veel kost, en dan bedoel ik niet ‘geld kost’, maar dat dat zo gigantisch veel kost aan leefbaarheid op deze wereld, dat je de verantwoordelijk-heid daarvoor niet op je nek mag halen, zeker niet ten opzichte van de volgende generaties. Als je dat allemaal meeneemt, ben ik er vast van overtuigd dat het heilig verklaren van de export een hele onzinnige zaak is.”

*      *      *

4

‘HET IS EIGENLIJK EEN BLOEDLINK SYSTEEM’
afhankelijkheid van import en export

Gerrit Marsman, biologische boer uit Marknesse in de Noordoostpolder, holt me voorbij als ik zijn erf op loop. Hij heeft het razend druk. Vanmiddag komt de loonwerker de mest injecteren. Gisteren heeft deze op de verschillende weilanden grote gele containers geplaatst en die moet Marsman vanochtend nog vullen, zodat de loonwerker achter elkaar door kan werken. Maar onverwacht drijft er een dikke korst op de mest in de kelder. Die moet kapot gedraaid worden door een grote mixer die Marsman achter een tractor aan het koppelen is. Bovendien heeft hij met het slachthuis afgesproken vanochtend nog twee koeien te brengen.
	Als Marsman samen met een medewerker de eerste koe naar het kleine veewagentje trekt en duwt, vertelt hij dat ze nooit, ook vroeger niet in een veewagen wou en helemaal achterin de wei ging staan als ze de veewagen aan zag komen. Hij heeft heel wat achter haar aangehold. De tweede koe heeft hij naar zijn dochter vernoemd. Ook zij blijkt een heel verhaal te hebben. Marsman heeft er moeite mee dat de dieren geslacht worden, vertrouwt hij me toe. “Ik was er gisteravond wel sip van.” Maar de beide koeien moeten weg omdat ze vaak last van de uiers hebben en niet voldoende melk leveren.

Als we met de veewagen wegrijden, kan ik beginnen met het interview.

De mond- en klauwzeercrisis, hoe heeft het zover kunnen komen?

“Jaren geleden is er een politiek besluit genomen te stoppen met enten. Ik herinner me nog dat enten. Er waren heel wat boeren die het niet erg vonden dat dat enten stopte, want er waren heel wat koeien die er een geweldige hekel aan hadden. Maar ja, het moest, het was bescherming. Van de ene dag op de andere mocht het niet meer. Toen heb ik dat nooit begrepen. Het was blijkbaar een economisch besluit. Er was een koel rekensommetje gemaakt: het risico maal de kosten van één uitbraak kwam op bedrag x en de extra opbrengsten waren y. En y was groter dan x. Dus geen probleem. Iedereen wist dat er een keer een uitbraak zou komen. Ieder jaar stond er wel een artikel in de landbouwbladen van een professor of een veearts of een boer die waarschuwde voor het risico. Dat het uitbrak was dus geen verrassing. Maar dat de gevolgen zó groot zouden zijn - zeker in Engeland - dat had niemand gedacht. Dat was de grote verrassing.”

De voorstanders van het ‘ruimen’ zeggen dat het afmaken en vernietigen van gezonde dieren onontkoombaar is, omdat anders de EU-landen hun grenzen sluiten. En dat betekent het einde voor het overgrote deel van de Nederlandse veehouderij.

“Ja, de kans is vrij groot dat die grenzen dicht gaan als hier mond- en klauwzeer is en als er dan geënt wordt en de gezonde dieren niet geruimd worden. Europa is dan zogenaamd één, maar ieder land doet direct de grenzen op slot. Ook Nederland sluit acuut de grenzen als er dioxinekippen zijn in België. Dat geldt ook voor varkens-pest.”

Kunnen we wel zonder die export? We zijn een voedsel exporterend land. We voeren jaarlijks voor zo’n 40 miljard euro uit, waarvan ruim 30 naar EU-landen.

“Nederland is hartstikke ímporterend. Dat sprookje moet eens de wereld uit! We zijn een verédelend land. We importeren veevoer van zes miljoen hectare landbouwgrond uit het buitenland, terwijl we zelf maar twee miljoen hectare hebben. Van dat veevoer maken we vlees en zuivel. En daar worden we rijk van. Die veredeling, daar draait onze landbouw op.”

Dat klopt wel, maar niettemin moeten we voor 40 miljard euro in het buitenland zien te slijten. Dat is driekwart van onze landbouwproduktie.8

“Als veehouders zijn we super afhankelijk, zowel van de import voor het voer, als van de export. Het is eigenlijk een bloedlink systeem. Er zou een reconstructie plaats moeten vinden. Als eerste zouden we dan de import van veevoergrondstoffen aan moeten pakken. Als je die landen uit de Derde Wereld waar dat voer vandaan komt wil helpen, help ze dan een goede veehouderij op te zetten.”
	“Voor de veehouderij zou de basis gras moeten zijn en afvalprodukten uit de akkerbouw en de voedingsindustrie. Als je het zo uitrekent is in Nederland eigenlijk maar plek voor drie miljoen varkens, in plaats van voor de meer dan dertien miljoen die er nu zijn.”
	“Ze hebben het toch altijd over ‘traceerbaarheid’. Maar de maïs groeit in Amerika en de soja in Brazilië en de tapioca in Thailand. Wat een geleuter. (..) Er mag wat mij betreft in Nederland best geproduceerd worden voor de export, maar je moet uitgaan van de produktiemiddelen. En dan eerst van de grond, dan van arbeid en dan pas van kapitaal. Terwijl nu het kapitaal voorop staat. Als er maar geld te verdienen valt. Naar de grond als basis, daar zou je naar terug moeten. Maar ja, we verdienen wel een bult aan die veredeling.”

Dan zijn we bij het slachthuis. Gerrit haalt de koe, de naamgenote van zijn dochter, uit de wagen en trekt haar de hal binnen. De man met het grote pneumatische pistool staat klaar. Nog voordat ze goed en wel binnen is heeft hij het op haar voorhoofd gezet. Een tamelijk zachte, doffe knal en het dier zakt slap door al haar vier de poten tegelijk. Even later wordt ze aan een achterpoot opgehesen en snijdt de slachter de beide halsaders door. Een prettig gezicht is het niet, noch voor Marsman, noch voor mij. Maar dit is de consequentie van mijn dagelijkse bakje yoghurt en stukje kaas. Dat had ik me nog nooit zo gerealiseerd.
	Als we een kwartier later met het onontkoombare stapeltje paperassen het hek uitrijden, gaat het interview verder.

Als de export van vlees en zuivel stil komt te liggen, gaan weet ik hoeveel veehouderijen over de kop. Dat wil je toch ook niet?

“In dít systeem blijft er óók niks over. Ik ben er voorstander van dat er zoveel mogelijk boeren overblijven. Maar toen ik begon waren er nog 60.000 veehouders, nu nog maar 30.000. Ik durf het risico wel aan dat het hele systeem over de kop gaat.” 

Dat kan jij makkelijk zeggen met een groot en divers bedrijf; jij redt het wel.

“Nou, dat zou ik niet weten. Misschien is het wel eens goed, een soort revolutie. Ik heb liever evolutie, maar ... Ja, er gebeurt erg veel in de landbouw, maar of dat goede ontwikkelingen zijn, of dat evolutie is ... ? De goede stappen zijn niet serieus genoeg. Dan krijgen de varkens in plaats van 0,7 0,8 vierkante meter. Nou ja! Dan zeggen wetenschappers: ‘dat is 11 procent meer’.”
	“Of neem de BSE. Dat is grappig, of eigenlijk triest. Vanwege de BSE is diermeel verbannen uit het veevoer. Maar dan is er te weinig eiwit. Dus er moet meer eiwit in het veevoer. ‘Eens even kijken, dan doen we er soja in’. Maar er is zowat geen soja te krijgen wat niet vervuild is met gentech. De biologische boeren zeggen: ‘wij willen geen soja, want we willen geen gentech’. Dan zegt de gangbare landbouw: ‘dat kan geen kwaad’, ‘daar is nog niks van aangetoond’. Maar twintig jaar geleden zei de biologische landbouw: ‘wij willen geen diermeel, want koeien zijn planteneters’. Toen zeiden ze ook: ‘ach, dat kan geen kwaad’. Precies hetzelfde. Ik voorspel je dat er over twintig jaar allerlei problemen zijn met dat gentech. Het is ook zo onnatuurlijk, dat kunstmatige verprutsen van het leven van planten. Maar wat hebben we ervan geleerd, van BSE? We doen het de volgende keer weer: ‘is er te weinig eiwit? Ho, daar is het te koop, doen we dat toch.’ We denken wéér niet na ...”

Waarom ben je dan nog boer, als het er allemaal zo somber uitziet?

“Boeren is hartstikke mooi, man! Ieder individuele boer zal dat zeggen, dat het machtig mooi is. Voor ieder boer ligt dat anders, maar voor mij is dat de diversiteit en de vrijheid. Zelf keuzes maken en samenwerken met andere mensen, flexibele werktijden - de hele dag werken dus - hartstikke leuk. Maar een andere boer is knettergek van vee. Mijn schoonzoon heeft 130 koeien en die is daar geweldig goed mee. Daar neem ik mijn petje voor af. Ik ben een manusje van alles. En weer een ander is stapelgek van trekkers. Daarom blijven boeren boeren.”

Als we het erf oprijden besluit Marsman met: “De basis van de landbouw is de grond, ga daar vanuit, pas daar de landbouw op aan en ga geen diervoer uit Brazilië en Thailand halen.” Hij geeft me een snelle hand en holt dan naar de mestkelder. “Je kan binnen gerust mee eten”, roept hij me nog toe. Hijzelf eet een boterham op de tractor, zie ik even later als ik naar de bushalte loop.

*      *      *

5

HET AGRO-INDUSTRIËLE COMPLEX
analyse en oplossing

Herman Verbeek, auteur van verschillende bevlogen boeken over de landbouw-economische structuur: “Eisenhower sprak na de oorlog van het ‘Militair Industrieel Complex’. De mond- en klauwzeercrisis is typisch een uiting van het ‘Agro-Industrieel Complex’. Dat is voor mij het sleutelbegrip. Om deze crisis te kunnen begrijpen zou ik het Agro-Industrieel Complex graag systematisch willen analyseren. Ik wil het daarbij allereerst hebben over de consument en vervolgens over de bureaucratie, de handel, de boerenorganisaties en het zieke systeem van de dierhouderij. Tenslotte wil ik een mogelijke oplossing presenteren.”

Consument

“Voor mij is de consument het slachtoffer van de scheiding tussen stad en land. Die scheiding komen we tegen in alle vijf factoren van het Agro-Industrieel Complex. De grote meerderheid van de consumenten woont in de stad. Maar die stadsbewoners weten niet waar ze van leven. Ze kunnen op hun eigen balkon nog geen bloemkool-tje verbouwen. Dus de consument is aangewezen op de supermarkt en daar wordt hij door geconditioneerd. Natuurlijk zegt Albert Heijn ‘de consument bepaalt uiteindelijk wat hier op het schap ligt.’ Maar dat is onzin.
	Ik denk dus dat de consument een vervreemd wezen is. Het rode stukje vlees dat is voor hem geen dier meer en dat is het voor de consument ook nooit geweest. Wat dat betreft is de, overigens terechte, verontwaardiging over mond- en klauwzeer, de varkenspest en de BSE wel oprecht, maar die is alleen in die schizofrenie te begrijpen. Net zoals men in grote meerderheid verontwaardigd is over de uitbuiting van de Derde Wereld, terwijl in vrijwilligheid slechts een paar procent van de consumenten produkten van Fair Trade zal kopen. 
	De consument wordt dus door het Agro-Industrieel Complex gemaakt, geproduceerd. Zo gauw er iets gebeurt in dat Complex, wat die consument wakker kan maken, of ongerust, of in paniek, wordt het systeem buitengewoon onrustig. Want als de consument werkelijk wakker wordt, betekent dat het einde van het systeem. Dus dan ontstaat er een bombardement dat de consument moet verdoven, gerust moet stellen. In dit geval: ‘wij ruimen miljoenen dieren en wij laten je het op alle journaals zien. Daarmee bewijzen we dat we het begrepen hebben en alles onder controle hebben. Wees niet ongerust! Blijf vooral vlees eten en zuivel kopen!’ Dat is in essentie de reden, waarom de mond- en klauwzeeruitbraak zo werd aangepakt, als die werd aangepakt. De consument moet dus vooral aan het altaar van de dierenoffers gekluisterd blijven. 
	Dus die disciplinering van de consument - en wij zijn allemaal consument - is een van de kernen van de strategie van het Agro-Industrieel Complex. Er wordt altijd, ook door boeren zelf, gezegd ‘de consument is niet bereid tot een iets hogere prijs’ of zoiets. Maar die consument is een gemanipuleerd wezen. Je moet wel een zo hoge graad van bewustzijn hebben, om tegen dat Complex op te kunnen tornen, om dat te kunnen doorzien, dat dat blijkbaar slechts voor weinigen weggelegd is.”

Bureaucratie

“Ieder systeem, dus ook het Agro-Industrieel Complex, maakt zichzelf anoniem, zodat niemand meer verantwoordelijk is. Dat is de essentie van bureaucratie. Het systeem legt nooit verantwoording af en de poppetjes zijn grijs, inwisselbaar. Een groot gedeelte van de ambtenaren van het ministerie van landbouw is jurist en niet meer van agrarische afkomst. Ze weten ook niet waar ze het over hebben. Als je de ruimingen ziet bij de mkz, dan zie je typisch de bureaucratie in actie. Het draaiboek wordt op afstand geschreven aan bureaus, de jongens die het uitvoeren zijn de soldaten van het leger, die kunnen nergens heen. Die zijn ook maar gezonden, Befehl ist Befehl. Daar zie je het gezichtloze, het karakterloze van het systeem. Het wordt op afstand bestuurd, net als bommen gooien op Afghanistan. Boeren verzuipen in regelgeving, verstikken in de formulieren. Papier heeft geen gezicht. Het systeem dicteert. ‘Big Brother’, zei Orwell.
	Vooral in Nederland is dat Agro-Industrieel Complex zo sterk aanwezig, want nergens is de landbouw zo tot het uiterste verdicht, als hier. Terwijl we ook nog het dichtst bevolkte land ter wereld hebben en het grootste wegennet. En nu ook nog eens veel natuurgebied willen hebben. Die regulering maakt die verdichting mogelijk, schept haar. Zo’n systeem, als dat eenmaal op gang is wil het meer en meer en meer ... 
	Waarbij we het ook over de rol van de agro-technologie moeten hebben, zeg maar van ‘Wageningen’, dat al die bureaucraten levert. Waar proffen gewetenloos - anders kan ik het niet zeggen - stalsystemen ontwikkelen van: als je het licht uitschakelt kun je nog meer varkens in een hok doen. Wageningen heeft de afgelopen dertig jaar maar één technologisch uitgangspunt gekend: opdrijven van produktiviteit per dier, per hectare, per arbeidskracht.”

Politiek

“In de politiek hebben altijd veel vertegenwoordigers van de boerenstand gezeten, met name in de christelijke partijen. Maar omdat boeren zo snel zijn afgenomen in aantal - er zijn nu iets minder dan 100.000 agrarische bedrijven - zijn ze electoraal niet meer interessant. Dus de Kamerleden, de volksvertegenwoordigers, zijn nu bijna allemaal stadsmensen, zijn dus ook mee-vervreemd van het platteland, zijn consumenten, weten werkelijk niet waar ze het over hebben. Ook de regering heeft meestal geen agro-deskundige meer. En als er in Den Haag dan al boeren zijn, zijn het in de hiërarchie opgeklommen vergaderboeren die het spel meespelen. Dus boeren hebben geen parlementair-democratische representatie meer. 
	Het bewijs leverde Brinkhorst. Een man die niet alleen werd gehaat om zijn bekakte stem, maar ook omdat hij werkelijk niet wist waar hij het over had. Natuurlijk heeft hij intellectueel heel gauw het beleid van het ministerie overgenomen en heeft onmiddellijk ook in dezelfde lijn de massaslachtingen laten uitvoeren. Ik ben zo woedend geworden, toen de dochter van Brinkhorst trouwde met de prins, dat hìj toen het scheppingsverhaal in de kerkdienst las. Het verhaal van de boom des levens, van dat je alle leven moet eerbiedigen.
	Ook op internationaal niveau zijn politici stadsmensen. In de stad worden dus beslissingen genomen over het buitengebied, over het gebied waar je geen verstand van hebt. 
	Het Nederlandse landbouw-politieke systeem wordt bepaald door het Agro-Industrieel Complex, door de export. Want 75 procent van onze agrarische produk-tie gaat de grens over. Waar de staat miljarden aan verdient via de belastingen.9+ De staat, met al haar verontwaardiging als er een ziekte uitbreekt, wil de produktiehoeveelheid, het volume niet laten verminderen. De discussie gaat erover of je die produktie op kleine of op grote bedrijven realiseert. Dan willen de politiek en de concerns liever grote bedrijven, want dat werkt makkelijker. Dat is homogener. Albert Heijn haalt liever allemaal gelijke tomaten uit één kas, dan uit duizend kasjes, die allemaal verschillend zijn. 
	Maar die homogenisering, één gelijksoortig produkt, dat heeft ongelooflijke consequenties. Neem de genetische consequentie. De genetische basis wordt steeds smaller. We hebben onze koeien, het Fries-Holsteins ras, de zwartbont koe. Die stammen allemaal min of meer af van Sunny Boy, één van de grote stieren-verervers, die voor koeien zorgde met een ongelooflijke melkproduktie. Daarom werd er voor jaren sperma van Sunny Boy opgeslagen, waardoor die genetische versmalling optreedt, waardoor je een dier krijgt wat exceptioneel op één kwaliteit is veredeld, namelijk op produktiviteit. Varkens idem dito, kippen idem dito.

Boeren en ook consumenten kunnen van politici geen verandering van het systeem verwachten. Alleen verdere verharding. Natuurlijk wordt er met de mond van alles beleden over het ‘dierenwelzijn’ en het ‘milieu’ en de ‘honger in de Derde Wereld’. En het ‘vaccinatiebeleid’, dat ze in Brussel aan de orde gaan stellen. Ja, natuurlijk, maar ze weten wel dat er geen meerderheid voor komt, dus dat is vrijblijvend. Pas als je zegt ‘we doen het, we gáán vaccineren’, dan maak je een vuist. Je moet gewoon een streep trekken! Wat de consequenties dan eventueel ook zouden zijn. 
	Trouwens, die consequenties zijn niet zo groot, want verreweg het meeste vlees en dieren zetten wij af in de EU. Bovendien zijn er markervaccins, waarmee je kunt onderscheiden of een geënt dier al of niet mond- en klauwzeer zou hebben. Natuurlijk worden wij gehaat, omdat wij met onze export zoveel markten veroverd hebben, ten koste weer van boeren in Frankrijk enzo. Maar het is onzin dat we ons vlees en onze zuivel niet in de EU zouden kunnen afzetten.”

Handel 

“De zaak staat helemaal op zijn kop. De internationale handel in voedingsmiddelen, daar wordt het geld gemaakt. De boer en daarmee de natuur is gereduceerd tot leverancier van grondstoffen. Terwijl 90 procent van wat er van de tuinderij en boerderij komt zo naar onze keuken kan, zeggen de concerns: ‘Nee, het zijn maar grondstoffen die wij veredelen, dan pas is het voedsel, dan pas gaat het voedsel heten’. Daar, bij die grote concerns zit dan ook de macht. Want daar zit het grote geld, daar zitten de exportbelangen. Dus de politiek kijkt ook die kant op. 
	Als je ziet dat nu, sinds de Uruguay-ronde van de GATT, die nu WTO heet, landbouw- en voedselkwesties bovenaan op de agenda staan, dan gaat het in feite om problemen die de VS en de EU zelf geschapen hebben. Daar gaat het in de WTO ook alleen maar over. Het gaat niet om de Derde Wereld. Het gaat niet om het recht van volken op een eigen voedselvoorziening.
	Wat is er gebeurd? In 1945 lag de Europese landbouw in duigen. Amerika maakte miljarden Marshallhulp vrij, waarom? Opdat wij allereerst landbouw-produktiemiddelen in Amerika zouden kopen. Daarmee kon de Amerikaanse oorlogsindustrie voor een deel omschakelen op civiele industrie. Dus kochten we daar tractoren. Nou zei een boer eens tegen mij: “Als je een tractor koopt, dan moet je ook alle machines kopen.” Dan zit je in een fuik. Daar kwam de chemie achteraan, de kunstmest, alle gif, dat is allemaal in beginsel uit Amerika gekomen. Dat was het effect van de Marshallhulp.
	De ‘wereldhandel’ en de ‘wereldmarkt’ bestaan in feite niet. 95 procent van alle voedsel ter wereld, vooral in de Derde Wereld, blijft op het boerenerf, of gaat naar het dorpje of naar de stadsmarkt, het dichtste bij. De vijf procent die op de wereldmarkt komt, dat zijn de overschotten die de VS en de EU met geen mogelijkheid zelf kunnen opvreten. Daar zit ook een gedeelte van die export van Nederland bij. Dat wordt gedumpt op de wereldmarkt, tegen de eigen regels van de GATT en de WTO in. Dumpen mag niet. Dumpen is op de markt gooien onder je kostprijs. Met subsidies aanvullen, zodat je je eigen boeren, je grote boeren nochtans, in leven houdt. 
	De EU is tot midden zeventiger jaren voedselimporteur geweest. Ongeveer halverwege de zeventiger jaren is de EU en Nederland ook, exporteur geworden. Toen werden we een agrarische handelsvijand van de VS. Dat ging bijvoorbeeld zo. Dan ging er een Amerikaanse delegatie naar de koning van Marokko. ‘Jij krijgt van ons tien schepen graan voor bijna geen geld en we doen er nog wat Starfighters bij, dan kun je de opstandelingen van Polisario in de woestijn daarmee onder controle houden.’ Dan dacht de Commissie in Brussel: ‘verrek, de Amerikanen hebben Marokko’ en die gingen naar de president van Egypte, Moebarak. ‘Je krijgt van ons tien schepen goedkoop graan en je krijgt er ook wapens bij.’ Die berichten lees je niet in de krant. Dat was dump. Wat gebeurt er dan? Dan kan de koning van Marokko of de president van Egypte of Tunesië, of noem maar op in de wereld, goedkoper graan importeren dan van zijn eigen boeren betrekken. Zo wordt de landbouw in de Derde Wereld vernietigd. 
	Afrika is het vruchtbaarste continent ter wereld, het is kapot! Het is de koloniale achtertuin van Europa. Wìj hebben dat gedaan. Dat is het waar het in de WTO over zou moeten gaan. Die vijf procent dump van onze overschotten bepaalt de wereldprijs. Onze landbouw is permanent in uitverkoop. Dat is in de middenstand een hele goede maatregel. Op 1 januari gaan we veertien dagen in de uitverkoop, overtollige partijen de deur uit, wat de gek er voor geeft en dan kunnen we weer met een schone lei beginnen. Maar bij landbouw is dat alle dagen en alle jaren het systeem. Dat wij onze overschotten dumpen. 
	Stel je bent bijvoorbeeld boerin in India en je hebt twee koeien langs de weg lopen. Dan kon je van die melk leven. Wij zijn daar met EU-miljarden naar toe gegaan en hebben gezegd ‘we subsidiëren Stork en die bouwt er een paar melkfabrieken in Delhi enzovoorts’ en wij brengen daar onze melkpoeder-overschotten naar toe. Je hoeft er alleen maar water bij te doen. We gaan de stadsbevolking aan de melk brengen en aan de kaas, Westerse voedsel-cultuur. Dat is één van de armoede-oorzaken.
	Niet dat alle mensen die aan dit systeem meewerken weten wat ze doen. Velen zijn daar blinde actoren in. Die zien die samenhangen niet. Die zijn directeur van een of ander internationaal melkconcern, en die hebben ‘goede zaken’ gedaan, mooie winstcijfers enz. De Rabo zal zeggen: ‘we hebben een goed jaar gehad’. Er is bijna geen enkeling die het systeem op dat niveau kan doorzien. Waarbij ik toch denk dat er ook heel wat zijn die het gewoon verzwijgen. In concerns, of multinationals maakt men zich makkelijk anoniem. En onschuldig: ‘meneer ik ben ook maar directeur, ik moet voor duizenden mensen werk zien te behouden.’’”

Boerenorganisaties

“Boeren zijn na de oorlog vanaf de lagere landbouwschool geprogrammeerd. Daar werd hun geleerd ‘je moet groter en groter, anders hou je het niet’. Vader sputtert nog wat tegen, maar als de jongen in maatschap gaat denkt hij: ‘o, we moeten naar de bank’. En de Rabo die honderd jaar geleden opgericht is door de boeren zelf, is een van de mede-uitzuigers. De Rabobank is van de leden, die heeft haar miljarden-winsten nooit hoeven uit te betalen aan de boeren. Terwijl de ABN-AMRO zijn aandeelhouders op de beurs niet alleen tevreden moet houden, maar ook winst moet uitkeren.
	Dus bij de handel, de hele agro-handel en alles wat daar bij komt, daar zit de macht. De boeren en de natuur zijn daar afgeleiden van. Zij moeten voldoen aan de wetten van die handel: gedwongen groei, om geld te maken. 
	Waarom moet de handel altijd groeien? Omdat ze werkt met geleend geld. De definitie van geleend geld is dat je rente moet betalen. Wij vinden rente iets heel gewoons, dat is eigenlijk wet numero één van een goeddraaiende economie. Maar alle grote moderne religies spreken zich daar tegen uit. De handel is per definitie een groeisysteem, wij moeten minimaal met drie procent per jaar groeien en anders gaan alle rode lampjes branden. Dat is de essentie van het kapitalisme: groei. 
	Drie procent groei per jaar, dat is honderd procent in twintig jaar. Dus onze economie moet iedere twintig, vijfentwintig jaar twee keer zoveel auto’s per jaar verkopen. Van die economie is dat Agro-Industrieel Complex primair een onderdeel. De economie en het Complex zijn anonieme en vooral autonome systemen geworden. Wij krijgen net zoveel democratie als dat systeem kan verdragen. Ons hele produktie-systeem in kapitalistische setting is een systeem ten dode. Want de groei van het geld dat bepaalt wat er, hoe geproduceerd wordt en ten koste van wie.
	De boer is gehersenspoeld, is eigenlijk een stadsmens geworden. Hij moet gehoorzamen aan de beslissingen die de stad neemt, van techniek tot bureaucratie tot politieke machten. De strijdorganisaties van de boeren, die honderd jaar geleden zijn ontstaan, ik noem als voorbeeld de coöperaties, dat zijn internationale spelers geworden, wereldconcerns. Denk aan de Rabo, aan Coberco, Nutreco, Campina. Die zuigen ook de boeren uit. 

Als je in die hiërarchie van vergaderboeren opgeklommen bent en bij de top van de boerenvakbond, de LTO hoort, dan dien je twee heren. Je zegt altijd: ‘ik vecht voor de leden’, maar de volgende dag ben je commissaris van het melkconcern, of ben je medebestuurder van de Rabobank, enzovoort.10+ Je hebt altijd twee petten op. De leden hebben er belang bij dat ze minder kunnen produceren voor een hogere prijs. De concerns hebben precies het omgekeerde belang, namelijk om van de boeren nog meer produktie te krijgen voor een lagere prijs. Dan kunnen zij hun winsten maximaliseren. Die twee belangen zijn onverenigbaar, die zijn contrair.
	Waarom zijn boeren niet mondig? Dat komt omdat de ideologie, zoals je die bijvoorbeeld meekrijgt van de leraren op de landbouwscholen, ‘groei, groei, groei’ is. Ook de boerenorganisatie zegt ‘groeien’ en ‘ondernemer zijn’. Daar komt bij dat boeren allemaal op hun eigen erf zitten, en zodoende heel weinig solidair met elkaar zijn. Als je duizend man in een fabriek bij elkaar hebt, is dat anders. Boeren zijn allemaal ‘vrije ondernemers’. Én, boeren kunnen niet staken. Boeren kunnen niet tegen hun koeien zeggen: ik kom even niet melken deze week. Akkerbouwers zijn nog het meest vrij. Vandaar dat ook in 1990 massaal àkkerbouwers met hun trekkers de straat opgingen. Tot aan Pasen, want dan moeten ze het land op, om te ploegen, te eggen en te zaaien. Dat wist minister Braks heel goed. Het kabinet Lubbers hield de boeren tot Pasen aan het lijntje, toen moesten ze naar huis.”

Dierhouderij

“De vraag is niet òf de mkz-crisis opnieuw uitbreekt, of de varkenspest of BSE of salmonella, maar waar en wanneer. Omdat het diersysteem zelf een ziek systeem is. Ik was een keer met een aantal studenten en een Amerikaanse hoogleraar, die in Groningen waren om ‘plattelandsproblemen’ te bestuderen, bij een grote, collectieve praktijk van dierenartsen. We werden ontvangen door het hoofd ‘melkveehouderij’. Of hij was heel eerlijk, of hij maakte een grote fout. Na een uurtje discussie zei hij: “Ik zal jullie onze medicijnkamer laten zien.” Dat was een hele grote koelcel, groter dan een behoorlijke woonkamer. Het viel mij onmiddellijk op dat het bijna allemaal antibiotica was, wat er stond. Toen zei ik: “Is dat verantwoord zoveel antibioticum?” Hij zei: “Als wij het niet doen, doet een ander het.” Ik zeg: “Je weet toch dat zo de eigen weerstand van het dier wordt overgenomen door de chemie.” Toen antwoordde hij: “Je hebt helemaal gelijk, het systeem is ziek.” Gewetenloos! Het systeem is aan het verloederen.
	Ik vroeg die melkvee-dierenarts: “Wat zijn nou de grootste problemen, bij die beesten?” “Het beenderenstelsel en de maag”, vertelde hij me. De koe is een herkauwer en die kan dat krachtvoer helemaal niet verdragen en de gewrichten kunnen het grote gewicht van het beest niet dragen.”

Oplossing

“Geld is het grote probleem. Daarom begin ik met de oplossing ook altijd daar. Ik heb laten uitrekenen: stel dat je op alle basisvoedselprodukten, dus allereerst op graan, brood en pasta, groente en fruit, vlees en zuivel, als je daar per pond - het is maar een rekenvoorbeeld - een kwartje op zou leggen. Dat is heel makkelijk te innen, net als BTW. Dan heeft de minister, of de Nederlandse samenleving, per jaar - ik denk nog even in guldens - meer dan vier miljard gulden. Stel dat je dat aan een publiek lichaam, dat de Kamer en de regering benoemen, in beheer geeft. Dan kan dat lichaam een soort produktie-CAO’s afsluiten. Dan krijgen boeren premies als ze ecologisch en sociaal verantwoord produceren. Maar eerst moet er keihard onderhandeld worden. Hoe hoog is de premie en wat zijn de tegenprestaties, wat betreft meer ruimte voor de dieren, stro, licht, uitloop, geen hormonen en antibiotica. De premie is zo hoog dat daarmee de extra kostprijs gedekt wordt.
	Net als met CAO’s kan je die overeenkomsten ieder jaar of twee jaar afsluiten. Het is geen nieuwe belasting. Het is een correctie van de marktprijs. Het is een correctie van de vrije markt, die de vrije markt zelf niet voor elkaar kan krijgen. Vrije markt betekent immers concurreren in goedkoopte, dus het méést bezuinigen op de hoogste kosten: arbeidsloon en milieu. Het voedsel wordt met zo’n verhoging voor de consument nauwelijks duurder, de boer wordt betaald voor zijn extra inspanningen en uitgaven en er is er maar eentje die een stap terug moet doen, dat is de handel. Want er wordt minder volume geproduceerd. Dus is er ook minder export. Ik heb dit plan naar Brinkhorst opgestuurd en kreeg keurig een briefje terug van: ‘zeer interessant’ ... Hij was duidelijk niet geïnteresseerd.
	GroenLinks bracht dat idee in de Kamer, bij de algemene beschouwingen bij de landbouwbegroting en Brinkhorst loog. Die zei gewoon: “Ik ken dit, dit is het plan Verbeek. Maar ik moet u helaas teleurstellen. Dit mag niet van Brussel.” Nou, ik ben niet op mijn achterhoofd gevallen. Ik had het plan van tevoren wel even met Brusselse politici en ambtenaren besproken. Die gaven mij het volgende antwoord: “Meneer Verbeek, u kunt dit zien als ecotax. Wij kennen in de EU honderden ecotaxen, per land verschillend. Dat varieert van het kwartje van Kok op benzine tot ecotax op een hotelbed in Portugal enzovoort, enzovoort. Dat kan ook op voedsel. Het tweede is: onze begroting knapt uit de naad, zeker omdat Oost-Europa heel veel geld gaat kosten. Dus wij zijn blij met alles wat onze begroting ontlast. Ten derde: die plagen, die epidemieën die we hebben gehad, die waren er met name in Holland. Daarom is het juist heel goed dat Holland ook het herstel financiert. Bovendien komt u niet met een incidentele maatregel, als het kalf verdronken is, maar u biedt een systematische correctie. Dat is essentieel.” Eén ambtenaar zei zelfs tegen me: “Laat Nederland dat plan ook hier in de EU inbrengen, want wij zitten met een enorm begrotingsprobleem.”
	Dit is geen subsidie, maar het is een correctie van de marktprijs. Want je mag niet onder de kostprijs werken, dat is dump. Dat hadden ze zo bij de WTO-onderhandelingen tegen de Verenigde Staten kunnen zeggen. Bij ieder onderzoek blijkt dat de meerderheid van de consumenten best bereid is een paar centen meer te betalen als de dieren het beter hebben, als het milieu het beter heeft, het platteland het beter krijgt. Als de consument er maar echt van op aan kan dat het geld op de juiste plek komt en als de maatregel generiek is, dat alle boeren van een bepaalde sector voor een premie in aanmerking komen die aan de voorwaarden voldoen. Als de meerderheid van de bevolking dit wil, dan moet je dat ook democratisch, parlementair regelen. Maar dat blijkt nog niet te kunnen, omdat het tegen de tijdgeest ingaat van een ‘terugtredende overheid’ en een ‘vrije markt’.”

*      *      *

6

SUCCESVOL VERZET, MAAR EEN ONZEKERE TOEKOMST
nawoord

Het uitgebreide verzet tijdens de mond- en klauwzeercrisis heeft zijn uitwerking niet gemist. Notoire voorstanders van het rücksichtslos afmaken en vernietigen, blijken opeens een hele andere mening te hebben.

Neem bijvoorbeeld Eurocommissaris Byrne, de man van ‘stamping out’. Onder de kop “‘Vee niet meer afmaken bij uitbraak MKZ’ - EU werkt aan nieuwe regels” schreef de NRC op 12 december 2001, een half jaar na de crisis: “Europa moet uiterlijk midden 2003 nieuwe regels hebben voor de bestrijding van mond- en klauwzeer. Daarbij moet worden voorkomen dat opnieuw dieren massaal uit voorzorg worden afgemaakt. Dat heeft Europees Commissaris voor Gezondheid en Consumentenbescherming David Byrne vanmorgen gezegd op een internationale conferentie over MKZ.” Volgens een andere krant verklaarde Byrne ook: “Een herhaling van een crisis als deze kunnen we ons niet permitteren.”11

Trouw schreef naar aanleiding van dezelfde conferentie: “Aan het ruimen van dieren valt ook bij een uitbraak in de toekomst niet te ontkomen, geeft minister Brinkman onomwonden toe. Maar een andere benadering, zo zegt hij, zou er weleens toe kunnen leiden dat zowel de maatschappelijke als economische schade aanzienlijk kleiner is. Hij wijst dan vooral op het feit dat het nieuwe vaccin tegen mkz kan zorgen dat dieren in de omgeving van een besmettingshaard wel ingeënt worden, maar niet hoeven te worden vernietigd.”12

Een paar maanden later schreef hetzelfde dagblad over het nieuwe mond- en klauwzeer-draaiboek van dezelfde minister: “Bij een volgende epidemie van mond- en klauwzeer zal de Nederlandse overheid meer rekening houden met de maatschappelijke onrust die ontstaat bij het doden en vernietigen van dieren. De economische voordelen zullen niet langer allesbepalend zijn. Lopen de gemoederen te hoog op, dan is het niet uitgesloten dat tegen mkz gevaccineerde dieren, in weerwil van de regels van de Europese Unie (cursivering van mij - jps) toch mogen blijven leven. (..) In een interne nota voorspellen ambtenaren dat grootschalige ruimingen tot hevige onlusten onder boeren en burgers zullen leiden. Ook mensen die bij de uitvoering zijn betrokken, zullen zich gaan verzetten.”13

De grote boerenorganisatie LTO, die tijdens de crisis Brinkhorst adviseerde de geënte dieren af te maken, pleitte een jaar later “voor een zo snel mogelijk enten van de dieren in een beperkt gebied rond de uitbraak. Deze dieren zouden in leven moeten kunnen blijven.”14
	En de belangrijkste internationale organisatie op het gebied van besmettelijke dierziekten, de OIE, bracht in juni 2002 de wachttijd na een noodvaccinatie voor mond- en klauwzeer terug van 12 naar zes maanden. Dat betekent dat een land een half jaar sneller de status ‘mkz-vrij’ krijgt bij preventief enten. Dat beperkt de economische schade bij enten aanzienlijk. Het OIE verklaart uitdrukkelijk dat de dieren die behandeld zijn met een marker-vaccin in leven mogen blijven.15

	In de Friese pers was een jaar na de crisis te lezen dat de Provincie officieel verklaarde “niet opnieuw te zullen meewerken aan het preventief ruimen van dieren als er opnieuw mkz uitbreekt. ‘Het draagvlak voor medewerking aan een massale ruiming is weggevallen en zal niet terugkeren’, aldus Gedeputeerde Piet Bijman.”16+

Het komt erop neer dat alle belangrijke organen nu van mening zijn dat het mogelijk zou moeten zijn geënte dieren in leven te laten en het vlees en zuivel van deze dieren op de een of andere manier te verkopen. Dit is een verbluffend fraai resultaat, als je je realiseert dat zowel de Nederlandse regering, als de Europese Commissie, als de grote boerenorganisatie LTO, als het internationale instituut voor besmettelijke dierziekten OIE oorspronkelijk van mening waren dat gevaccineerd vee vernietigd moest worden. 
	Hoe de praktijk er bij een nieuwe uitbraak uit gaat zien, moet nog blijken. Als de Europese Raad van ministers en de belangrijkste importerende landen grootscha-lige vernietiging blijven eisen, kan iedereen zich achter hen verschuilen. Maar een feit is dat zelfs de onverbiddelijke Eurocommissaris Byrne, met zijn schijnbaar onaantastbare positie en de bikkelharde Brinkman een zwaai van 180 graden hebben gemaakt.

Waar is dit grote succes aan te danken? Uiteraard aan de acties. Ik denk dat deze acties vooral zoveel indruk gemaakt hebben en daardoor zoveel effect gehad hebben, omdat ze authentiek waren. Dit keer was het niet een vakcentrale die een Jaarbeurshal afhuurde en voor petjes, fluitjes en gratis busvervoer zorgde. Dit keer waren het boeren en andere dierhouders die tot in het diepst van hun ziel geraakt waren, die zelf, zonder hulp van een goed georganiseerde bond allerlei verschillende soorten acties ondernamen.
	Dit keer was het niet een staking of demonstratie voor een paar procent loonsverhoging of tegen de zoveelste bezuiniging (hoe belangrijk dat soort acties ook zijn). Dit keer ging het om een morele grens die overschreden was. Hier gebeurde iets verschrikkelijks, iets wat absoluut niet had kunnen gebeuren, had mogen gebeuren en wat toch gebeurd was. Hier vond iets plaats wat niemand wilde, behalve misschien een paar wezenloos kille bureaucraten, maar waar toch duizenden boeren en dorpelingen en honderdduizenden dieren aan moesten geloven. Dit was onvoorstelbaar.

De actiegroep Ent Europa! heeft zich nooit verbonden met een of andere politieke partij of met een bepaalde vorm van landbouwbeoefening. Zij heeft van het begin af aan gesteld dat zij “op grond van morele overwegingen” het ruimen afkeurt. Nu, achteraf, kunnen we vaststellen dat precies deze stellingname zoveel mensen aangesproken heeft.
	De eis dat heel Europa geënt moet worden leek volstrekt irreëel, zeker op korte termijn. Toch heeft de actiegroep zich geschaard rondom juist deze eis, omdat het in haar ogen móest gebeuren. Het Europese vee móet geënt worden, de Europese regels móeten veranderd worden of dit politiek en economisch haalbaar is of niet. Juist deze principiële, compromisloze en daardoor heldere kijk op de mond- en klauwzeercrisis deed het prima.

Europese regels veranderen

In Kootwijkerbroek leverden boeren slag met de ME. Maar lang niet alle boeren kiezen zelf voor dit soort verzet.17 Gerrit Marsman, biologische boer uit Marknesse: “Theoretisch zou je je wel willen verzetten, voor de poort gaan liggen, Kootwijkerbroekse toestanden. Maar je hebt niks te willen. Of je moet wel iets heel ludieks bedenken. Want je zit toch vast aan het systeem en je moet doen wat de regels zijn.”

Tijdens de demonstratieve bijeenkomst in Dokkum eind mei 2002 vroeg ik enkele boeren of ze bij een nieuwe uitbraak voor ruimen zouden zijn als de EU-landen zouden dreigen hun grenzen dicht te gooien. Boerin Grytsje Andringa zou in dat geval meegaan met het ruimen. “Je wordt gedwongen met het beleid mee te gaan. (..) Het is een politiek spel en daar kunnen wij weinig aan veranderen.” Boer Jaap de Graaf: “Het hele beleid moet veranderd worden, als je als Nederland alléén gaat enten, kom je er niet. Wij zijn afhankelijk van de export.” De Graaf gelooft dat andere Europese landen hun grenzen dicht zullen doen als hier de geënte dieren niet afgemaakt zullen worden: “Omdat er overschotten zijn, gebruiken ze dat direct als argument.” Als er vanwege de export geruimd moet worden “dan doen we het tòch weer. Ik ben boer en ik wil boer blijven. Ik heb zes kinderen. We hebben ook geen keus. Het landbouwbeleid is Europees. De Nederlandse landbouw is geworden tot wat het is door de Europese Unie. Dat kan je niet een, twee drie terugdraaien. We zouden best wel iets anders willen dan nu. Maar dat kan niet van de ene op de andere dag; dat moet langzaam gaan. Iets minder groot, dat kan best. Het systeem was dat het allemaal moest groeien. Maar de export moeten we behouden, daar moeten we juist trots op zijn. We kunnen niet zonder de export.”18+

Nog meer verzet

Helaas zijn er ook negatieve ontwikkelingen. Zo blijft het voeren van etensresten, het zogenaamde ‘swill’ in de Europese Unie toegestaan. Terwijl swill vermoedelijk de oorzaak was van de mond- en klauwzeeruitbraak in Engeland in 2001. Ook zijn een jaar na de crisis de reinigingsinstallaties voor veewagens nog steeds niet in orde. Terwijl een verontreinigde veewagen de oorzaak was van de uitbraak in ons land.
	Ook reageert de rijksoverheid niet alert. Toen eind februari 2002 twee schapen in Engeland symptomen vertoonden van mond- en klauwzeer, wilde minister Brinkman de grenzen niet sluiten voor vee en vlees uit dit land.19 Maar het ergste is nog wel dat de landbouwsector geen serieuze discussie op poten gezet heeft, laat staan concrete plannen gesmeed heeft om snel een landbouwstructuur te krijgen die ernstige epidemieën voorkomt.

Ongetwijfeld zal er vroeg of laat weer een besmettelijke veeziekte uitbreken. Hoe de Europese en Nederlandse overheid dan zullen reageren valt niet te voorspellen. Maar één ding staat als een paal boven water: bij het doden en vernietigen van gezonde dieren zal het verzet van boeren, dorpsbewoners en stedelingen groot zijn, veel groter dan tijdens de mond- en klauwzeercrisis van 2001. De opgedane actie-ervaring, het succes, de toename van de kennis en het ontstaan van hechte samenwerkingsverbanden20 staan daar borg voor.

*      *      *

7

GEDICHTEN

Waarom

Wolken jagen
groot en grauw en grijs
daaronder in het gras:
de koe
de bruine, bolle ogen
vragend en toch niet
het altijd malen, rauwe tong
de koe

Ik heb je lief
waarom?
het kijken, malen
slijm, de tong
en verder niets
de koe
ik heb je lief
waarom?

De boerenrust, misschien
of
zwart- en roodbruin/wit
in grijs en groen
misschien?
de klaterende plas
het klagelijk geloei?
of anders
melk en kaas en vlees?
ik weet het niet

De koe
jij koe
jouw bruine, bolle ogen
jouw blik
en vraag en toch weer niet
jij koe

Het grijs en gras
de koe
de koe die vraagt
en toch weer niet
ik heb het lief
maar ach
waarom

Het Geld

Waarom toch
eindeloze vlammen in de nacht
het roet, de rook
de stijve lijken
dier geweest en nu dan dood

Waarom dat krijsen, kraken
dat vuur, die nacht, die rook
	Het geld?
ach kom, het geld
het vagevuur, de hel!

De schaamteloze kosten
voor bitterheid en mensenleed
voor dierenslacht
genadeloos veel geld
voor vlammen, stijfheid
roet en rook en vuur
de hel

Te weinig, te laat, te zwak

“Ik doe het nooit weer
zinloos doden”
zo sprak de veearts
hij had het al gedaan

“Als in de oorlog
stond ik daar”
zo sprak de boer
hij had geen woord gezegd

“Die vreselijk krakende botten
ik huilde nachtenlang”
zo sprak de kraanman
de bakken waren toen al vol

“Ik was totaal verslagen
geef nu mijn commentaar”
zo sprak de dichter
stom op het geëigende moment

Maar
was er dan niet iemand
die vocht
en schreeuwde
schopte, sloeg
die schreef en preekte
belde, faxte
en schilderde de leuzen?

Die was er wel
en meer dan één
maar toch te weinig
en te laat, te zwak

Zodat dan
donkerdreigend
regenden
de wolken uit

Hel en hemel

Zei iemand eens:
de hel 
dat zijn de anderen
zijn wij dus
jij en ik

Wel weten
en toch doen
wat kerft
in ziel en oog
wel weten
en toch doen

Maar
niet alleen de hel
de hemel
is soms ook de ander

De vreugde
helvergetend
díe ander
dat ben jij
zijn wij

AFKORTINGEN

AID - Algemene Inspectiedienst van LNV
BSE - bovine spongiforme encefalopathie; gekkekoeienziekte
GLTO - Gewestelijke LTO; onderdeel van LTO-Nederland voor de provincies Overijssel, Utrecht en Gelderland
I&R - Identificatie- en Registratiesysteem van LNV, bekend van de gele oorflappen
ID-Lelystad - Instituut voor Dierhouderij en Diergezondheid van de Universiteit van Wageningen
LEI - Landbouw Economisch Instituut van de Universiteit van Wageningen
LNV - ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij
LTO - Land- en Tuinbouw Organisatie; wordt ook wel LTO-Nederland genoemd; grootste nationale landbouworganisatie; overkoepelende federatie van vijf regionale land- en tuinbouworganisaties
mkz - mond- en klauwzeer; tongblaar
NLTO - Noordelijke LTO; onderdeel van LTO-Nederland voor de provincies Fries-land, Flevoland, Groningen en Drenthe
OIE - Office International des Épizooties; internationale organisatie die de diergezondheidsstatus van alle 162 aangesloten landen vaststelt
PVC - Permanent Veterinair Comité; regelgevend comité van de Europese Commissie te Brussel
Rabo - Raiffeisen/Boerenleenbank
RVV - Rijksdienst voor keuring van Vee en Vlees van LNV of Rijksdienst voor Verspreiding van het Virus
WTO - World Trade Organisation; Wereld Handelsorganisatie
ZLTO - Zuidelijke LTO; onderdeel van LTO-Nederland voor de provincies Noord-Brabant en Zeeland

*      *      *

BIJLAGEN

BIJLAGE  A

KORT OVERZICHT

19 februari 2001 - in een slachthuis in het Engelse Essex wordt mond- en klauwzeer geconstateerd bij verschillende varkens. Een dag later bevestigen laboratoriumtests dat de gevreesde ziekte inderdaad uitgebroken is.

23 februari - de eerste ‘ruimingen’ vinden plaats in Nederland. Op elf boerderijen worden alle dieren afgemaakt. Het gaat om schapen en herten die uit Engeland afkomstig zijn. Uit testen blijkt later dat de dieren geen mond- en klauwzeer hebben gehad.

13 maart - in Frankrijk is er een uitbraak.

14 maart - minister Brinkhorst kondigt een algemeen vervoersverbod af voor alle dieren. De LTO had hier 28 februari al om gevraagd.

17 maart - enkele geiten in Oene aan de IJssel lijken mond- en klauwzeer te hebben.

21 maart - een laboratorium stelt officieel het eerste geval van mond- en klauwzeer vast in Nederland, in Montfoort aan de IJssel. Brinkhorst stelt een vervoersverbod in voor geheel Nederland voor dieren, veevoer en melk.

Vanaf dat moment zijn er telkens weer nieuwe uitbraken in de driehoek Apeldoorn-Deventer-Zwolle en verder ook in Kootwijkerbroek (bij Barneveld), Oosterwolde (bij Elburg) en in Noordoost-Friesland. Op grote schaal worden dieren afgemaakt, vaak worden ze eerst ingeënt, om ze een aantal dagen of weken later te doden zo gauw de destructiebedrijven in de gelegenheid zijn de kadavers te vernietigen.

4 april - start van massale enting in de Driehoek.

22 april - 26e en laatste mond- en klauwzeer geval in Nederland wordt vastgesteld.

25 mei - De mond- en klauwzeer-epidemie is over. Na een grondige ontsmetting van de bedrijven mag er weer nieuw vee naar de boerderijen komen.

In de Driehoek zijn in totaal op 1500 bedrijven van boeren, hobbyboeren en burgers 54.000 runderen gedood, 46.000 varkens, 10.000 schapen en 3.500 geiten. In heel Nederland ging het om 265.000 dieren, terwijl er in totaal slechts op 26 bedrijven mond- en klauwzeer vastgesteld is.

25 juni - volgens de Europese Unie is Nederland definitief vrij van mond- en klauwzeer.

*      *      *

BIJLAGE  B

DE ZIEKTE

Mond- en klauwzeer is een veeziekte die al sinds mensenheugenis voorkomt. Het is het beste te vergelijken met een flinke griep. Koeien zijn er een dag of drie, vier behoorlijk beroerd van. Ze hebben hoge koorts en krijgen blaren op de tong, zodat ze op gegeven moment moeilijk kunnen eten en gevoerd moeten worden. Ook krijgen ze blaren op de poten, zodat ze lastig kunnen staan en gaan ‘trippelen’ van de pijn. Twee à drie procent van de koeien sterft aan de ziekte. Bij varkens gaat het om zo’n tien procent. Jonge dieren sterven eerder aan de ziekte.21 Kortom, mond- en klauwzeer, of tongblaar, is een nare ziekte voor de beesten. Ook voor de boeren, want de melkgift stopt voor langere tijd. Na de ziekte zijn de beesten resistent tegen mond- en klauwzeer, althans voor de variant die ze zo juist doorstaan hebben.

In tal van landen komt mond- en klauwzeer voor. In de periode augustus 1999/maart 2001 waren er ruim duizend officieel geregistreerde uitbraken, verspreid over 26 landen, in alle continenten, behalve Noord-Amerika en Australië.22 Er bestaan zeven verschillende stammen en in totaal zeventig varianten.23
	Om de verspreiding van de ziekte te voorkomen is het niet verstandig om dieren van bedrijven in de omgeving af te gaan maken (het zogenaamde ‘ringruimen’). Volgens de mond- en klauwzeer-expert Simon Barteling hebben we van de mond- en klauwzeercrisis in Nederland “in de eerste plaats geleerd dat in een veedicht gebied als de Veluwe het massale ringruimen niet werkt. Zelfs na de uitbreiding van de ring van een tot twee kilometer verminderde het aantal uitbraken niet. (..) We hebben ook wederom kunnen constateren dat vaccinatie beschermt. (..) Een paar dagen na de laatste vaccinatie hadden we binnen het entgebied het laatste MKZ-geval. (..) Dat de gevaccineerde dieren vervolgens alsnog zouden moeten worden geruimd, berust op een akelig misverstand.”24

Uruguay kampte in 2001 met een mond- en klauwzeerepidemie, vergelijkbaar met die in Engeland. Een vervoersbeperking voor vee en een massale inenting van de ongeveer tien miljoen runderen, was voldoende om de ziekte snel onder controle te krijgen. De ingeënte dieren mochten gewoon blijven leven.25

De ziekte komt meestal op een boerderij binnen via een ziek dier, of via een voertuig of persoon dat het virus bij zich draagt omdat het op een bedrijf is geweest waar de ziekte heerst. Vandaar dat het noodzakelijk is het vervoer van dieren stop te zetten en er vooral voor te zorgen dat zo min mogelijk mensen van het ene bedrijf naar het andere gaan. 
	Bij een ‘ruiming’ zijn er twintig tot veertig mensen bezig op een boerderij, met een heel stel vrachtwagens, die vervolgens weer naar een andere boerderij gaan. Dat is de reden dat ‘ruimen’ de ziekte niet indamt, maar juist verspreidt.
	Enten kan een kleine ploeg doen, zonder veel voertuigen. Het beste is om bij het enten tegelijkertijd van de buitenkant van de ring naar binnen te werken en van binnen naar buiten. Als je van de buitenkant van de ring naar binnen werkt, is de kans op besmetting gering. De ploeg die van binnen naar buiten werkt, om de dieren op de meest bedreigde boerderijen zo snel mogelijk te vaccineren, moet zich telkens zeer zorgvuldig ontsmetten. Omdat enten niet veel tijd kost, kan een heel gebied snel afgewerkt worden. 

Barteling vindt het geen goed idee heel Europa te enten. “Vaccineren doe je tegen een ziekte die een voortdurende dreiging vormt. Dat doet MKZ niet. We hebben het feitelijk zo’n tien jaar met succes buiten de deur weten te houden. Bovendien, tegen welk type moet je vaccineren? (..) Je moet er natuurlijk wel voor zorgen dat er tegen alle stammen voldoende krachtige vaccins beschikbaar zijn. Dat is behoorlijk afgedekt door de Europese vaccin-banken. Ook de Europese fabrikanten beschik-ken over een breed scala aan vaccinstammen.
	Als bij een uitbraak deze vaccins tijdig en zorgvuldig worden ingezet, tezamen met vervoersverboden en andere inperkende maatregelen (bijvoorbeeld ten aanzien van besmette en contactbedrijven) is MKZ een goed te bestrijden infectieziekte, die niet het hele openbare leven hoeft te ontwrichten.”26

*      *      *

BIJLAGE  C

LTO

Boeren uit de gebieden waar de dieren afgemaakt zijn hebben geen goed woord over voor de grote boerenorganisatie LTO. Ze voelen zich in de steek gelaten en verraden. Ze zijn vooral bijzonder kwaad en teleurgesteld over het advies van deze organisatie aan minister Brinkhorst om het geënte vee toch maar af te laten maken.

Boerin Annie van Niersen uit Nijbroek: “Het meest boos ben ik nu op LTO-voorzitter Doornbos. De afgelopen dagen wilde ik het nog niet geloven, maar na gisteravond is het duidelijk dat hij niets meer is dan een loopjongen van minister Brinkhorst.”27+
	Terwijl boeren uit Gelderland met de GLTO (regionale afdeling van de LTO) zaten te vergaderen over hoe het verder moest met de geënte dieren verklaarde de LTO-voorzitter op de televisie dat het vee beter afgemaakt kon worden vanwege de export.28 Melkveehouder Harry Schutte uit Twello: “Voorzitter Jos Roemaat van de GLTO wist in die bijeenkomst al dat het advies ‘ruimen’ zou zijn. Dat heeft hij later ook toegegeven. Het is kwalijk dat zoiets kan gebeuren. Als boer word je toch een rad voor de ogen gedraaid. Je kunt je eigen mensen niet eens vertrouwen. Dat heeft veel kwaad bloed gezet.”29 Als het boerengezin Jansen uit Terwolde via het journaal hoort dat de LTO kiest voor het afmaken van alle dieren in de Driehoek (Zwolle-Apeldoorn-Deventer) zijn ze woedend. Zoon Jarik: “Want hoe kan onze organisatie, die onze belangen behartigt, dit nou zeggen. Volgens hen moesten wij denken aan het belang van heel Nederland en daarom moeten de runderen ook geruimd worden.30+ Maar hier kunnen wij het toch echt niet mee eens zijn. We hebben het hier wel even over onze koeien. Waar lief en leed mee is gedeeld, waar al meer dan tachtig jaar fokkerij-geschiedenis in ligt, waar al drie generaties mee hebben geboerd. Dan doet het toch ongelooflijk veel pijn dat zo’n organisatie je de nekslag geeft. Brinkhorst heeft hier natuurlijk handig op ingespeeld en heeft ‘op advies’ van de LTO het ruimen voortgezet. (..) Toen hebben we met de boeren in de Driehoek een actiecomité opgericht, dat voor de getroffen melkveehouders opkwam.” Vader Dick: “Dat onze eigen LTO dit beleid steunt, ervaren wij als regelrecht verraad.”31
	De volgende dag al protesteerde het actiecomité uit de Driehoek met trekkers in Deventer bij het GLTO-gebouw, waar toen LTO-voorzitter Doornbos op bezoek kwam. Jarik Jansen: “We vroegen uitleg aan Doornbos en Roemaat (voorzitter GLTO) over hun beslissing om al het vee te laten afmaken in de Driehoek. De veehouders konden een boel frustratie kwijt en we kregen een slap verhaaltje ervoor terug. Want besluiten om de dieren af te maken hadden ze al wel bedacht, maar hoe het daarna verder moest met de getroffen veehouders, wisten ze ons nog niet te vertellen. Kortom, ze hadden hun mond al veruit voorbij gepraat en lieten ons met de brokken zitten. Maar als volleerde politici hebben ze onze argumenten afgewezen en naast hen neergelegd en hebben ze vaak gedacht ‘laten we maar net doen of we doof zijn’. Dus botsten de boeren tegen een muur op, waar redelijkheid en billijkheid ver te zoeken waren, de hele MKZ-crisis lang.”32

Zonder blikken of blozen verklaart LTO-man Roelof Bos een paar maanden later: “Als LTO-landelijk en regionaal hebben we vanaf het begin zwaar ingezet op die wijziging van het beleid (van het afmaken van gezonde dieren). (..) Als LTO zullen we keihard blijven knokken voor dat andere beleid, net zolang tot er bij de Europese politiek draagvlak is voor verandering.33

Het actiecomité uit de Driehoek heeft een enquête gehouden onder boeren waarvan de overheid het vee afgemaakt en vernietigd heeft. 149 boeren deden mee. Daarvan verklaarde bijna 90 procent dat ze helemaal geen steun ontvangen hadden van de LTO. Bijna 55 procent had helemaal geen steun gehad van de GLTO en bijna 35 procent slechts weinig steun.34 Het actiecomité komt tot de slotsom: “Het gebrek aan steun van de belangenbehartigings-organisaties voor boeren, LTO en GLTO, is schokkend.” 
	Hans Siemes, schrijver van een goed gedocumenteerd boek over de mond- en klauwzeercrisis concludeert dat “door de overheid maar ook door de eigen vertegenwoordigers van LTO en GLTO niet of onvoldoende naar de direct betrokkenen geluisterd werd. Als belangrijkste partij werd er over en zonder hen beslist. Hun verhaal kwam maar zijdelings aan bod. De betrokken boerengezinnen moesten zich bundelen in een hulpgroep en een actiecomité om aandacht te krijgen voor hun opvattingen en wensen.”35
	Het is dan ook niet verwonderlijk dat honderden leden hun lidmaatschap van de LTO opzegden.36

BIJLAGE  D

MOND- EN KLAUWZEER-ORGANISATIES

Na de uitbraak van mond- en klauwzeer in Nederland schoten er allerlei organisaties als paddestoelen uit de grond. Bijvoorbeeld: Actiecomité in de Driehoek Apeldoorn-Zwolle-Deventer, Stichting Boer en Vee, Actiegroep Ent Europa!, Comité Burgers voor Boeren, Actiecomité Burgers steunen Boer en Dier, Verenigde Boeren van Kootwijkerbroek, Steungroep MKZ-Kootwijkerbroek, Steunfonds Reigershof (België) en Actiecomité Veehouders MKZ.

*      *      *

BIJLAGE  E

PROTESTEN en ACTIES

Het oproer in Kootwijkerbroek is wel de meest bekende protestactie. Boeren blokkeerden toen met tractoren alle toegangswegen en hielden ambtenaren vast. Later leverden mensen uit het dorp slag met de ME. Een andere bekende actie is de tiendaagse blokkade van de slachterij in Gosschalk, zodat het ingeënte vee niet afgemaakt kon worden. Maar er waren veel en veel meer acties. Bijvoorbeeld: blokkade van de oprijlaan van de boerderij, handtekeningenacties, grote en kleine spandoeken, kerkdiensten op boerderijen die wettelijk niet verstoord mogen worden en zo het afmaken ophielden, acties op snelwegen, demonstraties in Amsterdam en Den Haag, zwarte vlaggen in het weiland, zwarte banden om bomen, zwarte vlaggen bij bezoek koningin, ingezonden brieven, verbrandingen van de Nederlandse vlag, trekker-demonstratie voor kantoor van LTO in Deventer, verbranding van een dood varken, vlaggen halfstok, protestbrieven onder andere van de bisschoppen, protest-e-mails, rechtszaken, grote vuren, gedichtenbundel, cd, posters, gemeenteraads-moties, zwarte kleren bij huwelijk dochter Brinkhorst, petitie aan parlement van twintig organisaties onder andere van de Dierenbescherming en LTO, stille tocht en open brief/advertentie van twintig organisaties georganiseerd door Platform Biologica.

*      *      *

BIJLAGE  F

LITERATUUR en MUSEUM

= Ruimen, tien keer erger dan ik dacht - MKZ het boerenverhaal; Hans Siemes; Elsevier; Doetinchem 2001. Zeer uitgebreid, goed gedocumenteerd, rijk geïllustreerd, redelijk kritisch boek. Aanbevolen!
= Tongblier - de crisis van 2001; Wiebe Dijkstra (redactie); Stichting Werkgroep MKZ Fryslân; Buitenpost, 2001. Het Friese verhaal. Uitgebreid en met veel kleurenfoto’s.
= MKZ in ‘Groot Oene’, feiten - emoties - financiën - 20 interviews over mond- en klauwzeer in ‘de driehoek’ - voorjaar 2001 verzameld en op schrift gesteld door Christa Reil; Christa Reil; Bureau Christa Reil; Heerde, 2001. Dit boek is wat kleiner dan de vorige twee.
= Veerkracht; E. Heleen van Haaften en P.H. Kersten; Alterra-rapport 539; Wage-ningen, 2002. Uitgebreid rapport over de psychische schade bij boeren door de mond- en klauwzeercrisis. Bevat een lang hoofdstuk met opmerkingen van boeren.
= Gebundelde Krachten - platform voor aktie tegen het non-vaccinatiebeleid; nieuws-brief; M. van den Engel, Platanenstraat 24, 3785 LE Zwartebroek; telefoon: 0342 461 698; e-mail: mvde56@compaqnet.nl Een e-mail-abonnement is gratis. Alle nummers van Gebundelde Krachten zijn te vinden bij www.hobbydierhouder.nl
= MKZ-Museum; Essenerweg 51 bis, 3774 CA Kootwijkerbroek; C. Fraanje, telefoon: 0342 44 2466; iedere zaterdag open van 10 tot 5 en verder op afspraak.

*      *      *

BIJLAGE  G

ADRESSEN en WEBSITES

= Ent Europa; postbus 40, 9288 ZG Kootstertille; website: www.enteuropa.nl; e-mail: info@enteuropa.nl
= Gebundelde Krachten - platform voor aktie tegen het non-vaccinatiebeleid; M. van den Engel, Platanenstraat 24, 3785 LE Zwartebroek; telefoon: 0342 461 698; e-mail: mvde56@compaqnet.nl
= European Livestock Alliance; Contactpersoon voor Nederland: Piet van Geest, Grotestraat 2, 5394 LG Oijen, telefoon: 0412 492 968; website: www.ela-europe.org
= Nederlandse Belangenvereniging van Hobbydierhouders; Postbus 169, 7390 AD Twello; website: www.hobbydierhouder.nl

*      *      *

NOTEN

1+. Tijdens de mond- en klauwzeercrisis van 2001 heeft de overheid vanaf 26 maart laten ringenten. Echter, alle dieren, ook de gezonde runderen, zijn later toch nog afgemaakt, zo gauw de destructiebedrijven in de gelegenheid waren de kadavers te vernietigen. (Ruimen, tien keer erger dan ik dacht - MKZ het boerenverhaal; Hans Siemes; Elsevier; Doetinchem 2001; pagina 32, 33, 43 en 48.)
2+. Streekstra: “Het verbieden van de verkoop van vlees en melk van gezonde gevaccineerde dieren is onaanvaardbaar omdat tot 1990 onze dieren geënt werden zonder dat hun vlees en melk ooit problemen veroorzaakten. Bovendien gaf de Europese Commissie onlangs nog toestemming tot de import van geënt Argentijns vlees.” (Kamervragen februari 2002, VVA. 2002/542)
3. Uit de toespraak van Christien Schneider tot de vertegenwoordigers van de Belgische minister van landbouw; 11 december 2001 te Brussel. Deze minister was voorzitster van de EU-conferentie over de mond- en klauwzeercrisis op 12 en 13 december te Brussel.
4. ‘Actie Ent Europa’; Christien Schneider, in Tongblier - de crisis van 2001; Wiebe Dijkstra (redactie); Stichting Werkgroep MKZ Fryslân; Buitenpost, 2001; pagina 112.
5+. De LTO gedraagt zich wel zeer geheimzinnig. Ook ik kreeg als landbouwjour-nalist geen cijfers onder ogen. Wel kreeg ik het ‘jaarverslag’ toegestuurd, maar dat bevatte uitsluitend glimmende foto’s van agro-bobo’s op de fiets en hol klinkende beschouwende artikelen.
	Ook de befaamde onderzoeksjournalist Joep Dohmen van de NRC stuitte op de geslotenheid. In zijn zeer gedetailleerde artikel ‘Goed geboerd - de verborgen miljarden van de Brabantse boerenbond’ van 8 april 2000 schrijft hij: “Van Oosten (algemeen directeur van de ZLTO) excuseert zich als naar de jaarverslagen gevraagd wordt. ‘Die zijn niet bestemd voor buitenstaanders.’ (..) Van Oosten is wel bereid globaal iets te zeggen over het vermogen. Volgens hem kreeg de ZLTO een startkapitaal van 75 miljoen gulden. De rest van het geld zit in NCB Ontwikkeling. Hoeveel dat is? Van Oosten schat het ‘op enkele honderden miljoenen guldens’. Dat blijkt een magere schatting.”
	(..) “Hoeveel geld er precies omgaat, hoeveel er belegd is op de beurs en hoeveel stil vermogen er is, dat weten slechts de spilfiguren in het dagelijks bestuur (van de ZLTO). (..) Voorzitter ing. A. Vermeer wil niet ingaan op de vraag hoe vermogend zijn organisatie is. Ook zijn voorganger ir. A. Latijnhouwers houdt zich op de vlakte: ‘Wij zijn geen arme club. De geëigende personen weten wel hoe groot het werkelijke vermogen is. Ik wist dat ook toen ik voorzitter was. Daar hebben we schattingen van laten maken. Ga er maar vanuit dat sprake is van goed rentmeesterschap. We hebben niet slecht geboerd.’” Dohmen zelf komt op basis van intensief speurwerk op een totaal vermogen van twee tot drie miljard gulden.
6. Persoonlijk mededeling van Jolanda Streekstra eind oktober 2001.
7. Naar Laurens-Jan Brinkhorst, de toenmalige minister van Landbouw.
8. Feiten en Cijfers 2000 - kerngegevens over landbouw, natuurbeheer en visserij in Nederland; ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij; Den Haag, november 2000; pagina 10, 16, 17. Zie ook: www.minlnv.nl/feiten
9+. “Handelsoverschot landbouw groeit. Zonder landbouw zou Nederland in 2000 geen overschot van 15,9 miljard Euro op de handelsbalans hebben gehad, maar een tekort van 3,4 miljard. De landbouw exporteerde voor 44,3 miljard Euro, krap 13 procent meer dan een jaar eerder. De invoer steeg met ruim zeven procent tot 24,9 miljard. Dat blijkt uit LEI-cijfers.” Boerderij; 20 maart 2001.
10+. = Van de LTO zijn ook 22 bedrijven ‘buitengewoon lid/begunstiger’, waar-onder: Campina, Dumeco, Interpolis en de Rabobank (overzicht van LTO-Neder-land, juli 2001).
= Onder de kop ‘Boerenbond in bezit van miljarden’ schreef de NRC op 8 april 2000: “De Zuidelijke Land- en Tuinbouworganisatie (ZLTO) beschikt over een vermogen van twee tot drie miljard gulden. (..) De rijkdom is deels gebaseerd op waarde van deelnemingen in de internationaal opererende agrarische concerns Sobel NV (95,6 %) en Dumeco BV (18 %)” Volgens de krant is Dumeco met 3000 werknemers het op een na grootste vleesbedrijf van Europa. Over Sobel schrijft de NRC: “(Het bedrijf met 3.250 werknemers) houdt zich bezig met de verwerking van dierlijke resten, destructie en het maken van geneesmiddelen en capsules. Het bedrijf heeft op enkele terreinen een monopolie. Wie een kadaver kwijt wil in Nederland, België of een deel van Duitsland doet automatisch zaken met Sobel-dochter Rendac.”
	Over het contact van de landbouworganisatie met het grote agro-bedrijfsleven schrijft de krant: “Eens per jaar, meestal eind augustus begin september, komt iedereen bij elkaar in kasteel Maurick in Vught: bestuurders van de Rabobank, Interpolis, de Lage Landen, Cehave, ABAB (accountantskantoor waar ZLTO grote invloed op heeft - jps), Sobel, Dumeco en de ZLTO. Voor het uitwisselen van kennis en ervaringen, en het bedenken van plannen. Het wordt in Brabant ook wel ‘de Vaticaan-constructie’ genoemd: men benoemt elkaar en overal kom je dezelfde spelers tegen, in telkens wisselende rollen.”
11. ‘“Massaal ruimen vee taboe” - Eurocommissaris Byrne sluit vaccineren niet langer uit’ in Trouw van 13 december 2001.
12. ‘Zieke dieren vinden toch nog weerklank’; Wouter Bax in Trouw; 13 december 2001.
13. ‘Ministerie van Landbouw erkent morele grens aan ruimen bij mond- en klauw-zeer’; Wouter Bax in Trouw; 16 februari 2002.
14. ‘LTO blijft aandringen op andere MKZ-bestrijding in Europa’; persbericht LTO-Nederland; 23 mei 2002; www.agriholland.nl
15. ‘Wachttijd bij noodvaccinatie MKZ verkort door OIE’; Boerderij; 4 juni 2002; www.agriholland.nl
16+. ‘Draagvlak voor ruimingen in Fryslân verdwenen; Nieuwe Dockumer Courant; 27 mei 2002.
Andere resultaten: 
= De Nederlandse Zuivel Organisatie verklaart al eind maart 2001 “zich te kunnen voorstellen dat Nederland zelfstandig overgaat tot het vaccineren tegen MKZ” (Agrarisch Dagblad; 30 maart 2001); 
= Het Europarlement spreekt zich april 2001, midden in de crisis, al uit voor preventief enten tegen mond- en klauwzeer. (Ruimen, tien keer erger dan ik dacht - MKZ het boerenverhaal; Hans Siemes; Elsevier; Doetinchem 2001; pagina 38.) 
= Brits overheidsrapport pleit voor lokale verkoop van voedsel (Guardian; 29 januari 2002);
= in de Tweede Kamer steunen alle partijen een motie van D’66 dat voortaan bij ruimingen binnen 14 dagen na het taxatierapport het volledige bedrag aan de boeren overgemaakt wordt, dus geen strafkortingen van tientallen procenten (mkz-debat van 24 april 2002); GroenLinks, ChristenUnie, SGP en CDA steunen een SP-motie tot het vaccineren en in leven laten van het vee bij een volgende mkz-uitbraak (zelfde debat); 
= de overheid laat onderzoek doen naar de psychische gevolgen van de crisis. (Veerkracht; E. Heleen van Haaften en P.H. Kersten; Alterra-rapport 539; Wageningen, 2002. Uitgebreid rapport over de psychische schade bij boeren door de mond- en klauwzeercrisis. Met een lang hoofdstuk met opmerkingen van boeren.)
= terugdraaien van de kortingen (zie bijvoorbeeld: ‘Terugdraaien MKZ-korting echt een wonder’ in Agrarisch Dagblad van 6 juli 2002.)
17. Zie Streekstra op pagina 7.
18+. Hans Siemes, auteur van het goed gedocumenteerde en redelijk kritische boek Ruimen, tien keer erger dan ik dacht: “Er is momenteel in de Europese Unie geen meerderheid te vinden voor enten en laten leven. Landen die aanvankelijk sympathiek stonden tegenover zo’n aanpak, zoals Duitsland, slaan weer aan het twijfelen. Groot-Brittannië, waar MKZ zo desastreus heeft toegeslagen, weet nog niet van wijken en volhardt in de oude strategie van ruimen. Een andere grootmacht, Frankrijk, wil er ook niet aan. De Nederlandse regering geeft geen tekenen dat ze er een halszaak van zal maken, hoewel de samenleving duidelijk anders wil.
	De positie om er een keihard punt van te maken is zwak. Iets roepen in de geest van ‘het moet en het zal en anders doen we het wel alleen’, heeft geen enkele zin. Geen land in de Europese Unie heeft zulke grote exportbelangen binnen de EU als Nederland. Andere landen zouden maar al te graag een argument willen hebben om de grenzen dicht te doen voor Nederland. Een afwijkend MKZ-beleid van Nederland is zo’n argument. Met name voor de varkenshouderij, die zo sterk afhankelijk is van export, zou zo’n alleengang van Nederland desastreus zijn, maar ook voor de andere sectoren is het geen begaanbare weg gezien de financiële gevolgen.
	De conclusie is een trieste. Als morgen een besmettelijke veeziekte uitbreekt, zoals varkenspest of MKZ, treedt de bestaande regeling in werking. Dat wil zeggen ruimen. En als er geënt wordt, worden vervolgens de dieren toch gedood en vernietigd. Een ongewisse factor is de houding van de veehouders. Gezien de ervaringen met MKZ en eerder met varkenspest is te verwachten dat zij dwars gaan liggen. ‘Ze moeten door me heen schieten om nog een keer aan mijn dieren te komen’, is een geluid dat veehouders die een ruiming hebben meegemaakt, laten horen. Ook dat leidt tot een trieste conclusie: bij een volgende uitbraak komen bestrijders (de overheid) en veehouders keihard tegenover elkaar te staan met alle gevolgen van dien.” Ruimen, tien keer erger dan ik dacht - MKZ het boerenverhaal; Hans Siemes; Elsevier; Doetinchem 2001; pagina 79. 
19. ‘Britten: Sluiten grenzen overbodig’; Trouw; 28 februari 2002. 
20. Zie bijlage G voor namen en (website)adressen.
21. Ruimen, tien keer erger dan ik dacht - MKZ het boerenverhaal; Hans Siemes; Elsevier; Doetinchem 2001; pagina 14.
22. Volgens een telling van de FAO (Food and Agriculture Organisation, de Wereld Voedselorganisatie van de Verenigde Naties) in Ruimen, tien keer erger dan ik dacht - MKZ het boerenverhaal; Hans Siemes; Elsevier; Doetinchem 2001; pagina 13.
23. Idem.
24. ‘Lessen en toekomst MKZ-bestrijding’ in Gebundelde Krachten - platform voor actie tegen het non-vaccinatiebeleid; S. Barteling; Nieuwsbulletin nr. 4; januari 2002.
25. Points to consider in the prevention, control and eradication of FMD; Dr. Paul Sutmoller and Dr. Simon Barteling; zonder datum; punt 41; en ‘Brazilië ontdekt weer vier MKZ-gevallen’; Agrarisch Dagblad; 22 mei 2001.
26. ‘Lessen en toekomst MKZ-bestrijding’ in Gebundelde Krachten - platform voor actie tegen het non-vaccinatiebeleid; S. Barteling; Nieuwsbulletin nr. 4; januari 2002.
27+. ‘Ik zou Doornbos de oren willen wassen’ in Trouw; Annie van Niersen en Perry Feenstra; 12 april 2001. Annie van Niersen in Vee & Gewas van 26 mei 2001: “Het is makkelijker om letterlijk en figuurlijk afstand te houden. Dat doet Doornbos van LTO ook. Had hij maar een familielid in deze regio. Dan zou het wel tot hem doordringen hoe erg het is. Nu is hij de flessehals waar alles op stuk loopt. LTO heeft de contacten met de bewindslieden in Den Haag. Doornbos zal het moeten overbrengen (..) Naar actieleiders en actiecomités wordt niet geluisterd.”
28. Ruimen, tien keer erger dan ik dacht - MKZ het boerenverhaal; Hans Siemes; Elsevier; Doetinchem 2001; pagina 43, 50, 88.
29. Idem, pagina 58, 59.
30+. Minister Brinkhorst twijfelde of hij de runderen wel of niet in leven zou laten; de schapen en varkens moesten er so-wie-so aan geloven.
31. MKZ-verslag maatschap Jansen; Jarik Jansen; schoolwerkstuk; Terwolde; augustus 2001; pagina 3, 4 en 5.
32. Idem, pagina 6.
33. Tongblier - de crisis van 2001; Wiebe Dijkstra (redactie); Stichting Werkgroep MKZ Fryslân; Buitenpost, 2001; pagina 119 en 120.
34. Ruimen, tien keer erger dan ik dacht - MKZ het boerenverhaal; Hans Siemes; Elsevier; Doetinchem 2001; pagina 77, 106 en 108.
35. Idem, pagina 11.
36. = Idem, pagina 67. 
= ‘LTO: besluitvorming moet zorgvuldig en duidelijk zijn’ in het Agrarisch Dagblad; Gerard ter Horst; 21 maart 2002.
= Zie ook opmerkingen van Jolanda Streekstra (pagina 7) en Herman Verbeek (pagina 18) en verder noot 5+ en 10+.
37. Voor meer foto’s zie: 
www.ddh.nl/duurzaam/landbouw/2002/november/fotos.html

VERANTWOORDING

Foto’s
Achterop de omslag zie je een gedeelte van de kudde van de familie Streekstra uit Noordoost-Friesland. Ook de koe in het begin dit boek is een van de dieren van deze familie.37

Auteursrecht
Het auteursrecht berust bij Jan Paul Smit. Overname of vermenigvuldiging van (gedeelten van) dit boek met bronvermelding is toegestaan. Graag een exemplaar van de publikatie naar Agri & Cultuur.

Uitgave
Agri & Cultuur, 
Olympiaweg 59II, 
1076 VP Amsterdam,
telefoon: 020 664 0088,
e-mail: jpsmit@xs4all.nl
www.ddh.nl/duurzaam/landbouw
giro: 871 2032

Bestellen
Dit boek staat volledig op internet en is gratis te downloaden en te printen (www.ddh.nl/duurzaam/landbouw). Het boek is te bestellen door 8 euro over te maken op giro 871 2032 ten name van Agri & Cultuur te Amsterdam; onder vermelding van ‘Oog in oog’.