DE HEIMELIJKE WRAAK VAN IDYLLIS

Jan Paul Smit

	*      *      *

INHOUD

De twee schriften – verhaal	1
Land-bouwen – uit  het woordenboek	4
‘De dijk ging op de schop’ – beeldengroep	6
‘Ik was slechts een tussenschakel’ – kranteartikel	6
‘Ik was maar een tussenschakel’ – procesverslag	7
Eeuwig – gedicht	10
Verantwoording	10

	*      *      *

DE TWEE SCHRIFTEN

Ik had besloten te gaan wandelen, maar echt mooi weer is het niet. Grauw, motregen. Ik loop van Culemborg richting Vianen, langs de Lek, over de dijk. Achter me ligt de vertrouwde spoorbrug. Blijkens een bovenmatig groot bord heeft Rijkswaterstaat samen met een adviesbureau en een aannemer de dijk en de uiterwaarden aangepakt. ‘Ruimte voor de Rivier’ blijkt het project te heten. 

Na drie kwartier kom ik langs een beeldengroep. Een reusachtige schop valt me het eerst in het oog. Er bovenop zit een fantasie-vogel. Daarvoor staat een meisje met haar moeder; alles van brons. Op een bijbehorend bord lees ik:

“ ‘De dijk ging op de schop’ 2000.
	Dit kunstwerk is in opdracht van het polderdistrict Tieler- en Culemborgerwaarden gemaakt door beeldend kunstenaar N.N. ter herinnering aan het dijkverbeterings- en natuurontwikkelingsprojekt aan de Lekdijk dat is uitgevoerd na de hoogwaterperiode in 1995.”

‘Ruimte voor de Rivier’, ‘dijkverbetering’, ‘natuurontwikkeling’. Wat heeft dat allemaal te betekenen?
Na nog eens drie kwartier lopen passeer ik het oude waterliniefort Everdingen. Van daar af zijn de dijk en de uiterwaarden nog, zoals ze altijd waren. Wel kondigt eenzelfde reuzenbord aan dat ook hier hetzelfde gaat gebeuren. Naast het bord staat een gele keet, een ‘Informatiecentrum’, zoals op het bord op de deur aangeeft.
Ik klop aan en wacht. Een paar dreunende voetstappen en de deur zwaait open. Een jonge man - onder in de dertig schat ik - krulletjes, een kleurige stropdas, vriendelijke ogen: “Maar komt u toch binnen, de deur was open, het regent!”
“Ach, regen”, mompel ik. Te energiek steekt hij zijn hand uit: “Hans Rijnman, publieksvoorlichting.” “Smit.” “En, wou u informatie over het dijkverbeterings-project of het natuurontwikkelingsproject? Ach, ik vergeet helemaal te vragen of u koffie wil. Doet u uw jas toch uit, gaat u toch zitten.” De koffie sla ik niet af, maar mijn jas houd ik liever aan.

‘Rijkswaterstaat’, ‘Arcadis’, de logo’s fors en fier aan de muur. Uitgestrekte technische tekeningen, dwarsdoorsneden van het landschap; het nieuwe landschap zeker dat ze gaan aanleggen.
Nog voor ik mijn eerste vraag goed en wel uitgesproken heb, begint de voorlichter te praten over ‘cultuurhistorische verkenningen die met grondige kennis van zaken uitgevoerd moeten worden’; over ‘afleesbaarheid van het landschap dat zo belangrijk is als oriëntatiepunt in de natuurbeleving’; over een ‘scala aan scenario’s om reële keuzemogelijkheden te bieden aan de diverse overheden’; over ‘compensatie van de natte natuur die wettelijk voorgeschreven is bij zowel groot- als kleinschalige ingrepen’. 
Ik probeer zoveel mogelijk te onthouden. Het is wel bedompt hier. Door het raam zie ik in de verte het grijze water van de rivier, een schip schuift voorbij. De informatieman lijkt nu pas goed op dreef te komen: hele verhalen over ‘dynamische inrichting’ en ‘structuurrijke moerassen’, over ‘relevant beleidskader’ en ‘mer-plichtigheid’, over ‘vooroverleg met alle betrokkenen’ en ‘haalbaarheids-onderzoeken’. Ik kan het nauwelijks bijbenen.
Plotseling onderbreekt de jongeman zijn woordenvloed, kijkt me aan en glimlacht. “Ja, het is misschien wel veel. Het is ook een project met vele facetten. Echt een uitdaging. Maar gelukkig hebben we een heleboel informatie op schrift. Ik zal wat bij elkaar zoeken.”

Even later sta ik buiten. Regenvlagen. Komt mijn lange regenjas tenminste van pas. Ik sla een modderpad in naar de rivier. 
‘Nieuwe natuur’, wat zou dat toch zijn? Wat houdt dat in? Ik heb een boel gehoord, maar veel wijzer ben ik niet geworden. Eén ding is me wel duidelijk: simpel is het niet.
Een beetje argwaan had die voorlichter wel. Hij kon het toch niet laten me een hele stapel rapporten en brochures mee te geven. Kan ik goed gebruiken. Hij deed alles, netjes, in een plastic tas van Rijkswaterstaat. ‘Rijkswaterstaat’? Ja, het gaat hier om ‘water’, dat zie ik; ‘rijkswater’ waarschijnlijk. En natuurlijk moet er een instantie zijn die daarvoor ‘staat’, die het beheert. Maar wie of wat is ‘Arcadis’?

De uiterwaarden. Hier kan je tenminste ademhalen. Wat een hoge en dichte meidoornheggen. Ik zie een poel met vergeeld riet. Een rat zwemt weg; hij duikt onder en tekent wijde kringen. Diepe tractor-sporen staan afgetekend in de kleiige grond. Een stuk of wat vergeten koeien staan in een weiland. Vragend kijken ze me aan, twijfelend tussen hun nieuwsgierigheid en hun angst. Ik bied ze mijn hand aan om die te laten beruiken. Eén stap komen ze dichterbij, meer niet. 
Het boerenpad loopt verder. Ik klim over een ijzeren buizenhek, ongeverfd, verzinkt. Daar ligt een dijkje, niet hoger dan een meter en toch massief. Even verder stroomt de rivier. Dan beginnen ze te krijsen, de ganzen. Zwanen zwemmen ongerust wat naar achteren, in alle statigheid. Ze verliezen me geen moment uit het oog. Ze maken een snorkend geluid. Ik heb het nog nooit gehoord, maar het valt niet mis te verstaan. Ik dien te verdwijnen. De ganzen houden het niet meer. De eerste twee vliegen verongelijkt schreeuwend, laag weg. Luidruchtig klappen nu ook de anderen met hun vleugels en gaan hen achterna. 

Een rijnaak vaart voorbij, het rode en groene licht al aan. Het wordt langzaamaan donker. Laat ik terug gaan om te kijken of ik ergens iets kan eten. Daar komt een boer aan op een tractor uit het jaar nul, met een oplegger met kuilvoer. De koeien-kudde holt als één geheel in galop de boer tegemoet. Hij is al wat ouder, over de zeventig. Smal gezicht, grijze boerenpet, klein van stuk. De boer nodigt me bij hem thuis uit. Na het melken eten we samen brood met kaas aan de keukentafel, onder de lamp. Op het dressoir staat de dikke Van Dale. Als ik hem vraag wat ‘nieuwe natuur’ is, haalt hij zijn schouders op. Kijk maar eens bij ‘natuur’; met een hoofdknik wijst hij naar het onmogelijk dikke boek. Ik zoek het op en lees voor: “Toestand waarin iets bestaat voordat men er opzettelijk iets aan heeft veranderd; wat de mens om zich heen ziet en wat beschouwd wordt als nog niet door de mens gewijzigd.”
“Zie je”, zegt de boer, “nieuwe natuur is namaak-natuur, nep, on-natuur.” “Maar wie gelooft er dan in dit project?” “De burger gelooft alles, als je maar de juiste woorden gebruikt. Woorden die fraai klinken en veel beloven. De woorden, daar gaat het om.” 

Na enig zwijgen vertelt hij me dat hij eens een jonge, pedante ambtenaar op het erf had gehad. “Toen ik later op mijn tractor van het land terugkwam dacht ik, ‘wat is eigenlijk een ambtenaar.’ Ik zocht het op in het oude woordenboek van mijn vader: ‘een overheidsdienaar’. Dit broekie had niets van een dienaar. Toen zocht ik ‘overheid’ op. Dat betekent ‘gezag’. En ik vroeg me af hoeveel gezag onze overheid straks nog over heeft, met zulke blagen als dienaren?”
“Later”, gaat hij verder, “keek ik bij ‘boer’. Dat is een ‘land-bouwer’. Wíj bouwen het land, besefte ik opeens. Dat zette me aan het denken. Ik was mijn vader dankbaar dat hij het woordenboek aangeschaft had van zijn weinige geld.”

Dan vervolgt de boer: “Sindsdien heb ik heel wat woorden opgezocht, als ik ‘s avonds hier op mijn eentje zit. Mooie woorden. Tegenwoordig schrijf ik ze op, met de betekenis erachter.” Hij pakt een oud schoolschrift uit de la van de keukentafel, zet zijn bril op en leest voor van ‘greppel’ en ‘tocht’, van ‘heemraad’ en ‘dijkstoel’, van ‘gorzen en grienden’, van ‘dijkplicht’ en ‘boezemgeld’. Het is als een gedicht, de geschiedenis van de streek trekt aan me voorbij. “Ja jongen, het zijn de woorden die het leven bestendigen. Zonder boerenwoorden geen boeren. En zonder boeren geen eten. Daar zal de burger nog wel eens achter komen.”

Opeens voel ik me ongemakkelijk. Ik wou de níeuwe woorden begrijpen, woorden van de nieuwe macht. Komt die boer aan met oude woorden, zowat vergeten, uit een overjarig woordenboek. 
“Waar gáát het dan om bij ‘nieuwe natuur’?”, vraag ik. “Om de klei. Ze hebben de klei nodig voor het ophogen van de dijk. Dat is alles. Voor die zogenaamde ‘nieuwe natuur’ schuiven ze met bulldozers een meter klei van de uiterwaarden. Lekker goedkoop. Dan kunnen ze er des te meer aan verdienen.” 
Dan begint de boer te vertellen over Arcadis die vier keer verdient aan het vergraven van de uiterwaarden: bij het schrijven van het plan, bij de herziening van het plan na de inspraak, bij het opmaken van het bestek en tenslotte bij de uitvoering zelf. 
Arcadis die vroeger Heidemij heette en de werkverschaffing deed. Zijn vader had in de crisistijd nog sloten uitgegraven met de schop. Om wat geld bij te verdienen. “Luister eens naar dat woord ‘Arcadis’. Arcadia is het ‘land van onschuld en vrede’, zegt het woordenboek; arcadisch betekent ‘landelijk en eenvoudig, idyllisch’. Is deze naam soms geen boerenbedrog!”

Voordat ik in mijn bed stap, bekijk ik de kleurige omslag van een rapport van Arcadis. In het logo, boven de naam, staat een vrolijk beestje, een kleine, olijke dinosaurus. Een onschuldig speelgoeddier. Ik had het niet moeten doen. ‘s Nachts schrik ik wakker. Het dinosaurusje heeft zich opgeblazen tot een vervaarlijk groot en lomp dier. Het stampt en snuift, en spuwt rookwolken en vlammen uit met daarin vage beelden van zwijgende mannen met petten, kruiwagens, loopplanken, regen. Op de achtergrond staat de opzichter.

De volgende ochtend ben ik vroeg wakker. Ik ga kijken bij het melken. De boer vraagt me het kleine kalf melk te geven. Luidruchtig slobbert het onhandige dier de zwarte plastic emmer leeg. Schichtig trekt het zijn kop terug. 
Aan het ontbijt vraag ik de boer of ik zijn schrift mag kopiëren, of anders overschrijven. “Je mag het hebben - ik word oud - op één voorwaarde.” Hij trekt de la open en haalt er een tweede schrift uit. “Op voorwaarde dat je ook dit schrift meeneemt. Hierin heb ik de nieuwe woorden opgeschreven. De woorden van ambtenaren, onderzoekers en aannemers. Arcadis-woorden. Achter heel wat daarvan zal je een vraagteken zien staan. ‘Dijkverzwaring’ of ‘afleesbaarheid’, ze komen niet voor bij Van Dale. Vergelijk ze eens, de woorden uit die twee schriften!”
Aan de keukentafel lees ik het tweede schrift van A tot Z door. Woorden en zinnen uit officiële brieven en kranteartikelen. ‘De geur van historie en een hoog cultureel gehalte die tastbaar aanwezig zijn’; ‘het vergroten van structuurvariatie door te spelen met de vormgeving van het gebied’; ‘ontwikkeling van natte zones voor een duurzame en dynamische inrichting van het plangebied’. Ondertussen hamert het door mijn hoofd: “Het gaat om de klei” en “vier keer verdienen ze er aan”.

Tenslotte neem ik afscheid. De twee schriften stop ik in de tas van Rijkswaterstaat. “Wat is dat voor een Rijk”, gaat er door me heen, “dat zo met zijn water en diens oevers omspringt; die het kado doet aan een grappig dinosaurusje, dat even later grof en groot, vuur blijkt te spuwen. Boosaardig.”
Weg wil ik uit dit Rijk, dat geen Rijk meer is. Maar nog één keer wil ik naar de grote rivier, de ganzen. Ik loop naar de dijk en passeer de keet, ongemakkelijk geel in haar grijs-groene omgeving. Ik sla het kleiige pad in. Opnieuw zijn de grote vogels argwanend en geërgerd. Dan sta ik aan het grijze, licht stromende water. “‘Nieuwe natuur’ is niet nieuw maar namaak”, hoor ik de boer nog zeggen. “Het gaat om de klei. Dat is alles.” En de woorden vertellen het hele verhaal.

	*      *      *

LAND-BOUWEN

Bij het woord ‘bouwen’ denk ik aan metselspecie, betonskeletten en een ranke hijskraan met een stapel gipsplaten aan de haak.
Maar Van Dale ziet dat anders. De eerste zeven betekenissen van dat woord hebben allemaal betrekking op de landbouw. Pas bij nummer negen staat: “uit materialen en onderdelen tot een geheel (een ‘gebouw’) samenvoegen, construeren, optrekken, in elkaar zetten.”
Het etymologisch woordenboek laat weten dat ‘bouwen’ een oud Indogermaans woord is dat samenhangt met het Latijnse ‘fui’: ‘ik was’, het Litouwse ‘buti’: ‘zijn’ en het Oudindische ‘bhavuyati’: ‘laten worden’ of ‘scheppen’.
In feite laten de woordenboeken zien hoe het woord ‘land-bouw’ direct verwijst naar het fundament van ons mensen-bestaan.

[  fragmenten  uit verschillende woordenboeken  ]

het blad van zilveren lepels te drukken op de handpers, syn.
opdieper.
bouw(→)element.
²bouwen (overg.; bouwde, h. gebouwd) [•901-1000’wonen’•~
Lat. fui ((ik) was), Litouws būti (zijn)] 1 (m.betr.t. de bodem)
bewerken, m.n. beploegen om er vrucht van te trekken: de
akker bouwen; bouwen, zaaien en mesten;’t is niet gemakkelijk een
mooie rechte voor te bouwen, te ploegen 2 (abs.) een boerderij 
hebben, het boerenbedrijf uitoefenen, syn. boeren 3 het land
bezaaien met, syn. verbouwen: tarwe, boekweit bouwen 4 maai-
en, oogsten: koren bouwen; hooi bouwen, gras maaien en tot
hooi laten drogen, telkens keren en inzamelen 5 kweken:
varkens, vee bouwen 6 bewerken, toebereiden (alleen nog in):
boter bouwen, kneden, wassen, zouten, opmaken; kalk bou-
wen, zie bij kalk 7 (gew.) dooreenmengen, prakken (eten b.v.)
8 zee bouwen, de zee bevaren: dit schip kan geen zee bouwen, is
niet zeewaardig 9 uit materialen en onderdelen tot een
geheel, (een ‘gebouw’) samenvoegen, construeren, optrek-

der-], van bos (2e nv. bovis) [rund], idg. verwant
met koe¹; de bouvier is gefokt voor het drijven
van vee.
bouwen¹ [het land bewerken, een huis optrekken]
middelnl. bouwen, bauwen, buwen [bouwen, be-
wonen, zich bevinden], oudsaksisch, oudhd.
buan, oudfries buwa, oudeng. buan, oudnoors
bua, gotisch bauan; buiten het germ. lat. fui [(ik)
was], litouws buti [zijn], oudindisch bhāvuyati
(causatief) [laten worden, scheppen].
bouwen² [zijden bovenrok] middelnl. baude,
boude, van baudekijn [lijkkleed], dat ten onrechte

na Parthenos door Phidias (G. van der Leeuw).
cultuur (de (v.)) [•1544• <Fr. culture <Lat. cultura (landbouw,
beschaving)] 1 (culturen) ontginning: een stuk grond in cultuur
brengen 2 (culturen) bebouwing van de grond met gewassen
3 (culturen of cultures), (culture) verbouwing van een ge-
was, syn. teelt, kweek; - (ook wel) het telen van bep. dieren,
b.v. schelp- of schaaldieren; - plantage; - ook als tweede lid
in samenst. als de volgende, waarin het eerste lid het ver-
bouwde noemt: aardappelcultuur,agar-agarcultuur, bacove-
cultuur, betelcultuur, bloembollencultuur, boscultuur, bramen-
cultuur, cacaocultuur, canangacultuur, dahliacultuur, druiven-
cultuur, houtcultuur, katoencultuur, kokoscultuur, meekrapcul-
tuur, meristeemcultuur, mosselcultuur, oestercultuur, pepercul-
tuur, rameecultuur, rietsuikercultuur, rijstcultuur, rubbercul-
tuur, serradellacultuur, sinaasappelcultuur, specerijencultuur,
suikerbietencultuur, suikerrietcultuur, tabakscultuur, tarwe-
cultuur, tomatencultuur, vanillecultuur, vlascultuur 4 (cultu-
ren of cultures), (culture) massa van op een geschikte voe-
dingsbodem aangekweekte bacteriën, schimmels e.d. van
een bepaalde soort, syn. kweek 5 (g.mv.) beschaving, ontwik-
keling, verfijning van het geestelijk en zedelijk leven, resp.
het daarin bereikte peil: de bloei der cultuur; een gevaar voor de
cultuur; cultuur is meer dan civilisatie 6 (culturen) de toestand

‘DE DIJK GING OP DE SCHOP’
- BEELDENGROEP - 

Een reusachtige schep van brons met een fantasie-vogel erop. Daarvoor een standbeeld van een vrouw met een paraplu. Ze heeft een meisje aan haar hand dat naar de vogel wijst. Een harde wind speelt door hun kleren. Wat heeft deze beeldengroep aan de Lekdijk tussen fort Everdingen en Culemborg te vertellen? Het bronzen informatiebord geeft te kennen dat het kunstwerk ‘De dijk ging op de schop’ heet. Het blijkt te gaan over ‘dijkverbetering’ en ‘natuurontwikkeling’. 
Ik kijk om me heen. De dijk is glad en kaal geworden. Geen wilg of populier heeft de ingreep overleefd. Draglines en bulldozers hebben de uiterwaarden afgegraven. Waar eeuwenlang weilanden met koeien, boerenpaden en heggen waren, is nu een vlak, half-nat gebied. Een stel grutto’s scharrelen op een zandstrandje hun kostje bij elkaar. Op een kunstmatig, langgerekt eiland lopen wat ‘oerrunderen’ voor de sier.

Op het eerste gezicht lijkt de beeldengroep grappig, ‘wel aardig’, maar niet bijzonder indrukwekkend. Als ik wat nauwkeuriger kijk, bekruipt me een onduidelijk, onaangenaam gevoel. De lichaamsvormen en de kleding zijn zo onnatuurlijk en uitdrukkingsloos. Een gezicht hebben moeder en dochter niet, alleen twee vage vlekken. De voeten zijn onbestemde klompen. De vogel is een karikatuur. En de schep is onhanteerbaar, onheilspellend groot.

Waarom kijken de twee mensen niet uit over de rivier? Wat valt er te zien aan de flauwekul-vogel op de mega-schep? Wijst de kunstenaar me erop dat het graafgereedschap, de graafmachinerie ons boven het hoofd is gegroeid? Dat we het landschap niet meer recht in de ogen kunnen kijken? Dat we ons wat kunstmatige namaak-natuur geschapen hebben wat alleen een onnozel kind kan boeien?
Ik ben bang dat de kunstenaar deze vragen niet probeert op te werpen. De beeldengroep roept in ieder geval volstrekt geen spanning op. Zij is levenloos, leeg, zoals de gezichten leeg zijn. Zij verwijst ongeïnteresseerd naar beelden van de vissersvrouw op de dijk en naar de ‘moderne’ beeldhouwkunst uit de zestiger jaren. Zij is een beetje naturalistisch en een beetje abstract. Vlees noch vis. Zielloos. De kunstenaar heeft zich van zijn taak gekweten. Hij heeft het gevraagde geleverd. En dat is dat.

Waarschijnlijk onbedoeld hebben de beelden toch iets te vertellen. Zij laten perfect zien wat er aan de hand is: het landschap is ontzield nu de geschiedenis, de herinnering aan het boerenbestaan weggebulldozerd is. Zo is de beeldengroep die ‘leuk’ bedoeld is, schrijnend geworden en zelfs onthullend.

	*      *      *

‘IK WAS SLECHTS EEN TUSSENSCHAKEL’
- verhoren landbouwtribunaal in geprikkelde sfeer -

[ Kranteartikel. ]

(Van een onzer verslaggevers) Den Haag, 24 maart 2014. Rechter-commissaris A.P. Verburg kon zijn irritatie nauwelijks onderdrukken bij het verhoor van Gerard N., voormalig voorzitter van de Raad van Bestuur van Idyllis. Op de 31e zittingsdag van het monsterproces over de teloorgang van de Nederlandse landbouw werd de verdachte aan de tand gevoeld over het afgraven van de uiterwaarden rond Gorkum, onder het mom van ‘natuurontwikkeling’. Verburg bestempelde deze ingreep als “vernietiging van waardevolle agrarische gronden”. Ook vond hij de ingreep “kwetsend” voor de boeren, temeer daar er “minder natuur (kwam) in plaats van meer”. Verdachte ontkende, enigszins moedeloos, iedere verantwoordelijkheid en was opvallend veel ‘vergeten’. “Ik was slechts een tussenschakel tussen de opdrachtgevers en de aannemers” verklaarde hij. De publieke tribune reageerde met kreten van verontwaardiging en rechter Verburg slaakte een diepe zucht.

Gerard N. is een van de kleinere vissen in een van de omvangrijkste processen in de Nederlandse juridische geschiedenis tegen voormalige ministers, topambtenaren, managers uit het bedrijfsleven en hooggeplaatste functionarissen uit de universitaire wereld. Het proces dat in februari begon, zal nog zeker een half jaar voortduren.
Het onder valse voorwendselen vernietigen van de agrarisch zeer waardevolle uiterwaarden, kwam vorig jaar aan het licht bij de Parlementaire Enquête naar de oorzaak van de nijpende voedselsituatie de afgelopen jaren. De voorzitter van de Enquête-commissie deed daarop aangifte bij Justitie.

Prof. dr. Langenberg, hoogleraar sociaal recht te Leiden, verklaarde gisteren op een lezing dat “de vernietiging van het boerenbestaan tot een ‘misdaad tegen de menselijkheid’ gerekend moet worden, in de zin van de V.N.-conventie over bedreigde bevolkingsgroepen uit 2005.” Dit verdrag, wat ook Nederland geratificeerd heeft, veroordeelt o.a. het “opzettelijk, systematisch, langdurig en met oneigenlijke argumenten in diskrediet brengen van een bevolkingsgroep, met ernstige en grootschalige gevolgen in de persoonlijke levenssfeer.” Volgens Langenberg is dit precies waar het hier om gaat.
In reactie hierop verklaarde de bekende strafpleiter Kortman dat “de betreffende misdaden gepleegd zijn in een periode dat ze niet als zodanig beschouwd werden. Ook vonden zij plaats voordat de V.N.-conventie van kracht was.” Op grond hiervan lijkt hem “de vervolging en veroordeling van de verdachten in het landbouwproces juridisch onhoudbaar.”

	*      *      *

PROCES VAN DE STAAT DER NEDERLANDEN
TEGEN GERARDUS JOHANNES N.   

Arrondissementsparket Den Haag.
Parketnummer 50/71-0034-14.

Woordelijk verslag van het verhoor van Gerardus Johannes N. door Rechter-Commissaris mr. A.P.Verburg op 23 maart 2014.

=================================

Rechter-Commissaris: Vandaag wil ik u enige vragen stellen omtrent een natuurontwikkelingsproject bij de uiterwaarden tussen Culemborg en Vianen in de periode 1999-2002. U heeft het recht om te zwijgen.
Verdachte: Jawel, edelachtbare.
RC: Punt f. in de aanklacht tegen u luidt: ‘het opzettelijk vernietigen van waardevolle agrarische gronden en van eeuwenoud cultuurlandschap’. Acht u zich hieraan schuldig?
V: In juridische zin acht ik mij niet schuldig, edelachtbare.
RC: Bedoelt u daarmee te zeggen ‘in morele zin wel’?
V: In morele zin ook niet, edelachtbare.
(Rumoer op de publieke tribune.)
RC: Tekenen van bijval of afkeuring van de kant van de publieke tribune kan ik niet toestaan. Wilt u zich daarvan onthouden.
Verdachte, was u op de hoogte van de plannen om de betreffende uiterwaarden af te graven?
V: Niet in detail, edelachtbare, alleen in grote lijnen.
RC: Zoals al eerder in dit proces vastgesteld is, was u in de periode 1997-2006 voorzitter van de Raad van Bestuur van Idyllis B.V. die deze plannen ontwikkeld en grotendeels uitgevoerd heeft. Is dit plan niet ter sprake geweest op een bestuursvergadering?
V: Dat zou ik me niet precies kunnen herinneren. Er kwamen zoveel projecten ter sprake.
RC: Om uw geheugen op te frissen zal ik u een kopie van de notulen van de bestuursvergadering van 18 september 1998 ter hand stellen. Kijkt u vooral naar de door mij aangestreepte passage.
(Overhandiging document en leespauze.)
RC: Onder het kopje ‘uiterwaarden project’ staat: “Directeur EB (Externe Betrekkingen - not.) meldt dat in de lokale pers bepaalde negatieve geluiden te horen zijn. Zo staat in een hoofdredactioneel commentaar dat het afgraven ‘hydrologisch nutteloos’ is. In een ingezonden brief wordt zelfs de term  ‘cultuur-verwoesting’ gebruikt. Het zou Idyllis ‘alleen maar te doen zijn om de klei’ en er zou nu al ‘natuur in overvloed’ zijn. Ook in de gemeenteraad van Culemborg zijn kritische vragen gesteld.
Besloten wordt dat EB een inventarisatie maakt van alle kritiekpunten en een royale excursie organiseert voor journalisten en wethouders naar een geslaagd natuurontwikkelingsproject.” Einde citaat; wat is uw commentaar?
V: Ja, ja, ehm, nu ik het lees, staat me vaag iets bij.
RC: Wat vindt u van ‘cultuur-verwoesting’?
V: Met uw welnemen, vind ik dat tamelijk kras uitgedrukt.
RC: Maar wat de essentie betreft?
V: Achteraf gezien was het misschien beter geweest, als deze ingreep niet had plaatsgevonden. Maar indertijd was iedereen erg enthousiast.
RC: Wie bedoelt u met ‘iedereen’?
V: Nou, het Wereld Natuurfonds, het parlement, de toenmalige kroonprins, de pers enzo.
RC: Waar waren die enthousiast over?
V: Dat het veiliger werd en mooier.
RC: Kunt u dat toelichten?
V: Jawel, edelachtbare. Dat de dijk verhoogd werd en dat er meer natuur kwam.
RC: Hoe bedoelt u ‘meer natuur’?
V: Nou watervogels en oerrunderen en zo.
RC: Er graasden toch altijd tientallen koeien en er waren toch heel veel watervogels en tal van andere dieren?
V: Onze biologen zeiden dat het aanleggen van ‘wetlands’ de natuurlijke diversiteit bevorderde.
RC: En klopt dat?
V: Ik wist niet beter dan dat dit zo was. Zij waren biologen, specialisten. Ik ben ingenieur weg- en waterbouw.
RC: Heeft u nooit andere geluiden gehoord?
V: Edelachtbare, we leven in een democratie, er zijn zoveel geluiden. Maar ik moet afgaan op de deskundigen.
RC: Bent u nooit ter plekke wezen kijken om u persoonlijk op de hoogte te stellen?
V: U moet zich voorstellen, edelachtbare, dat ik voorzitter was van de Raad van Bestuur. Ik had een overvol programma.
RC: Dan zal ik u een document overhandigen. Het is een brief van de boeren-natuurgroep ‘Waard en Grienden’, waarin zij u bedankt dat u zo vriendelijk was samen met hen de uiterwaarden te bekijken.
(Overhandiging document en leespauze.)
RC: Herinnert u zich het bezoek nu?
V: Ja, inderdaad. Dank u. Het was me ontschoten.
RC: Op pagina twee, in het midden, staat, ik citeer: “Het lijkt erop alsof Idyllis de herinnering aan het boerenbestaan wil wegvagen.”
V: Edelachtbare, u moet me geloven, dat is absoluut niet het geval. De regering, het parlement, de publieke opinie, allemaal wilden ze meer natuur. Daar hebben wij op gereageerd. Idyllis is een commercieel ingenieurs- en adviesbureau en uitvoerder van werken. Wij moeten toch doen wat ons gevraagd wordt.
RC: Er werd gevraagd om meer natuur en u leverde plannen waardoor er minder natuur kwam. En voerde ze vervolgens uit.
V: Bij de uitvoering waren ook andere aannemers betrokken, edelachtbare. Hadden wij het niet gedaan, dan hadden andere aannemers en andere adviesbureaus direct onze plaats ingenomen. Idyllis had in die tijd meer dan 7.000 werknemers. Moet u zich voorstellen: 7.000 gezinnen. Daar moest brood op de plank komen, edelachtbare. En nogmaals, als u mij toestaat, we speelden in op een maatschappelijke behoefte.
RC: Dan wil ik u nu confronteren met de bestuursnotulen, eens kijken. (RC is enige tijd aan het zoeken - not.) Ja, hier heb ik ze. De notulen van 14 januari 1995. Het gaat om een overleg dat binnenkort plaats zou vinden met verschillende ministers en met de minister-president.
(Overhandiging document en leespauze.)
RC: Ziet u de aangestreepte passage? Ik citeer: “Het lijkt van belang dat de bestuursdelegatie wijst op de win-win-situatie van meer natuur en goedkope klei voor de dijkverzwaring.” Verderop, bij het volgende agendapunt, staat: “EB (Externe betrekkingen - not.) dient bij de presentatie van de plannen de nadruk te blijven leggen op het natuurbelang en telkens te onderstrepen dat het om een natuurontwikkelingsproject gaat.” wat is hierop uw commentaar?
V: In die tijd was ik nog geen voorzitter van de Raad van Bestuur.
RC: Dat is mij bekend. U was toen directeur Natuurontwikkeling en blijkens de notulen aanwezig op deze vergadering.
V: Aanwezig wel, edelachtbare, maar eerder als toehoorder.
RC: Nogmaals: wat is uw commentaar op de inhoud van het door mij geciteerde?
V: De firma zocht altijd naar argumenten die gewicht in de schaal zouden leggen, in verband met de continuïteit van het bedrijf.
RC: Ik wil nog even teruggaan naar de uitspraak van ‘Waard en Grienden’, ik citeer: “Het lijkt erop alsof Idyllis de herinnering aan het boerenbestaan wil weg...”
V: Dat is pertinent onjuist.
RC: Wilt u mij niet interrumperen en alleen iets zeggen als ik u daarom vraag.
V: Jawel, edelachtbare.
RC: Mijn vraag is deze: Kunt u zich voorstellen dat landbouwers die vele generaties lang met grote inspanning en tot volle tevredenheid de uiterwaarden verzorgd hebben, gekwetst waren door de plannen van uw bedrijf om deze uiterwaarden volledig van karakter te veranderen?
V: Ik heb altijd bijzonder meegeleefd met de problemen van de boeren.
(Rumoer op de publieke tribune.)
RC: Als u zich niet rustig houdt laat ik de tribune ontruimen. Verdachte gaat u verder.
V: Waar was ik gebleven. Ja, mijn grootouders van moeders kant waren zelf boeren. Ik heb niets, maar dan ook helemaal niets tegen boeren. Nooit gehad ook.
(Rumoer op de publieke tribune. RC hamert.)
RC: Stilte, laatste waarschuwing voor de tribune.
Toch ging u eeuwenoud boerencultuurland omzetten in iets volstrekt anders. Drong het dan niet tot u door dat u daarmee het boerenkarakter van dit land vernietigde.
V: Daar werd om gevraagd door het publiek.
RC: En u voerde dat kritiekloos uit?
V: Ik was maar een tussenschakel tussen de opdrachtgevers en de aannemers. Meer niet.
RC: Dan wil ik het hierbij laten voor vandaag. Morgenochtend tien uur worden de verhoren voortgezet, hier in deze zaal.

	*      *      *

EEUWIG

eeuwig is de boerenhand
het zaad, de halmen
eeuwig is het kwaad

eeuwig is de kilte
hard, ontvleesd, meedogenloos
eeuwig zijn de wolken
sloot en waterkant

eeuwenoud de dijken
eeuwenlang de adem van de koe
eeuwig is het maaien, ploegen
eeuwig is de boerenhand

	*      *      *

VERANTWOORDING

Dit is de kale tekst van een gelijknamig boekje met veel fraaie foto’s van Philippe McIntyre, prachtig vormgegeven door Esther Boukema. Het is een uitgave van drukkerij de Raddraaier uit 2001.

Bedankt
Leon van de Heijden, Willemijn van der Helm, Max, Annelies en Max van Tilburg.

Auteursrecht
Het auteursrecht van deze tekst berust bij Jan Paul Smit. Overname van (gedeelten van) deze tekst is toegestaan. Graag een kopie van de publikatie naar:
	Agri & Cultuur
	Olympiaweg 59”, 
	1076 VP Amsterdam,
	jpsmit@xs4all.nl

Andere publikaties van Agri & Cultuur kunt u vinden op:
www.ddh.nl/duurzaam/landbouw