LAND EN STAD

Boeren-initiatief en boeren-verzet, wereldwijd 

artikelenbundel 2
november 2002 – mei 2004

Jan Paul Smit / Joop Landman

INHOUD
 
- ZUID‑INDIA EN DE KEERZIJDE VAN DE WERELDHANDEL	4
  Boycotacties en verkoop van lokale producten
    globalisering – acties - eigen gas, groente en eieren – verantwoording –
    lees verder

- BRAZILIAANSE LANDLOZEN ZIJN OPTIMISTISCH GESTEMD	7
    landlozenorganisatie MST - bezettingen en demonstraties - Lula – 
    verzet tegen globalisering - afkortingen - bronnen

- DE GRAANBANK	12
  een eenvoudige oplossing van het hongerprobleem
    economen, bureaucraten en politici - bron

- ACTIE VOOR EEN EERLIJKE PRIJS	13
    boerderijwinkels en streekproducten - bronnen

- RADICALE BOERENDEMOCRATIE	15
  Zuid-Indiase plattelandsorganisatie maakt mooie woorden waar
    bijvoorbeeld Yedakulapally - fraaie woorden in praktijk gebracht – 
    voedselhulp in eigen hand - onderwijs en onderzoek – 
    verzet tegen grootschaligheid – bron

- INDIASE REGERING NEGEERT OPENLIJK WTO-REGELS	18

- DE NIEUWE BOERENLANDBOUW GROEIT ALS KOOL	19
  het wordt nu tijd om te kiezen
    'LNV opheffen' - WTO en Oost-Europa - schaduwkant - zuinig boeren – 
    conclusie - biologisch en tegelijk grootschalig - herintroductie oude 
    tarwerassen - duinboeren - ijsboerderij - kleine boeren in Amerika – 
    bronnen

INDIA-ARTIKELEN – JOOP LANDMAN

- DE OPBOUW VAN EEN LOKALE PLATTELANDSECONOMIE 
  IN DE HIMALAYA'S
    protestbeweging - cijfers - aan het houtvuur - winstgevende kruiden –
    boomgaarden en Hollandse koeien - principieel tegen leningen - het 
    gaat niet goed - worsteling om de bossen – noten	30

- OP BEZOEK BIJ DE PROEFBOERDERIJ VAN NAVDANYA
  opbloei van de biologische landbouw in India
    zaadbanken op de velden - verspreiding van de kennis - afzet - in actie –
    optimistisch – noten	38

- EEN COMBINATIE VAN PRAKTISCHE STEUN 
  EN VEEL LOKALE DEMOCRATIE
  we hebben een aanpak die werkt en die gaan we gewoon verspreiden
    toch een gemeenschappelijk bos - grote doorbraak bleef uit – federatie
    van bosgroepen - geen agressieve toon - donor-georiënteerd – 
    soortgelijke NGO’s in heel India – bronnen	42

- VROUWENSPAARGROEPEN DOEN MEER 
  DAN ALLEEN GELD OPZIJ LEGGEN	48

- OUDE WATEROOGST-TECHNIEKEN KOMEN WEER TERUG
  poëtisch boek over de groene woestijnen van Rajasthan
    kunstmatige meertjes – noten	50

- EEN RIJKE EN GEVARIEERDE OOGST, 
  ZONDER EEN DRUPPEL WATER
  boerinnengroepen uit Andhra Pradesh herintroduceren 
  hun traditionele, lokale gewassen 
    ‘waarom zal je al die moeite doen?’ - feestelijke karavaan van
    ossenkarren – insecten bestrijden zonder gif - een levend hek – noten	52

- ‘WIJ HEBBEN NIETS NIEUWS BEDACHT’
  interview met DDS-directeur Satheesh	58

- MODERNE LANDBOUW IN DE PRAKTIJK	59

- Engelse deskundige over snelle toename duurzame landbouw 
  in het Zuiden:
  ‘HET IS EEN STILLE REVOLUTIE’
  Citaten uit een boek van Jules Pretty 	60
    sociaal leerproces - Honduras - China - India - Australië – 
    Verenigde Staten - New York - problemen - conclusie: meer 
    organisatie nodig - noten - website

- AFRIKAANSE BOERINNEN EN BOEREN LICHTEN 
  LANDBOUW-VOORLICHTERS VOOR	72
    boerenvernieuwers in het middelpunt zetten - mesthoop als 
    broedmachine - ongeletterde ster-vernieuwers - zestig procent 
    meer opbrengst door andere techniek - politiek is niet rechtlijnig – 
    conclusie - noten

- MENG BIOLOGISCHE LANDBOUW MET EEN HECHTE SOCIALE 
  ORGANISATIE    EN GEDURFDE POLITIEK ACTIE
  Een succesvol recept van de Braziliaanse landlozenbond MST	77
    cijfers - boerenlandbouw - acties - succesvol recept - noten

Uitgave:
 
Agri & Cultuur,
Olympiaweg 59 II
1076 VP Amsterdam
jpsmit@xs4all.nl

Internetuitgave: www.ddh.nl/duurzaam/landbouw,
gratis te downloaden en te printen.

juli 2004

Bestellen:
Maak є 7,- over op giro 871 2032
ten name van ‘Agri  & Cultuur’
Amsterdam,
onder vermelding van: ‘bundel 2’.
Bundel 1 kost є 6,85; vermelding: ‘bundel 1’.
Bundel 1 en 2 samen kosten є 12,75; de vermelding is dan: ‘bundel 1 + 2’.

ZUID‑INDIA EN DE KEERZIJDE VAN DE WERELDHANDEL
Boycotacties en verkoop van lokale producten

Door Maarten Bakker

Infarm, een grote organisatie van kleine boeren in de Zuid-Indiase deelstaat Kerala, bindt de strijd aan met de globalisering. En met succes. Zij helpt de boeren zelf hun producten te verwerken en te verkopen, stimuleert haar leden meer verschillende producten voort te brengen voor eigen gebruik en lokale verkoop en voert campagne voor de consumptie van lokale landbouwproducten. Openlijk bestrijdt Infarm de globaliseringspolitiek van de centrale overheid en dringt zij de invloed van opkopers en agromultinationals terug.

Zuid‑India is een gebied dat al vroeg te maken kreeg met globalisering, de vrijhandel tussen verschillende werelddelen. Hier ontstonden de eerste, directe, commerciële contacten tussen Westerse landen en Azië. In de havenplaats Cochin zijn nog veel restanten te vinden van de Portugese handelspost die er in de 16e eeuw verrees. Toeristen kunnen er het sterfhuis van de ontdekkingsreiziger Vasco da Gama bezoeken.

De Nederlanders hebben er echter ook hun sporen nagelaten. In 1663 veroverden troepen van de Verenigde Oost‑Indische Compagnie (VOC) de handelspost, na een zeer bloedige strijd, op de Portugezen. De handelsmaatschappij wilde zich er vestigen omdat het gebied, net als de streken die de VOC in Indonesië al onder controle had gebracht, rijk was aan specerijen en peper.

Aan het cricketveld is nu nog een pakhuis te vinden, dat de VOC omstreeks 1695 bouwde. Daarnaast liggen twee 18‑eeuwse panden waar vroeger de VOC‑troepen waren gelegerd. Honderd meter verderop staat een bungalow, waar een rijke Nederlandse handelaar gewoond moet hebben. Dat onze landgenoten goed boerden in Cochin, blijkt ook op een klein eiland voor de kust van de havenplaats. Hier liet een VOC‑beambte zelfs een paleisje, het Bulgatty Palace, voor zich bouwen.

De VOC, die gedurende de 17e en 18e eeuw uitgroeide tot de eerste echte multinational, bracht Zuid‑India ongekende voorspoed. "De warenhuizen in Cochin zijn gevuld met goederen uit heel Azië en Europa", schreef een Engelse reiziger in 1772, die enkele weken in Cochin verbleef. Hij roemde de rijkdom van alle inwoners van de stad. Oud‑burgemeester Sohan van Cochin, tevens stadshistoricus, beaamt dat het niet alleen de Nederlanders voor de wind ging. "Bevolkingsgroepen uit andere delen van India vestigden zich hier om te kunnen delen in de welvaart."

Globalisering

Volgens Wereldbank profiteert India ook van de huidige globalisering. Sinds het land in 1991 de poorten opende voor buitenlandse investeerders, gaat het goed met de economie, zo schrijft de financiële instelling in een onlangs verschenen rapport. Volgens de bank is de welvaartsgroei in India in het laatste decennium geen enkel jaar lager dan vier procent geweest. En, belangrijker nog, de armoede onder de armste bevolkingsgroepen zou in de jaren negentig jaarlijks met zeven procent afgenomen zijn.
De Wereldbank voorspelt India een grote toekomst. Het land kan uitgroeien tot een economische supermacht, vergelijkbaar met de Verenigde Staten. Maar dan zal het land haar grenzen wel geopend moeten houden voor het buitenlandse bedrijfsleven.

In het land stuit dat echter op groeiende bezwaren. Indiërs klagen dat hun bedrijven worden overgenomen door Westerse multinationals. Coca-Cola en Pepsi hebben Indiase drankbedrijven opgeslokt, en het Nederlands/Britse bedrijf Unilever lijfde de voedingsindustrie gedeeltelijk in.
In Zuid‑India, het gebied dat in de 18e eeuw nog zo profiteerde van de aanwezigheid van de VOC, is een beweging van kleine boeren ontstaan, Infarm (Indian Farmers Movement) die zich keert tegen globalisering. Episch centrum van de beweging is de deelstaat Kerala, waar ook de havenplaats Cochin ligt. Twee jaar geleden is Infarm opgericht door een katholieke priester, en binnen korte tijd telde de organisatie een half miljoen leden.

Agrariër Champakulam is één van de oprichters. Op zijn weelderig groene erf ligt een grote stapel uitgedroogde kokosnoten. De boer vertelt dat de vruchten haast niets meer waard zijn. Drie jaar geleden kreeg hij er nog negen roepies per stuk voor, en nu nog maar twee. Grote boosdoener is voor Champakulam de centrale regering in New Delhi, die de invoertarieven op buitenlandse agrarische producten heeft verlaagd. Sindsdien wordt India overstroomd door goedkope palmolie uit Maleisië en vindt de kokosolie uit eigen land geen aftrek meer.
Onder een afdak zitten een groep vrouwen gemberwortelen schoon te maken. Ook dat product heeft door goedkope buitenlandse importen een groot deel van haar waarde verloren, vertelt Champakulam. Over een waslijn op zijn erf hangen een soort placematjes te drogen. Zij zijn gemaakt van de hars uit de rubberbomen van Champakulam. Indiase bandenfabrikanten gebruiken de matjes als grondstof, maar sinds de grenzen zijn opengegooid voor andere Aziatische rubberproducenten, raakt Champakulam ook dit product nog amper kwijt. Hetzelfde geldt voor zijn arekanoten, die de omvang hebben van een vuist, en waaruit in India kleurstof en kauwgom gemaakt worden. Door de goedkope importen uit buurland Sri Lanka, dat de noot voor een koopje in India dumpt, vangt Champakulam nog maar een kwart van de oude prijs. Hij zegt dat zijn gehele inkomen door de globalisering met driekwart gedaald is. "Wij zijn met ons inkomen terug op het niveau van 1980", aldus Champakulam. "Nee, zelfs toen hadden wij het nog beter dan nu", zegt een buurman, ook een boer.

Acties

Ongeveer de helft van bevolking in Zuid‑India is voor haar levensonderhoud afhankelijk van de landbouw. Uit woede over de goedkope importen uit het buitenland begonnen boze agrariërs , onder leiding van de boerenbeweging Infarm, anderhalf jaar geleden boycotacties tegen buitenlandse producten. Het eerste doelwit was de goedkope palmolie uit Maleisië. Het product werd tijdens demonstraties in het openbaar verbrand. De actie bleek een succes. Winkeliers en groothandels in de deelstaat Kerala haalden het product uit de schappen en begonnen weer kokosolie te verkopen van de eigen boeren. De Indiase regering weigerde echter de invoertarieven op de palmolie te verhogen; een belangrijke eis van Infarm.
De boerenbeweging startte vervolgens een nieuwe boycotactie. Deze keer waren uitgesproken Westerse bedrijven als Coca‑Cola en Pepsi het doelwit. Infarm vond dat de Keralezen het Amerikaanse product maar moesten laten staan. De voedzame sap uit de kokosnoten van de boeren was immers een prima alternatief voor de frisdrank. Ook deze actie sloeg aan. Studenten zwoeren het gebruik van cola af. Infarm beweert zelfs dat de consumptie van cola in Zuid‑India het afgelopen jaar met 45 procent is gedaald. Ondertussen verkoopt de boerenorganisatie 'Nutravita' een inheemse drank die boerinnen maken uit twee soorten peulvruchten en zes graansoorten.

Devasia, buurman van Champakulam en een belangrijke boerenleider van Infarm, vertelt in een kantoortje over de nieuwste boycot‑actie van zijn organisatie. Uit een doosje, een zogenaamde soapkit, haalt hij een zakje sodazout en een zakje met gedroogd citroengras. Infarm verspreidt de soapkit onder boerenfamilies. Als zij de ingrediënten mengen met de eigen kokosolie, dan ontstaat er natuurlijke, heerlijk ruikende, zeep. "Veel beter dan die zeep van Palmolive of Lux", zegt Devasia. Hij toont nog een zakje tuinkruiden, waarmee de boeren hun tanden kunnen poetsen. "Smaakt veel beter dan Colgate", meent de boerenleider. "Nee, die producten van Westerse multinationals hebben wij hier niet meer nodig."

Eigen gas, groente en eieren

Champakulam toont trots zijn vergassingsinstallatie. Hij laat zien hoe de uitwerpselen van zijn drie koeien in een silo glijden. Bovenop de opslagtank zit een leiding die zijn huis voorziet van voldoende gas voor de verlichting en het fornuis. "Nu hoef ik in ieder geval de hoge rekening van het gasbedrijf niet meer te betalen."

Infarm helpt boeren bij de aanschaf van vergassingsinstallaties om in de eigen energiebehoefte te voorzien. Zij adviseert haar leden bovendien hoe zij groentetuinen moeten aanleggen, voor de eigen voedselvoorziening. Champakulam heeft zijn tuin vol staan met tapioca, een aardappelachtige wortel. "Nu hebben we in ieder geval genoeg te eten." Een ander erf in het dorp staat vol kippenrennen. In de hokken heeft Infarm duizenden kuikens uitgezet. Als de dieren volgroeid zijn, worden zij onder de leden verdeeld. "De eieren zijn voor eigen gebruik of voor verkoop op de lokale markt", zegt Devasia, de buurman van Champakulam en een leider van Infarm. Hij vertelt over de plannen van zijn organisatie om ook een coöperatie te beginnen voor de productie van instantkoffie. "Wij krijgen nu amper iets voor onze bonen, terwijl Westerse bedrijven als Nescafé kapitalen verdienen met de productie van instantkoffie."

Van de nationale overheid verwacht Champakulam niet veel: "Dit is een regering die alleen maar luistert naar de belangen van de grote industriëlen en niet naar de kleine boeren. Daarom hebben wij Infarm in 2000 opgericht. Binnen een jaar telden we een half miljoen leden."

Verantwoording
De tekst van dit artikel verscheen op 7 maart 2002 in de Metro. De tekst in het kader is samengesteld uit brokstukken van het artikel van Maarten Bakker: 'Geen cola maar kokossap - Indiase boeren willen niet meer afhankelijk zijn van buitenlandse goederen' uit de NRC van 19 februari 2002.
Alle foto's zijn van Maarten Bakker, behalve die van de Infarm-demonstratie; die komt uit The Week van 25 november 2001.

Lees verder
= 'Christian brotherhood to take on MNC brands'; Kavitha Alexis in The Indian Express van 1 september 2001.
www.indianexpress.com/ie20010901/bus4.html
= 'Reapers of death - farmers struggle to stay afloat as prices of produce crash - statescan Kerala' - Vinu Abraham in The Week (groot Indiaas nieuwstijdschrift) van 25 november 2001; www.the-week.com/21nov25/events5.htm
= 'Infarm continues to be confident of Rs 10 crore export project'; Daily Excelsior; 22 oktober 2001; www.dailyexcelsior.com/01oct22/busi.htm
= Shinji Farouque Rahman Yamasaki Bank - production of herbal medicines; www.mssrf.org/microenterprises/shinji.htm
= 'Kerala Expo-sed in Delhi!'; The Hindu (landelijk dagblad in India); 19 augustus 2002; www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2002/08/19/stories/2002081900560300.htm

	*      *      *

BRAZILIAANSE LANDLOZEN ZIJN OPTIMISTISCH GESTEMD

Tot grote vreugde van de Braziliaanse landlozenbeweging MST werd eind vorig jaar de linkse Luís Inácio Lula da Silva tot president gekozen. De MST, die vaak samen optrekt met de socialistische arbeiderspartij PT, heeft zich flink ingezet voor de verkiezing van PT-voorman en medeoprichter 'Lula', zoals president Lula Da Silva door iedereen genoemd wordt. Het ligt dan ook voor de hand dat de nieuwe regering een open oor zal hebben voor de verlangens van de landlozen en kleine boeren. Waarschijnlijk zal de overheid veel makkelijker dan tot nu toe verlaten landgoederen van grootgrondbezitters aan MST-leden toewijzen. Het zal dan vaak gaan om gronden die MST-leden al bezet hebben. Ook zal de overheid nu waarschijnlijk goedkope leningen gaan geven aan kleine boeren, zal zij meer onderzoek laten doen en deskundige ondersteuning geven en zal zij meer boerenmarkten toestaan.
De nieuwe regering zal ook zeker voedselhulp gaan geven aan de armen. Daarvan zullen ook landbezetters profiteren die pas begonnen zijn en nog geen eigen opbrengsten hebben. Ook het onderwijs en de gezondheidszorg zal waarschijnlijk een impuls krijgen.

Een grootscheepse verdeling van grootgrondbezit onder kleine boeren staat niet op het programma van de linkse regering. Lula, die drie keer eerder een vergeefse gooi deed naar het presidentschap, heeft zich in zijn laatste verkiezingscampagne veel gematigder dan gewoonlijk uitgedrukt. Mocht hij vroeger graag dreigen te breken met het IMF, nu verklaart hij keer op keer dat zijn regering alle overeenkomsten, ook die met het IMF en de Wereldbank, zal nakomen. De PT heeft ook de eis van een forse verhoging van het minimumloon laten vallen.

Lula zal het niet makkelijk krijgen. In het parlement hebben de socialisten in de verste verte geen meerderheid, ook niet als je de gematigd rechtse Partido Liberal meerekent waarmee de PT een coalitie vormde tijdens de presidentsverkiezingen. Globaal is een derde van de parlementsleden links, een derde rechts en behoort een derde tot het centrum. Ook heeft de PT slechts één van de gouverneursposten in de 27 deelstaten in handen. Verder staat het land er economisch erg slecht voor. De economische groei stokt, de werkeloosheid is gestegen en de staatsschuld heeft het astronomische bedrag van 260 miljard dollar bereikt. [1] Daardoor balanceerde Brazilië het afgelopen jaar op de rand van een faillissement. Bovendien is de waarde van de Braziliaanse munt, de Reaal, dramatisch gedaald, toen Lula het afgelopen jaar in de peilingen steeds beter deed. Het gevolg is dat de export veel minder dollars opbrengt en dat de staatsleningen een stuk gegroeid zijn, omdat een groot gedeelte daarvan in dollars afgesloten is. Tenslotte zullen de Verenigde Staten, de belangrijkste handelspartner van Brazilië, de politieke ontwikkelingen met argusogen volgen. En anders het IMF wel, dat in augustus een lening van 30 miljard dollar toezegde [2].

Hoewel de politieke en economische situatie allerminst rooskleurig is, zitten de vakcentrale CUT en de MST niet bij de pakken neer. Ze zijn vastbesloten 'hun' president op het goede, linkse pad te houden. Zo staat de CUT uiterst kritisch tegenover een 'Sociaal Pact' tussen werkgevers, werknemers en de overheid, waar Lula op aandringt. Zo verklaarde Joao Felicio, voorzitter van de CUT, dat "het de overheids-rol is de verschillende sociale partners bijeen te brengen, maar dat het de rol van de vakbonden is om hun leden te vertegenwoordigen en hun belangen te verdedigen en niet om mee te regeren." Voor alle duidelijkheid voegde hij eraan toe dat van "een bevriezing van de lonen geen sprake kan zijn. Ik wil geen woord meer horen over 'bevriezing'." Julio Turra, een andere CUT-voorman, stelt de retorische vraag: "Als het onmogelijk is om honger en armoede te bestrijden en tegelijkertijd door te gaan de buitenlandse schulden af te lossen, wat zal dan prioriteit hebben voor de CUT?" Hij pleit er voor de privatiseringen terug te draaien.
Ook de MST voelt er niets voor zich de handen te laten binden door een Sociaal Pact. "Het woord 'wapenstilstand' maakt geen deel uit van ons vocabulair", verklaart MST-leider Gilmar Mauro. "Honger maakt wapenstilstanden onmogelijk voor de landloze boeren en de verdrevenen. (..) Onze taak is het werkers aan de basis te organiseren (..) en de regering onder druk te zetten zodat we eindelijk een ware landhervorming wettelijk geregeld krijgen." De MST is vastbesloten de bevolking te blijven organiseren om het grootgrondbezit af te schaffen. In een verklaring van begin november schrijft ze er zeker van te zijn dat dit mogelijk is gezien "de politieke wil van de nieuwe regering. (..) Het is nú de tijd."

Landlozenorganisatie MST

Juli vorig jaar bezochten 12 rechters de elf jaar oude MST-nederzetting Charqueadas in de Zuid-Braziliaanse deelstaat Rio Grande da Sul. In hun verslag [3] schrijven zij dat de nederzetting 28 families telt die gezamenlijk het land bewerken en de landbouwprodukten verwerken. Iedere familie krijgt betaald naar het aandeel in de produktie. Charqueadas kent geen privé-grond.
Er worden geen chemicaliën gebruikt en de kolonisten wijzen monocultuur af. Het melken gaat machinaal, maar verder zijn er weinig machines. Al het voedsel dat de kolonisten gebruiken en ook het voer voor de dieren, komt van de eigen landbouw. Wat er overschiet verkopen de kolonisten op hun eigen coöperatieve markt. Mensen uit de omgeving kopen het graag omdat de kolonisten hun gewassen op een natuurlijke manier verbouwen.
De kolonisten wonen niet verspreid over het land. Hun huizen staan allemaal bij elkaar en er is daar ook een schooltje, een dag-opvangcentrum, een gemeenschapsruimte, een klein medisch centrum en een klein raadhuis.

Behalve landbouwnederzettingen heeft de MST ook kampementen in steden waar zij landlozen opvangt. De rechters bezochten zo'n kampement waar 600 families tijdelijk leven in afwachting van de toewijzing van een stuk grond of een landbezetting. Wat de rechters het meest opviel was dat er praktisch geen geweld voorkomt. Dat komt, naar hun idee, omdat de bewoners zoveel werk gemeenschappelijk verrichten. Zo zijn er werkgroepen voor gezondheid, opvoeding, sanitaire voorzieningen, veiligheid en maaltijden. Er zijn ook alfabetiseringscursussen voor volwassenen en discussiebijeenkomsten over man-vrouw-verhoudingen, opvoeding, gezondheid en burgerschap. Dagelijks zijn er speciale activiteiten voor kinderen. 
In het kampement is een apotheek waar de bewoners alle medicijnen zelf vervaardigen uit medicinale planten die zij daar kweken. Iedere dag gaat een groep met een bus naar het werk. De inkomsten zijn voor de hele groep.

Bezettingen en demonstraties

In 1985 bezetten honderden landlozen met steun van de katholieke kerk een verlaten plantage in Zuid-Brazilië en vestigden er een coöperatie. Twee jaar later werden de bezetters formeel eigenaar van de grond. Dit was het begin van de Movimento dos Trabalhadores Rurais Sem Terra, wat betekent: Landarbeidersbeweging 'Zonder Land'. De lange naam wordt afgekort tot 'Sem Terra' of 'MST'. Tegenwoordig hebben meer dan een kwart miljoen families zich na bezettingen eigendomsrechten verworven en verblijven vele tienduizenden mensen overal in Brazilië in MST-kampementen.
Naast landbezettingen blijft de MST de aandacht vestigen op de problemen van de landlozen door demonstraties en acties. Zo hebben in oktober 2001 meer dan duizend landarbeiders uit verschillende deelstaten het senaatsgebouw in de hoofdstad Brasilia bezet. Anderen kampeerden wekenlang voor het gebouw.

Niet iedereen is blij met het zelfbewuste optreden van de landlozenorganisatie. In de afgelopen tien jaar zijn meer dan duizend mensen omgekomen bij conflicten met landeigenaren en politie. Slechts in enkele gevallen stelt justitie een serieus onderzoek in en worden de moordenaars berecht. De MST heeft een eigen mensenrechten-afdeling die samenwerkt met internationale organisaties, kerkelijke groepen en vakbonden.

Lula

Toen een journalist president Lula da Silva eens vroeg wat de meest beslissende ervaring in zijn leven was, antwoordde hij: "Toen ik voor het eerst in mijn leven brood at, was ik zeven jaar oud. Tot dan toe dronk ik zwarte koffie en koffie met meel en ik at pap voor het ontbijt. In die tijd stierven heel wat kinderen voor hun eerste verjaardag. Ik slaagde erin te overleven." 
De herinnering aan de armoede uit zijn jeugd heeft de nu 57 jarige Lula nooit verlaten. Vlak na zijn inauguratie op 1 januari trok hij met zijn ministers naar de arme noord-oostelijke deelstaten om hen de situatie met eigen ogen te laten zien. Lula is schoenpoetser en snoepverkoper geweest en later draaier in een metaalfabriek. Eind zeventiger jaren leidde hij verschillende illegale stakingen. In 1980 zat hij daarvoor een maand in de gevangenis. In dat zelfde jaar richtte hij samen met anderen de PT, de Arbeiderspartij, op. Deze partij verenigde vakbondsmensen, linkse intellectuelen, linkse katholieken en mensen uit lokale actiegroepen. Mede dankzij de PT viel in 1985 de generaalsdictatuur. In 1989, 1994 en 1998 deed Lula tevergeefs een gooi naar het presidentschap. Door alle ervaringen van PT-bestuurders in gemeenten en deelstaten en in de hoop wat kiezers uit het midden te trekken, matigde Silva zijn harde linkse taal. Maar hij blijft een opmerkelijke president. Hij was de enige president die zowel aanwezig was bij het World Economic Forum in Davos, een deftige en zwaarbewaakte bijeenkomst van de machtigsten van de aarde, als bij het World Social Forum in het Braziliaanse Porto Alegre, een bruisende internationale bijeenkomst van honderdduizend actievoerders [4].

Verzet tegen globalisering

Volgens de Financial Times, de krant van het internationale grote bedrijfsleven, neemt de weerstand tegen de globalisering in Zuid-Amerika toe. Zij heeft het dan over acties in landen als Venezuela, Mexico, Bolivia, Peru en Paraguay tegen privatiseringen en de groeiende macht van de Verenigde Staten.
In november 2002 demonstreerden enkele duizenden kleine boeren en landarbeiders in Quito, de hoofdstad van Ecuador tegen de vorming van de FTAA. De FTAA is een vrijhandelszone van Canada tot en met Chili. De demonstranten vrezen dat de Verenigde Staten de lokale boereneconomie om zeep zullen helpen door er hun zwaar gesubsidieerde landbouwproducten te dumpen. Verder zijn zij bang voor een economische kolonisatie door Amerikaanse bedrijven die steun krijgen van de Amerikaanse regering.

In Brazilië veroorzaakt de privatisering van staatsbedrijven veel ontevredenheid. Terwijl de prijzen in het algemeen in de periode 1995-2001 met bijna 80 procent stegen, gingen de prijzen voor water, elektriciteit en telefoon met het dubbele percentage omhoog. Terwijl de service aanzienlijk verslechterde.
Begin september organiseerden honderden sociale organisaties, van kerken tot vakbonden, van vrouwengroepen tot studentenclubs, van beroepsverenigingen tot politieke partijen, een referendum over de FTAA. Meer dan tien miljoen mensen uit alle delen van het land brachten hun stem uit. 96 procent vindt dat Brazilië zich terug moet trekken uit de onderhandelingen over de vrijhandelszone. Volgens de organisaties "valt er over soevereiniteit niet te onderhandelen".

Naar verwachting zal president Lula zich niet meteen terugtrekken uit de onderhandelingen, maar zulke zware voorwaarden stellen dat de regering Bush daar onmogelijk mee akkoord kan gaan. Vooral van de Amerikaanse landbouwsubsidies zal Lula een punt maken, maar ook van genetische manipulatie. 

Afkortingen
ALCA: Area de Libre Comercio de las Americas = vrijhandelszone van Noord- Midden- en Zuid-Amerika; in het Engels: FTAA 
CUT: Central Única dos Trabalhadores = Vakbondsfederatie
FTAA: Free Trade Area of the America's = vrijhandelszone van Noord- Midden- en Zuid-Amerika; in het Spaans: ALCA.
MST: Movimento dos Trabalhadores Rurais Sem Terra = Landarbeidersbeweging 'Zonder Land'
PT: Partido dos Trabalhadores = Arbeiderspartij.

Bronnen
= 'Brazil Presidential Election is Set for October Runoff'; Larry Rother in de New York Times van 10 juli 2002.
= 'Piling on the Pressure'; Richard Lapper in de Financial Times van 4 oktober 2002.
= 'Brazil's Democracy Takes a Chance'; Jeffrey W. Rubin in de New York Times van 23 oktober 2002.
= 'Indiaans straatprotest tegen vrijhandel'; Kees Kraaijeveld in de Volkskrant van 2 november 2002. 
= 'The Man with the Plan'; Lally Weymouth in de Washington Post van 3 november 2002.
= 'Politician with the human touch'; Raymond Colitt in de Financial Times van 23 januari 2003.
= 'Jubilee South/Brazil - National Blebiscite on the FTAA and Alcântra'; Friends of the MST; update 6 en 25 september 2002; dawn@mstbrazil.org
= 'Landless Occupy the Federal Senate'; Friends of the MST; update 9 oktober 2001; dawn@mstbrazil.org
= 'Brazil's General Election 2002 - analysis of the recent elections'; Juan Blanco Prada; 4 november 2002; www.mstbrazil.org
= 'Interview with Gilmar Mauro, Leader of the Landless Peasants Movement (MST)'; O Trabalho, tijdschrift van de PT; Friends of the MST; update 27 november 2002; dawn@mstbrazil.org
= 'Joao Felicio, National President of the Unified Workers Confederation (CUT), Following the Consultative Meeting for a Social Pact: "The Trade Unions Must Remain Independant!"'; Joao Penha; Friends of the MST; update 27 november 2002; dawn@mstbrazil.org
= 'Speech by Julio Turra to the National Executive Committee of the CUT (Unified Workers Confederation) of Brazil - October 31, 2002'; Friends of the MST; update 27 november 2002; dawn@mstbrazil.org
= 'Justices Visit the MST in Rio Grande Do Sul'; Friends of the MST; update 18 december 2002; dawn@mstbrazil.org
= www.mstbrazil.org

Noten
1. = Dit is 55 procent van het Bruto Nationaal Produkt (BNP). Ter vergelijking het BNP van Nederland bedroeg over 2001 430 miljard euro en de staatsschuld: 170 miljard; dat is 40 procent van het Nederlandse BNP. Bron: Centraal Bureau voor de Statistiek.
= Het Financieele Dagblad van 23 januari 2003 spreekt over een Braziliaanse staatsschuld van 300 miljard dollar.
2. Het Financieele Dagblad van 23 januari 2003 schrijft over "sterke koersdalingen van Braziliaanse staatsleningen (..) de vrees (op de kapitaalmarkt - jps) dook namelijk weer op dat het Brazilië door de hoge inflatie niet zal lukken om de noodzakelijke 50 miljard dollar staatsschuld in juli te herfinancieren. Waarmee gisteren de twijfel weer groeide over de afbetaling van de hele 300 miljard dollar grote Braziliaanse staatsschuld."
3. Report and Conclusions on the Visit to the Settlement of Charqueadas and an Encampement of the MST; Center for the Critical Study of Rights; november 2002.
4. President Hugo Chávez van Venezuela bracht een bliksembezoek aan het Wereld Sociaal Forum in Brazilië, maar was niet aanwezig op het Wereld Economic Forum in Zitserland; hoewel hij daar wel verwacht was. Zie de website van het World Economic Forum: www.weforum.org

	*      *      *

DE GRAANBANK
een eenvoudige oplossing van het hongerprobleem

Een graanbank is een zeer eenvoudige en effectieve manier om de ergste hongerproblemen op te lossen. Dat is tenminste de ervaring in het district Bolangir van de Oost-Indiase deelstaat Orissa. Ongeveer duizend boerenfamilies uit het dorp Sundhi Munda en een twintigtal omliggende dorpjes brengen daar na de oogst rijst die ze over hebben naar een gemeenschappelijke opslagplaats, hun graanbank. In de moeilijke periode kan iedere familie die rijst gebracht heeft daar weer net zoveel komen ophalen, zonder rente. Families die geen rijst ingelegd hebben, bijvoorbeeld omdat geen overschot aan rijst hadden of omdat ze arme landarbeiders zijn, kunnen er rijst lenen, als ze in nood verkeren. Zij moeten in de volgende oogstperiode hun schuld inlossen met een halve emmer rijst extra bij wijze van rente. De dorpsraad kan besluiten hele arme families vrij te stellen van het teruggeven van de rijst. 
Het begon allemaal in 1990 toen de sociale activist Bansi Dhar Behera de inwoners van Sundhi Munda vroeg wat overtollig rijst in een silo bij elkaar te brengen. Honderdvijftig families legden gezamenlijk 1100 kilo rijst in. In zeven jaar tijd vertienvoudigde het aantal families en de hoeveelheid rijst. Jaarlijks doen ongeveer duizend hulpbehoevende families uit de twintig dorpen een beroep op de graanbank. De ergste honger is hiermee in deze dorpen uitgebannen en dat in een streek waar jaarlijks tienduizenden mensen honger lijden en zeker vijfentwintig van de honger omkomen.
Arme families die de geleende rijst niet terug kunnen geven, verrichten soms gratis werk als tegenprestatie. Ook gebruiken de dorpen de extra rijst van de 'rente' om belangrijke dingen voor het dorp te laten doen. Zo bouwden leners een dorpstempel en een nieuwe silo en knapten zij een traditionele watertank op voor alles bij elkaar 800 kilo rijst.

Het verschijnsel 'graanbank' komt op verschillende plaatsen in India voor. In het Kodagu district in de Zuidwestelijke deelstaat Karnataka functioneren al dertig jaar tien van een dergelijke graanbanken met succes. De regels zijn daar iets anders: iedere familie die meedoet moet jaarlijks honderd kilo rijst inbrengen, die in de moeilijke maanden uitgeleend wordt aan wie dat nodig heeft. Wat overblijft wordt op de markt verkocht. De leners moeten de rijst met twaalf procent extra bij de volgende oogst teruggeven. De traditionele woekeraar rekent vaak wel honderd procent voor drie maanden.
De families die met de graanbank meedoen geven jaarlijks ook vijf à tien kilo rijst voor het zogenaamde 'rouwfonds'. Families die te maken hebben met een sterfgeval krijgen vanuit dat fonds een extra gratis uitkering rijst om hen door de moeilijke periode heen te helpen.

Economen, bureaucraten en politici

Nu dit zeer eenvoudige systeem van de graanbank zo effectief blijkt te zijn, kan je je niet voorstellen dat het niet overal in India op grote schaal toegepast wordt. Volgens Devinder Sharma, een Indiase deskundige op het gebied van landbouw en honger komt dit "omdat de economen dit systeem over het hoofd zien, aangezien het niet past in hun neo-klassieke paradigma; omdat de bureaucraten er niet voor voelen, aangezien het hen geen steekpenningen oplevert; en omdat de politici geen interesse hebben, aangezien ze er geen extra stemmen mee binnen kunnen halen". Toch denkt Sharma dat er overal graanbanken moeten komen: "De experimenten in Bolangir en Kodagu laten zien dat het een effectief en geschikt model is. (..) Temeer daar de opeenvolgende regeringen er niet in geslaagd zijn het erover eens te worden wat een geschikte aanpak is om de armsten van de armsten te bereiken. (..) Een systeem voor voedselveiligheid dient dóór de bevolking en vóór de bevolking opgezet te worden."

Bron
Dit artikel is volledig gebaseerd op het artikel 'The Way Out' van Devinder Sharma; november 2002; www.dsharma.org Op deze website vind je verder heel veel scherpe analyses over landbouw en honger in het Zuiden. Aanbevolen!

	*      *      *

ACTIE VOOR EEN EERLIJKE PRIJS

Boeren willen een eerlijke prijs voor wat ze produceren. Daarom blokkeerden half december ruim honderd boeren het distributiecentrum van Albert Heijn in Zwolle. Volgens de Nederlandse Melkveehouders Vakbond (NMV), die de actie georganiseerd had, is de melkprijs voor de boer in 2002 met tien procent gezakt, terwijl de produktiekosten met tien procent zijn gestegen. De supermarkten stellen steeds hogere eisen aan de boeren, maar willen ze geen redelijke, kostendekkende prijs betalen. "Dat is onrecht."

Het gevecht om een behoorlijke prijs speelt al jaren. In januari 2001 bijvoorbeeld deelden boeren in Lelystad voor de Albert Heijn appelen en uien uit met een pamflet [1] en eind maart 2002 spraken telers van industrieprei demonstratief met elkaar af geen prei meer aan Unilever en ander firma's te leveren voor minder dan 15 eurocent per kilo. Ook in Frankrijk eisen boeren een eerlijke prijs. In november nog blokkeerden duizenden Franse landbouwers tientallen distributiecentra van supermarkten in hun land [2].

De supermarktketens geven individueel geen reactie op de klachten van de NMV, maar laten hun koepel, het Centraal Bureau Levensmiddelen (CBL), de zwartepiet doorschuiven naar de verwerkers en vervoerders. Twee dagen voor de actie had het Landbouw Economisch Instituut (LEI) bekend gemaakt dat de boereninkomens in 2002 gemiddeld 15 procent gedaald waren. Klaas van den Doel, voorzitter van het CBL: "De boereninkomens zijn dramatisch. Daar zijn wij niet gelukkig mee, maar hogere prijzen bieden is onmogelijk." Van den Doel geeft toe dat de Nederlandse boeren een mooi product leveren. "Er is alleen teveel en daarmee daalt de prijs. Er is sprake van overproduktie, een simpele economische wet [3]." Natuurlijk kunnen de gezamenlijke winkelketens, het CBL dus, best besluiten de boeren een hogere prijs te betalen, zonder hun onderlinge concurrentieverhouding aan te tasten. Ook hoeven zij de consumenten daarmee niet op kosten te jagen. Gemiddeld krijgt een boer maar 22 procent van wat de klant in de winkel betaalt [4]. Maar de boeren een eerlijke prijs betalen, daar hebben de supermarkten geen behoefte aan.

De toekomst ziet er helemaal somber uit door de steeds verdergaande concentratie bij supermarktketens en voedingsfirma's waardoor de macht van de bedrijven toeneemt. Bovendien wordt de concurrentie groter door de toepassing van de WTO-regels, door de toetreding tot de Europese Unie van een heel stel landbouwlanden en door een intensiever gebruik van internetveilingen. Ook zullen de EU-uitkeringen aan boeren verminderen.
De NMV eist daarom dat de EU invoerheffingen handhaaft en het melkoverschot terugdringt door melkquotum op te kopen van boeren die stoppen. Daarmee is het mogelijk een behoorlijke melkprijs vast te houden. De NMV ziet niks in liberalisering en vindt dat de EU zich verre dient te houden van de dumpprijzen van de wereldmarkt.

Boerderijwinkels en streekproducten

Een andere mogelijkheid om het boereninkomen op peil te houden is zelf, of samen met een paar collega's de eigen landbouwprodukten te verkopen en eventueel ook te verwerken. Al heel wat boeren, 8 procent, verkopen zelf een gedeelte van hun oogst en 13 procent denkt dat in de nabije toekomst te gaan doen. Voor verwerking van de eigen produkten zijn die percentages 11 en 15 [5]. 

Ook neemt het aantal 'streekproducten' toe, bijvoorbeeld 'Waddenzuivel' of 'Zeeuwse Vlegel-brood'. Bij deze speciale producten houden boerencoöperaties de produktie en verkoop in eigen hand. Om de verkoop van streekproducten te stimuleren richtten in oktober bedrijven uit Waterland, de Beemster en Schermer een gemeenschappelijke handelsorganisatie op: de Groene Hoed [6]. In West-Brabant besloten acht boerenbedrijven samen te gaan werken om biologisch streekproducten gezamenlijk op vier boerderijen te verkopen. De bedoeling is het aantal verkooppunten flink uit te breiden [7]. Verder zal er een reclamecampagne komen om het officiële keurmerk 'erkend streekproduct' bekendheid te geven [8]. 

Bronnen
1. 'In gesprek'; Marianne Blom in het Agrarisch Dagblad van 23 januari 2001.
2. 'LTO sluit boerenacties in Nederland niet uit'; ANP; 22 november 2002; www.agriholland.nl
3. 'Supermarkten zijn klaagzang boeren 'spuugzat''; Kees de Vré; Trouw; 20 december 2002.
4. Prijzenswaardig; prijzen en prijsopbouw in de agrokolom; Bont, C.J.A.M. de, en anderen; Landbouw Economisch Instituut; Den Haag; 2000.
5. Kleurrijk Platteland - zicht op een nieuwe land- en tuinbouw; Van Gorcum, in opdracht van Stichting Hart voor het land en LTO; Assen 2002; pagina 100.
6. Persbericht Stichting Streekeigen Producten Nederland (SPN); 8 oktober 2002; www.agriholland.nl
7. BN/de Stem; 17 oktober 2002; www.agriholland.nl
8. Persbericht LTO; 4 oktober 2002; www.agriholland.nl

	*      *      *

RADICALE BOERENDEMOCRATIE
Zuid-Indiase plattelandsorganisatie maakt mooie woorden waar

Het lijkt wel een sprookje, maar het is echt waar. Enkele duizenden boerinnen van de armste families uit een zeer arme landbouwstreek in Zuid-India hebben de laatste jaren hun oogsten verveelvoudigd. Georganiseerd in boerinnengroepen per dorp maken zij - met hulp van buitenaf - zélf plannen hoe ze hun akkers vruchtbaarder gaan maken. Vervolgens organiseren zij dit werk zélf en voeren het grotendeels ook zelf uit. Zélf kiezen ze enkele vrouwen uit hun midden die toezicht houden. Ondertussen bemoeien zij zich ook met deelstaat-politiek, om te voorkomen dat de globaliseringswals al hun werk teniet zal doen. Om hun ervaringen te delen en discussies te stimuleren maken deze merendeels ongeletterde vrouwen zelf geluidsbanden en video's. Binnenkort gaat hun eigen radiostation de lucht in. Praktische landbouwprogramma's zullen zij afwisselen met originele discussies over de politiek ontwikkelingen.

Laten we bij het begin beginnen. Twintig jaar geleden besloten zes deskundigen zelfstandig een ontwikkelingsproject in het midden van Zuid-India voort te zetten dat wegens geldgebrek stil kwam te liggen. Zij richtten de Deccan Development Society (DDS) op voor het Medak-district, tachtig kilometer ten noorden van Hyderabad, de hoofdstad van de deelstaat Andhra Pradesh. De bedoeling was in de dorpen boerinnengroepen te vormen, deze allerlei landbouwtechnieken bij te brengen en projecten uit te laten voeren. De nieuwe Society trok veel enthousiaste deskundigen uit de stad, van bosbouwexperts tot feministen, van milieukundigen tot landbouwingenieurs. Maar toen het nieuwe eraf was vertrok helaas de een na de ander. Ze konden de stad maar lastig missen. Nieuwe deskundigen waren moeilijk te vinden en nog moeilijker vast te houden. De Society besloot daarop het ontwerpen van de plannen, de organisatie van de uitvoering en ook het toezicht zoveel mogelijk in handen te leggen van de dorpsbewoners zelf. Ook nam zij het besluit heel veel aandacht aan scholing te besteden, om zo aan honkvaste lokale boeren-deskundigen te komen.

De Society richt zich op de armste boeren. Dat wil in de praktijk zeggen op Dalit boerinnen. Dalits, ook wel kastelozen, onaanraakbaren of paria's genoemd, staan in India helemaal onderaan de maatschappelijke ladder. Ze vallen zelfs buiten het kastesysteem. Dalit boeren hebben meestal kleine stukjes grond van slechte kwaliteit, ver buiten het dorp [1].
In 75 dorpen heeft de DDS boerinnengroepen met in totaal zo'n 5000 leden. De groepen leggen gezamenlijk kleine dijkjes aan om het wegspoelen van humus te voorkomen, graven greppels en sloten om het schaarse regenwater op te vangen (water oogsten), halen stenen en stukken rots uit het land en brengen stalmest op. Op deze manier is ruim 4000 hectare akkerland opgeknapt waarbij de opbrengsten gemiddeld vervijfvoudigden. Een hectare levert nu gemiddeld 625 kilo graan op. Iedere boerin heeft nu gemiddeld 400 kilo extra graan per jaar voor haar gezin.

Bijvoorbeeld Yedakulapally 

De meeste inwoners van het dorpje Yedakulapally zijn Dalit. De meeste van hun akkers zijn van bedroevend slechte kwaliteit. Ze liggen vaak kilometers ver van het dorp; er zitten zoveel stenen in de grond dat ploegen bijna onmogelijk is en veel vruchtbare humus is al weggespoeld. Juist op dit soort gronden hebben grote bedrijven een oogje. Ze kunnen deze vaak voor een appel en een ei opkopen en vestigen er dan grote gemechaniseerde landbouwbedrijven, die veel kunstmest, bestrijdingsmiddelen en grondwater nodig hebben en weinig landarbeiders. 
Gelukkig had Yedakulapally al vijf jaar een actieve en hechte Dalit boerinnengroep. Deze riep de hulp in van de DDS omdat de Dalit vrouwen bang waren dat hun mannen de grond zouden verkopen. Als de akkers veel meer op zouden brengen - zo was hun redenering - zouden de mannen het wel uit hun hoofd laten ze van de hand te doen.

De DDS belegde twee series vergaderingen, één om een kaart te maken van de akkers en een tweede om af te spreken wat waar zou moeten gebeuren. De vrouwen maakten een schatting van de kosten voor het rapen van de stenen, het aanleggen van de dijkjes en graven van de sloten en voor de stalmest. De helft van de kosten werd gedragen door de DDS, een kwart betaalden de vrouwen meteen en een kwart later. De vrouwen werden betaald voor het zware werk dat ze gezamenlijk verrichtten. In totaal namen zij 30 hectare onder handen.
Een groep van vijf vrouwen en twee mannen uit het dorp hielden toezicht op het werk en vanuit de DDS onderhield een Dalit jongeman uit de streek het contact. Zeven jaar geleden werkte hij nog als lijfeigene. Hij is de eerste die afgestudeerd is aan de DDS School voor Permacultuur en Duurzaamheid.
Helaas werkte het weer niet mee. Twee oogsten gingen verloren; de eerste door droogte en de tweede door zware regenval. Toch lieten de Dalit vrouwen de moed niet zakken. Zij zijn het erover eens dat de grond er nu prachtig bijligt en zijn blij dat er aanmerkelijk minder zaad nodig is, nu er geen stenen meer op de akkers liggen. Van het dorp kregen de vrouwen twee stel ossen, zodat ze voor het ploegen niet meer afhankelijk zijn van de rijkere boeren [2].

Fraaie woorden in praktijk gebracht

Opmerkelijk genoeg bestaat het fundament van de DDS-aanpak niet uit een speciale landbouwkundige aanpak, maar uit een radicale visie op democratie. De Society legt er de nadruk op dat zeggenschap over de zaden, het water en de aarde, organisatie van de voedselproductie, verkoop van de opbrengsten, beheer van de reserve-voorraden voedsel en ook de lokale media in handen moeten komen van de boerinnen zelf. Vrouwen dienen een gelijkwaardige positie te krijgen, het milieu mag niet geschaad worden en de kennis van de bevolking moet op haar waarde geschat worden. De kracht van de DDS bestaat hierin dat ze deze fraaie woorden in de praktijk weet te brengen.
Als de Society met een groep vrouwen (en soms ook mannen) definitief in zee gaat om een aantal akkers op te knappen, sluit ze een contract met de dorpsbewoners. Deze verplichten zich de komende tien jaar geen grond te verkopen aan buitenstaanders, en voedsel voor eigen gebruik en de lokale markt te produceren in plaats van landbouwgewassen voor de voedingsindustrie zoals bijvoorbeeld suikerriet, katoen of zonnebloemen. Verder beloven ze geen kunstmest of chemische bestrijdingsmiddelen te gebruiken en tien procent van de opbrengsten op een gezamenlijke bankrekening van het dorp te storten voor het onderhoud van de dijkjes en sloten.

De DDS wijst de gangbare aanpak van wateropvangprojecten van de hand. Daarbij worden weilanden en bossen aangelegd op de hoogstgelegen gronden. Deze vangen het water op dat vervolgens doorsijpelt naar beneden. De rijkere boeren met de lager gelegen akkers profiteren van dit water. Zij zijn nu in staat gewassen te telen voor de verkoop omdat zij leningen kunnen sluiten en dan over kunnen schakelen op chemische landbouw en monocultuur.
De armere boeren bezitten echter de schrale gronden op de toppen van de heuvels. De Deccan Development Society kiest ervoor de opbrengsten van juist deze akkers te verbeteren door op een kleinschalige manier het water dààr op te vangen en ter plekke te benutten.

Voedselhulp in eigen hand

Ieder jaar zijn er in ieder dorp een groot aantal gezinnen die enkele maanden voedselhulp van de staat nodig hebben om niet te verhongeren. De DDS heeft het van de deelstaat gedaan gekregen dit graan niet van de landelijke overheid te betrekken, maar lokaal te laten verbouwen. In 32 dorpen doen in totaal 1600 vrouwen mee met dit alternatieve voedselhulp-programma. Duizend hectare, meest braakliggend akkerland, hebben zij opgeknapt (betaald werk) waarvan zij nu jaarlijks 800.000 kilo sorghum oogsten. Per boerin komt dit neer op 1000 extra maaltijden per jaar. Ook leveren de akkers voor 6.000 runderen voer op. Het graan wordt in ieder dorp apart opgeslagen en verdeeld. Door dit project is het nu voor iedereen zonneklaar dat steun van de nationale overheid niet nodig is om honger te voorkomen. Talloze arme gezinnen die anders naar de grote stad getrokken zouden zijn, kunnen nu in de streek blijven wonen.

Onderwijs en onderzoek

De Society heeft een eigen school, waar jongeren van 9 tot 15 jaar overdag en ouderen 's avonds leren timmeren, pottenbakken, metselen en naaien. Ook krijgen ze les in kruidengeneeskunde, landbouw-ecologie en traditionele danskunst. Geluidsbanden en video's worden veel gebruikt. Bij de school is een geluidsstudio. Enkele Dalit vrouwen ondervragen volwassenen met de bandrecorder over traditionele boerenkennis en maken opnamen van allerlei discussies. Zo laten zij bijvoorbeeld horen hoe je insekten kan bestrijden door de gewassen te bespuiten met verdunde melasse van het eigen suikerriet. (De zoetigheid trekt mieren aan die de insekten opvreten.) Of zij leggen uit hoe je uit bladeren van de neemboom een natuurlijk en krachtig bestrijdingsmiddel kan maken, of hoe je insekten kan weren uit de opslag van mungbonen (bekend van de taugé) door ze te mengen met gierst. De kleine gierstkorrels vullen de ruimte tussen de grotere mungbonen, zodat er voor insekten geen plaats is.
Ook is er een wetenschappelijk centrum, waar reguliere wetenschappers welkom zijn. Zij kunnen hier onderzoek doen naar de oude boerenkennis. Het is niet de bedoeling dat zij adviezen gaan geven aan de boerinnen.

De Society gaat dorpen af om een overzicht van de lokale biodiversiteit te maken. Een groot raster wordt er op een stuk harde grond gekrast met hokken van zo'n 20 bij 20 centimeter. Aan de ene zijkant komen allerlei gewassen en kruiden te liggen aan de andere kant kaartjes met tekeningen van eten, veevoer, kookvuur enzovoort. De dorpsbewoners bespreken dan met elkaar hoe belangrijk iedere plant is voor iedere functie en geven de waarde in het desbetreffende vakje aan met een aantal stenen. De discussies duren een of twee dagen of soms nog langer. De uitkomst wordt schriftelijk vastgelegd. Zo helpt de DDS gemeenschappelijke dorpskennis op te bouwen.

In dertig dorpen beheren lokale boerinnengroepen een levende dorpsgenenbank, waarmee ze tientallen oude gewassen en speciale variëteiten voor iedereen beschikbaar houden, die anders uit het dorp verdwenen zouden zijn. Ook beschikken dertig dorpen over tuinen met soms wel zestig verschillende soorten geneeskrachtige kruiden.

Verzet tegen grootschaligheid

De deelstaat Andhra Pradesh heeft een prachtig voorbeeld in huis van hoe het platteland zich kan ontwikkelen op een manier dat ook de armste boeren daarvan meeprofiteren. Toch dromen de politici nog steeds van grootschalig, industrieel en commercieel. Dit blijkt uit hun 'Vision 2020' waarin zij pleiten voor een soort tweede Groene Revolutie met de hulp van genetisch gemanipuleerde zaden. Tienduizenden kleine boerenbedrijven zullen dan echter over de kop gaan. Vandaar dat de DDS zich samen met andere organisaties verzet tegen dit spiksplinternieuwe, maar eigenlijk nu al achterhaalde plan van de deelstaatregering. De 5000 actieve DDS-boerinnen vormen een krachtige pressiegroep, waar de regering niet makkelijk omheen kan.

Verantwoording
Dit artikel is geschreven op basis van de uitvoerige en informatieve website van de Deccan Development Society (www.ddsindia.org.in) en het artikel 'A Global Village' van Brewster Kneen in de Ram's Horn - a monthly newsletter of food system analysis van december 2002. (www.ramshorn.bc.ca) Kneen bracht een uitgebreid bezoek aan het project.
De foto's heb ik van de beide websites geplukt.

Noten
1. De Dalits hebben deze akkers vroeger gekregen van de toenmalige adellijke heersers bij wijze van betaling voor bepaalde diensten, of verworven bij de landhervormingsprogramma's na de onafhankelijkheid. In de meer vruchtbare streken in India is veel grootgrondbezit en zijn kleine boeren dan ook meestal pachters.
2. Dit kader is volledig gebaseerd op het uitvoerige artikel 'Dalit Watersheds'; P.V. Satheesh, directeur van de Deccan Development Society; zonder datum, waarschijnlijk geschreven in 1997; http://ddsindia.org.in

	*      *      *

INDIASE REGERING NEGEERT OPENLIJK WTO-REGELS

Volgens het Nederlandse ministerie van Landbouw is de Indiase regering vastbesloten haar landbouw te blijven beschermen met invoerbelasting en met subsidies, dwars tegen de regels van de WTO in. Zij rekent op instemming van andere Zuidelijke landen. 

In een uitgave van het Nederlandse landbouwministerie stond onlangs het volgende artikel:

“Protectionisme gaat door

Landbouwminister Anjit Singh heeft opnieuw bevestigd dat India tarieven en subsidies zal blijven gebruiken om haar landbouwsector te beschermen. In India wonen 700 miljoen mensen op het platteland, die afhankelijk zijn van (veelal zelfvoorzienings)landbouw. Zij zijn absoluut niet opgewassen tegen internationale concurrentie uit met name de ontwikkelde landen.
Daarnaast geeft de gemiddelde Indiër meer dan de helft van zijn inkomen uit aan voedsel, waardoor kleine prijsfluctuaties relatief grote gevolgen hebben. Voedselveiligheid mag door vrijere handel niet op het spel worden gezet. De minister gaat ervan uit dat de meeste ontwikkelingslanden een vergelijkbare visie hebben en dat voor deze groep een uitzondering zal worden gemaakt wat betreft invoerrechten en subsidies voor landbouwproducten. Daarnaast vindt de minister betere markttoegang in de ontwikkelde landen voor producten uit ontwikkelings-landen een absolute voorwaarde voor verlaging van de tarieven van de arme landen.

Bron: LNV-bureau New Delhi." [1]

Twee jaar geleden al schreef het Nederlandse landbouwministerie over de Indiase landbouwbegroting: "Over de gevolgen van de WTO voor het te voeren landbouw-beleid wordt bijna met geen woord gerept. Het enige is de opmerking dat de importtarieven worden verhoogd om dumpeffecten tegen te gaan. Die tarieven schieten inderdaad de lucht in: tot percentages van 50 procent." [2] 

Kortom: de Indiase regering vertikt het de WTO-maatregelen slaafs uit te voeren; zij doet dit openlijk, zij houdt voet bij stuk en rekent op begrip van andere landen uit de Derde Wereld.

Bronnen
1. Dit bericht is ongewijzigd en volledig overgenomen uit: Berichten Buitenland - Nieuwsbrief voor de Nederlandse agribusiness; een uitgave van het Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij, Directie Industrie en Handel; februari 2003; pagina 17.
2. 'India: landbouwbegroting 2001'; Bron: LBA-Actualiteiten, 1 maart 2001; www.minlnv.nl/infomart/lba/2001/06/lba10.htm

	*      *      *

DE NIEUWE BOERENLANDBOUW GROEIT ALS KOOL

het wordt nu tijd om te kiezen

Waar vind je ze nog, boeren die niet denken in termen van specialiseren, groter, meer, enorme leningen en hightech? Boeren die plezier hebben in de natuur op hun land, die trots zijn op het oude landschap, die de streekproducten in ere houden en allerlei soorten dieren hebben rondlopen? Overal in Europa en ook in ons land! Dat blijkt uit een uitgebreid Europees onderzoek. Overal nemen boerengezinnen van middelgrote bedrijven de meest uiteenlopende initiatieven. Zelfs in ons eigen land, toch het land van de intensieve veeteelt en de ver doorgevoerde techniek, zit nog maar een zesde van de boeren op de lijn van grootschalig produceren voor grote afnemers. Op dit moment ontwikkelt zich een landbouw waarbij niet de bank, de grote concerns of de overheidsinstituten de belangrijkste beslissingen nemen, maar de boerengezinnen zelf. De boerenlandbouw leeft op, maar in een nieuw jasje. Vroeger waren stad en platteland twee verschillende werelden en had de burger te eten, wat de boer produceerde. Tegenwoordig heeft een boereninitiatief pas succes, als het ontstaat in nauw contact met de burger die verlangt naar lekker en gezond voedsel, naar de rust van het platteland, het fraaie landschap en contact met dieren.
Deze gunstige ontwikkeling dreigt in het slop te raken door te lage prijzen voor landbouwproducten ten gevolge van de liberalisering, door teveel bureaucratie en door een te oppervlakkige belangstelling van het grote publiek. Boeren geven nooit gauw op. Maar hoe lang kan je roofbouw plegen op jezelf? Het is nú de tijd voor overheids-instituten, grote landbouworganisaties en burgers om volmondig te kiezen voor boerenlandbouw. De boerengezinnen hebben al een indrukwekkend begin gemaakt; zij hébben al gekozen.

De Nederlandse landbouw is zwaar ziek en tegelijkertijd bruist zij van leven. Jaarlijks verdwijnen er duizenden boerenbedrijven, van veel boerengezinnen zijn de inkomsten ver beneden peil en de landbouwprijzen lijken de komende jaren nog verder te dalen. Aan de andere kant bloeien boereninitiatieven op, als nooit tevoren. Als je de hobbyboeren niet meerekent onderneemt maar liefst 40 procent [1+] van de boerengezinnen iets bijzonders om op de boerderij extra geld te verdienen.
Dat kan van alles zijn, bijvoorbeeld biologische of streekgewassen telen, zelf kaas maken of groenten wassen en snijden, een winkel aan de boerderij exploiteren of een bezorgservice opzetten. Dit valt in het landbouwvernieuwings-jargon onder 'verdieping': iets 'meer' doen met voedselgewassen. Andere boerengezinnen, die ook onder die 40 procent vallen, zoeken het in 'verbreding'. Dat wil zeggen: naast voedselproductie iets ondernemen wat verbonden is met het boerenleven, zoals: natuur beheren [2+], zwakbegaafden of overspannen mensen mee laten werken, een manege runnen, water beheren en windenergie opwekken. Weer andere doen aan 'herfundering'; daarbij gaat het om andere inkomsten, bijvoorbeeld: nieuwe vormen van kostenverlaging (54 procent), werk zoeken buiten de boerderij (32 procent), verbouwen van non-foodgewassen (denk aan vlas of hennep), bomen aanplanten, of de bestaande gebouwen gebruiken voor iets heel anders [3+]. Nog slechts 16 procent van de professionele landbouwbedrijven is helemaal gericht op puur voedselproductie met zoveel mogelijk techniek voor de grote afnemers.
Al deze nieuwe initiatieven brengen leven in de brouwerij en maken het platteland fleuriger. Niet voor niets is de titel van een onlangs verschenen boek, dat alle nieuwe ontwikkelingen op een rijtje zet: 'Kleurrijk Platteland'.

‘LNV opheffen’

Maar als er nu zoveel prachtige ontwikkelingen plaatsvinden, waarom verdwijnen er dan zoveel bedrijven en heerst er zoveel armoede en zijn zoveel boeren kwaad op het landbouwministerie? Jan Douwe van der Ploeg, al ruim tien jaar hoogleraar rurale sociologie aan de landbouwuniversiteit van Wageningen en redacteur van het zojuist genoemde boek: "Het ministerie van Landbouw is eerder een blok aan het been voor de boeren, een traag ambtelijk instituut dat voortdurend op de rem trapt en weinig anders doet dan wat het altijd deed: de export bevorderen en zeker stellen. Daar hebben ze in een streek als de Gelderse Achterhoek helemaal niks aan. De rem op vernieuwing komt ook tot uitdrukking in het feit dat Nederland en Groot-Brittannië de enige landen in Europa zijn zonder regelingen om jonge boeren op gang te helpen, terwijl die daar al jaren om vragen [4]." "52 procent van de Nederlandse boeren ervaart de eigen overheid als een obstakel. Dat is een van de hoogste scores in Europa. In Nederland voltrekt zich een belangrijk proces van vernieuwing - er ontstaat een nieuwe landbouw. Datzelfde proces voltrekt zich echter vooral als een strijd tegen de overheid. De overheid blokkeert meer dan ze stimuleert. (..) Nieuwe markten en nieuwe verbindingen moeten mogelijk gemaakt worden door nieuwe aangepaste regelgeving en een bijbehorende regievoering. Die ontbreken nu al te zeer [5]."
Collega-onderzoekers uit Wageningen zijn het met Van der Ploeg eens: "Individuele boeren slagen erin nieuwe bronnen van meer stedelijke inkomsten te genereren en hun markt te verbreden. Zij worden daarin enthousiast tegengewerkt door de overheid. Een vergunning voor een vergaderruimte of een restaurant aan de boerderij is niet te krijgen [6]." De Rabobank constateert dat "gebrek aan langjarige zekerheid over de vergoedingen [7]" een van de knelpunten voor het agrarisch natuurbeheer is.
Ook Joop de Koeijer, akkerbouwer uit Zeeland en voormalig voorzitter van de Nederlandse Akkerbouw Vakbond, is ontevreden. Hij is al jarenlang actief bij de Zeeuwse Vlegel, die allerlei streekproducten op de markt brengt. "Het ministerie heeft er nooit ene moer aan gedaan aan de Zeeuwse Vlegel of zoiets. Niks, nul. Van het kastje naar de muur gestuurd, jarenlang. Zo kent de Europese Unie bijvoorbeeld een stimuleringsregelingetje voor extensivering van de productie. Nederland past die regeling niet toe, want 'dat is niet de ontwikkelingsrichting van de Nederlandse landbouw'. En daarom valt de Zeeuwse Vlegel buiten de boot [8]." 

Over de provincie is De Koeijer wel te spreken. Zonder moeilijk te doen stelde de landbouwgedeputeerde geld ter beschikking om drie jaar lang iemand aan te stellen om de bakkers over te halen Zeeuwse tarwe af te nemen en er Zeeuwse Vlegelbrood van te bakken. 
Van der Ploeg: "De Nederlandse provincies pakken die plattelandsontwikkelings-taak volop aan. Ze voeren radicale vernieuwingen door. In Gelderland bijvoorbeeld worden initiatieven tot één grote pot gecombineerd en komt er voor boeren één loket. Men zet zich honderd procent in voor de plattelandsontwikkeling. Dat is ook heel begrijpelijk. Den Haag houdt zich vooral bezig met de exportpositie van de Nederlandse landbouwproducten. Waar ze vandaan komen interesseert ze niet. Voor provincies daarentegen speelt de economische en sociale positie van het platteland mee. Voor LNV zijn dat non-issues [9]." Van der Ploeg komt met een verrassende oplossing: "Gebruik het Italiaanse model maar. In Italië is het ministerie van Landbouw de facto opgeheven. Het is niet meer dan een soort brievenbus voor het tweewegverkeer tussen Brussel en de Italiaanse regio's. Dan kunnen we LNV net zo goed opheffen. Daar wordt al wel over gediscussieerd, maar dan gaat het over het verdelen van LNV over verschillende departementen. Dat is een schijndiscussie. Verdeel LNV over de provincies en de gewesten [10]."
Ida Terluin, onderzoekster bij het Landbouw Economisch Instituut, die onlangs het Europese plattelandsbeleid onder de loep nam, valt Van der Ploeg bij: "Europese plattelandsgelden worden niet gericht genoeg ingezet. (..) In Den Haag wil men nog teveel nationaal regelen. Om het plattelandsgeld beter te laten aansluiten op regionale behoeftes, zullen de ministeries bevoegdheden moeten gaan overlaten aan regionale overheden. Die hebben beter zicht op wat er werkelijk in hun gebied speelt [10a]."

Over het beleid van de Europese Unie voor plattelandsontwikkeling is Van de Ploeg enthousiast. "Op Europees niveau zie je momenteel een omslag van de klassieke landbouwpolitiek naar een nieuw plattelandsbeleid. De verhouding tussen beide peilers gaat de komende jaren drastisch veranderen. (..) We moeten dringend onze blik richten op Europa. (..) De Europese middelen zijn er [11]." Uit het al eerder genoemde onderzoek blijkt dat 63 procent van de Nederlandse boeren vindt dat de Europese Unie een "positieve en stimulerende rol" speelt. 
Voor de agro-concerns heeft Van der Ploeg geen goed woord over. "Een remmende factor is de enorm sterke lobby van de agro-industrie die bij uitstek behoudend is. Ik praat over de grote coöperaties, de zuivelbaronnen. Die vertonen de klassieke kortzichtigheid van de Hollandse koopman [12]."

WTO en Oost-Europa

Wat zal de nabije toekomst de nieuwe landbouw brengen? Van der Ploeg: "Land- en tuinbouw worden aan de ene kant geconfronteerd met prijsdalingen en aan de andere kant met kostenstijgingen. Gangbare bedrijven moeten concurreren met boeren in andere landen, waar grond, arbeid en quota goedkoper zijn en de milieuregels minder streng. Juist de 'veelzijdige' landbouw weet een nieuw concurrerend vermogen op te bouwen: door dezelfde hulpbronnen te benutten voor de productie van méér producten en diensten, die bovendien op andere, veelal regionale markten worden afgezet. Ook al worden deze bedrijven met dezelfde kostenstijgingen en prijsdalingen geconfronteerd, dan nog beschikken ze over meer buffer.
Overigens wil het voorgaande niet zeggen dat de nieuwe, multifunctionele landbouw hét antwoord is op forse en abrupte prijsdalingen. Verdergaande liberalisering die gepaard gaat met fikse prijsdalingen treft ook het hart van de vernieuwende bedrijven. Wie pleit voor multifunctionele land- en tuinbouwbedrijven kan niet langs de achterkant diezelfde bedrijven onderuit halen [13]."
Over de uitbreiding van de Europese Unie zegt de landbouwprofessor: "De grote zuivelbedrijven bouwen (..) al grote fabrieken in Oost-Europa. Het gevaar is dat de bulkproductie straks in Oost-Europa plaatsvindt en dat Nederland de kwaliteitsproducten haalt uit Frankrijk, Italië en delen van Duitsland. En wij zijn dan nergens meer. Dit is een groot gevaar dat ons boven het hoofd hangt. Het is dan ook van het grootste belang dat we hard aankoersen op diversificatie, kwaliteitsproducten en korte productielijnen [14+]."

Schaduwkant

Akkerbouwer Joop de Koeijer heeft zo zijn reserves bij het enthousiasme over de nieuwe landbouw. "Het is mooi en prachtig om het over vernieuwing te hebben, maar intussen wordt die gebruikt om verslechteringen goed te praten. Dat is letterlijk gebeurd met ons initiatief van de Zeeuwse Vlegel! Landbouwminister Van Aartsen heeft indertijd gezegd: "Het is helemaal niet erg, die liberalisering van de landbouw, want kijk maar wat de Nederlandse landbouw doet, die past zich aan en begint nieuwe dingen. Bijvoorbeeld de Zeeuwse Vlegel." Dat is ernstig verkeerd! Het is misbruik van eigen boereninitiatieven.
Het oude probleem is dat in de voedselproductie te weinig verdiend wordt. Met de vernieuwing los je dat oude probleem niet op. De Zeeuwse Vlegel was altijd 'hét voorbeeld', we waren 'dé voorlopers' enzovoorts. Maar het is armoe hoor. De Zeeuwse Vlegel is armoe. Dat klopt ergens niet. De met de mond beleden steun van maatschappelijke organisaties wordt nog in onvoldoende mate omgezet in een flinke afname voor een goede prijs."

De Koeijer heeft nog een punt van kritiek: de schaduwkanten van het vernieuwen komen te weinig aan bod. "Er is een boekje over pioniers van het platteland. Ik geloof dat meer dan de helft van de projecten verongelukt is. De verbouw van spelt in Ommen, de pastaverkoop in Groningen. Afijn, ik kan een heel lijstje opnoemen. Er wordt wel een beeld geschetst van wat er allemaal voor verschillends gebeurt, maar over mislukkingen wordt niet gesproken. Ik vind dat niet goed.
Een van de pijnlijkste voorbeelden, is dat van een Drentse boerenjongen, die met Drents graan was begonnen. Die had tegen zichzelf gezegd: 'Wat ze in Zeeland kunnen, moeten wij in Drenthe ook kunnen'. Maar het project is mislukt, want ze gingen zèlf de bakkers af, en die wilden niets afnemen. Dan zijn wij van de Zeeuwse Vlegel dus verkeerd bezig geweest. We hebben kennelijk de verwachting gewekt dat een boer bij bakkers langs kan gaan en meel verkopen. Maar dat is niet zo. Dat is een vak apart. Wij waren in de gelukkige omstandigheid dat wij van de Provincie drie jaar lang een vertegenwoordiger kregen om dat deel op poten te zetten, het afzetten van het meel [14a+]. Want daar waren we al gauw achter: dat gaat niks worden, als je dat allemaal zelf moet doen. Door de valkuilen niet te beschrijven geef je anderen niet de gelegenheid om van jouw moeilijkheden te leren."

Zuinig boeren

Bij het Praktijkonderzoek Veehouderij bij Lelystad staan twee melkveebedrijven naast elkaar. Ze ogen volstrekt verschillend. Dat is niet zo verwonderlijk, want de gedachte achter beide bedrijven is totaal anders. Op de eerste boerderij, het zogeheten hightechbedrijf, probeert een boer op zijn eentje met nieuwe technologieën, zoals melkrobots, en een geïsoleerde jongveestal, een standaardinkomen voor één persoon te verdienen. De kosten van de nieuwste technologieën zijn aanzienlijk. Dat houdt in dat de boer 800.000 liter melk moet melken om het beoogde inkomen te halen.
De andere boerderij is een lagekostenbedrijf. Ook daar werkt één persoon. Hij verdient hetzelfde als zijn buurman. Verder is alles anders. Over de hele linie maakt hij zo min mogelijk kosten en zodoende heeft hij aan 400.000 liter melk al voldoende. Zuinig boeren betekent dat de boer de natuur zo goed mogelijk benut en zo min mogelijk kunstmest of bestrijdingsmiddelen gebruikt, dat de afhankelijkheid van de bank een stuk minder is en dat er veel meer boeren in de streek blijven werken. 54 procent van de boeren is bezig met kostenbesparingen. Boerenstudieclubs helpen daarbij. Slechts 20 procent van de boeren probeert afkalving van het inkomen tegen te gaan door grootschaliger te gaan werken [15].

Daar komt bij dat nieuwe en kostbare technieken voor vervelende verrassingen kunnen zorgen. Zo raakten afgelopen jaar tientallen melkvee-houders zwaar in de problemen door financiële narigheid bij melkrobotfabrikant Prolion. Het Agrarisch Dagblad: "Dochterbedrijven die het onderhoud moeten verzorgen van de gevoelige en vaak haperende apparatuur gaan failliet of verkeren in uitstel van betaling. De vervangende onderhoudscontracten blijken veel duurder. (..) In binnen- en buitenland stoppen veehouders met de robot. (..) Robots worden voor een habbekrats van de hand gedaan. (..) De negatieve ervaringen zijn een streep door de rekening van deze belangrijke innovatie in de melkveehouderij. De melkrobot die tien jaar geleden zijn intrede deed op melkveebedrijven, leek een belangrijke bijdrage te kunnen leveren aan de noodzakelijke schaalvergroting en kostenbeheersing. Maar de techniek neemt niet de grote vlucht die de fabrikanten begin jaren negentig koesterden. Er werden voorspellingen gedaan dat de robot in 2010 op vijftig procent van de melkveebedrijven zou staan; op de laatste LandbouwRai werden percentages van tien tot vijftien genoemd [15a]."

Conclusie

Het is een prachtig teken van vitaliteit dat er zoveel fraaie boereninitiatieven in ons land zijn. En het is hoopvol voor de boerenlandbouw dat deze initiatieven zoveel waardering oogsten. Maar laten we ons niet te snel rijk rekenen. In de praktijk blijken de vernieuwende boeren, ook na de drukke beginjaren, veel te veel werk te moeten verzetten voor veel te weinig geld en veel te veel risico te lopen. De afnemer, of dit nu de overheid is (voor bijvoorbeeld agrarisch natuurbeheer) of het grootwinkelbedrijf (voor bijvoorbeeld biologische groenten) of de particulier (voor bijvoorbeeld streekproducten), blijkt telkens weer te weinig over te hebben voor dat extra werk en die extra risico's. Bovendien is de medewerking van de Haagse bureaucratie bedroevend. Om uit deze impasse te geraken is er een nog veel intensiever contact met de burgers en een nog veel grotere druk op de overheid noodzakelijk. Een actieve en krachtige boerenorganisatie die onomwonden kiest voor de boerenlandbouw is daarvoor onmisbaar [16+].

Biologisch en tegelijk grootschalig

Pas op! Biologische landbouw betekent niet automatisch kleinschalige productie voor de lokale markt met veel zeggenschap voor de boeren. Grote agro-multinationals, voedingsconcerns en supermarktketens hebben vaak een bio-tak. Zo levert het Nederlandse agroconcern Cebeco 'bio-perspulp' als veevoer [17]; is het Nederlandse zaadconcern Advanta bezig met speciale zaden voor biodynamische boeren [18]; verwerkte de Suiker Unie in 2001 360 hectare biologische bieten [19]; kocht de Nederlandse slachterij-gigant Dumeco de biologische slachterij 'De Groene Weg' op [20+]; doet het Nederlandse agroconcern Hendrix Meat Group (dochter van Nutreco) in biologisch varkensvlees [21]; heeft Campina/Melkunie het biozuivelmerk 'Zuiver Zuivel' en verkochten de supermarkten - Albert Heijn voorop - ruim 40 procent van de biologische producten [22+].

Ook in andere Westerse landen hebben grote firma's vaste voet aan de grond in de biologische sector. De grootste agro-multinational van de wereld, Cargill, sloot eind negentiger jaren al meerjarencontracten met Amerikaanse graanboeren voor de levering van biologische tarwe. Het ging om 51.000 hectare [23]! In Frankrijk is de helft van de verkoop van biologische in handen van supermarktketens [24]. In Engeland is dit zelfs 80 procent [25]. En in België begon het grootwinkelbedrijf Delhaize in 2001 een supermarkt met uitsluitend biologische producten [26].

Opvallend is dat gerenommeerde instellingen uit de biologische sector grootschaligheid stimuleren en samenwerking met zeer grote concerns opzoeken. Zo verklaart Jos Leeters, directeur van Nautilus, een afzetcoöperatie van 130 biologische tuinders en boeren, trots: "Nautilus is bepalend geweest voor de grootschalige, industriële productie; wij hebben gezorgd voor het openbreken van de exportmarkt [27]." Het befaamde antroposofische Louise Bolkinstituut werkt samen met de zaadmulti-national Advanta [28]. En Platform Biologica, de organisatie van de biologische sector, jubelt in haar nieuwsbrief over een 'doorbraak' in de afzet van biologisch varkensvlees. Onder haar regie zijn 'unieke afspraken' gemaakt tussen biologische varkenshouders, Ahold en vleesgigant Dumeco [29].

De naïviteit die uit dit enthousiasme spreekt is onbegrijpelijk. Iedereen die de landbouwsector kent weet dat grote, machtige concerns zeer goed op de kleintjes letten. Zo concludeert het Landbouw Economisch Instituut naar aanleiding van een recent onderzoek dat "de afzetrisico's binnen de biologische afzetketens niet evenwichtig verdeeld zijn in Nederland. (..) Supermarkten dragen relatief weinig risico's, terwijl primaire bedrijven vaak hun bedrijf riskeren [29a]." Platform Biologica kan dan wel spreken van "meerjarige contracten met prijsgarantie en afnameplicht". Maar het gaat slechts om driejaarscontracten. Wat Albert Heijn en Dumeco in 2004 zullen doen, mocht er een overaanbod van biologisch varkensvlees zijn, laat zich raden.
Kijk bijvoorbeeld eens naar Engeland. Daar meldt de Soil Association, de belangrijkste biologische organisatie, groeiende prijsdruk van de supermarktketens. Krijgt de Nederlandse boer gemiddeld 22 procent van wat de consument aan de kassa betaalt, in Engeland is dat slechts 12,5 procent. De oorzaak van deze extreem slechte beloning is de toegenomen machtspositie van de grote supermarktketens. Waren er vijf jaar geleden nog veel natuurvoedingswinkels, nu verkopen de supermarkten 80 procent van alle biologische producten. De ketens halen maar liefst drie kwart van deze producten uit het buitenland, omdat ze daar goedkoper zijn. Volgens de Soil Association zullen heel wat Britse biologische bedrijven over de kop gaan [30].

Ook blijkt keer op keer dat grote afnemers onbetrouwbaar zijn. Zo had Albert Heijn in 2001 opeens genoeg van scharrelvarkens [31+] en haalde zij al eerder het Zeeuwse Vlegelbrood uit haar assortiment [32]. Hema stopte in 1997 al na een jaar met de verkoop van veenweidekaas uit Zuid-Holland en gaf de Coöperatie van Veenweidekaasproducenten daarmee een flinke knauw [33].

Boerencoöperatie Zeeuwse Vlegel herintroduceert oude tarwerassen

Sinds bijna twaalf jaar brengt de boerencoöperatie Zeeuwse Vlegel verschillende streekproducten op de markt. Het begon met Zeeuwse Vlegelbrood, waarvan er nu jaarlijks zo'n half miljoen over de toonbank gaan. Ruim 80 procent van de warme bakkers in Zeeland doet mee en het brood ligt ook bij de supermarkten die brood van warme 'Vlegelbakkers' verkopen. Ondertussen is er ook Zeeuwse Vlegel-pannenkoekenmix, -snelkooktarwe en -mosterd. Het idee is dat de verschillende producten met dezelfde naam elkaar versterken.
Om de juiste tarwesoorten te vinden is er met financiële hulp van de overheid drie jaar lang onderzoek gedaan naar tarwerassen die geschikt graan leveren om brood van te bakken. De tegenwoordig in ons land gangbare tarwerassen leveren bijna uitsluitend veevoer. Ook moesten het rassen zijn die het praktisch zonder bestrijdingsmiddelen [33a+] en kunstmest kunnen stellen. Achttien boeren verbouwen samen vijftig hectare van het speciale graan. Een hectare Zeeuwse Vlegelgraan levert een boer niet meer op dan gewoon graan, maar het geeft hem wel veel meer voldoening. Vandaar dat er een wachtlijst is van wel twintig akkerbouwers. Maar de afzet wil niet echt groeien. De verkoop van Zeeuwse Vlegel bier, wafeltjes en vlees kwam niet goed van de grond. Maar de boeren blijven nieuwe producten proberen [34].

Duinboeren

Natuurbeheer, herstel van oude landschapselementen, maatregelen tegen verdroging, zorgboerderijen, bedrijfsexcursies, vermindering van mineralengebruik, de boeren uit de omgeving van Nationaal Park 'Loonse en Drunense Duinen' pakken alles op. Tien jaar geleden hebben enkelen van hen het Overlegplatform Duinboeren opgericht, om te voorkomen dat de landbouw in het gebied op de tekentafels geschrapt zou worden. Ondertussen hebben zich tweehonderd collega's aangesloten; het platform heeft tientallen projecten uitgevoerd, miljoenen euro's subsidies benut en een eindeloze stroom ambtenaren, collega's en hoogwaardigheidsbekleders rondgeleid en geïnformeerd. Iedereen is enthousiast over wat er tot nog toe bereikt is. Op één punt na: de beloning. Die is veel te karig! Toch gaan de Duinboeren door [35].

IJsboerderij

't Dommerholt in Borculo in Gelderland is een ijsboerderij. Boer Wilbert Evenhuis en zijn vader Rikus zorgen voor de 45 melkkoeien en 50 stuks jongvee, en voor het maïsland en de weilanden. Boerin Erna Evenhuis maakt jaarlijks zo'n vijf- tot tienduizend liter ijs, afhankelijk van het weer. Uiteraard verwerkt zij eigen melk en room en serveert ze de ijsjes en sorbets op het terras bij de eigen boerderij. Maar verder levert ze ook aan restaurants, hotels, snackbars, verzorgingstehuizen en campings.
IJsmaken is leuk om te doen, maar vergt een grote inzet, zeker in de beginjaren. Alle werkzaamheden bij elkaar (ook: inkopen doen, boekhouding bijhouden, afnemers zoeken, enzovoort) kosten meer tijd dan Erna en Wilbert hadden gedacht. Bovendien vallen de opbrengsten iets tegen. De markt voor ijsboerderijen blijkt al aardig vol. Vooral de laatste jaren zijn er veel bij gekomen [36+].

Kleine boeren in het grootse Amerika

In de Midden-noordamerikaanse staat Minnesota zijn de laatste jaren tal van coöperaties van kleine boeren ontstaan, die gezamenlijk hun landbouwproducten verwerken en verkopen. Zo is er de 'Apple Crisp Cooperative' van een groep fruitboeren die een traditionele en smakelijke appelsoort kweken. Appels die er minder fraai uitzien verwerken zij tot appelschijfjes voor bakkers, scholen en ziekenhuizen. Ook maken ze appelmoes, die een Minnesota ijsfabriek bijvoorbeeld gebruikt voor haar appelijs.
Verder is er een coöperatie van zes kleine melkveehouders, waar de koeien altijd buiten grazen. De coöp produceert en verkoopt kaas, boter, melk en ijs. De boeren besloten om een coöperatie op te zetten, omdat ze bang waren in de toekomst hun melk niet meer kwijt te kunnen aan een zuivelfirma omdat ze te klein zijn. De boeren verkopen de producten zelf op een boerenmarkt. Dat kost veel tijd, maar je hebt dan direct contact met je klanten en komt er makkelijk achter wat voor hen belangrijk is. Zij blijken in de eerste plaats de kaas te kopen vanwege de lekkere smaak en omdat deze uit de eigen streek komt. Verder stellen ze het ook op prijs dat de koeien niet opgesloten zitten en dat ze geen antibiotica en groeihormoon krijgen. Maar dat telt voor hen toch iets minder zwaar.

Dan is er nog de 'Prairie Farmers Cooperative' van ruim zeventig kleine varkensboeren. Deze organisatie exploiteert een slachterij en een vleesfabriek die allerlei specialiteiten maakt. De reden om de coöperatie te beginnen was de eis van de slachterijen aan de boeren om veel meer varkens te mesten. Anders wilden ze de beesten niet meer afnemen. Voor heel wat boeren betekende deze eis het einde van het bedrijf. Anderen voelden zich gedwongen tot een grootschalige, industriële aanpak met een grote banklening waar ze niet voor voelen. Of zoals Dennis Timmerman, een van de varkensboeren het uitdrukt: "De boeren nemen hun economische toekomst in eigen hand, omdat ze het zich niet kunnen veroorloven dit niet te doen."

Groepen boeren die erover denken gezamenlijk hun producten te gaan verwerken en lokaal aan de man te brengen, worden met raad en daad terzijde gestaan zowel door de universiteit als door de overheid van Minnesota [37].

Bronnen
= Kleurrijk Platteland - zicht op een nieuwe land- en tuinbouw; Van Gorcum, in opdracht van Stichting Hart voor het land en LTO; Assen 2002.
= Atlas van het vernieuwend platteland - 200 voorbeelden uit de praktijk; onder redactie van R. Broekhuizen, L. Klep, H. Oostindie en J.D. van der Ploeg; Misset; Doetinchem, 1997.
= Moed en ondernemersbloed - 22 inspirerende verhalen van boeren en tuinders die durven vernieuwen; Roodbont; Zutphen, 1994.
= Slimme streken - 25 pakkende verhalen van inventieve boeren en tuinders over hun streekproduct; Roodbont; Zutphen, 1996.
= www.aardeboerconsument.nl
= www.mncountryside.org Heel veel voorbeelden. Aanbevolen!
= Collaborative Marketing - a roadmap and resource guide for farmers; www.extension.umn.edu Aanbevolen!

Noten
1+. = Er waren in 2001 globaal 93.000 boerenbedrijven in ons land; daarvan is een kwart een hobbybedrijf, dat wil zeggen een boerenbedrijf waar geld bij moet. Over het algemeen houden hobbyboeren zich minder bezig met landbouwvernieuwing.
= Als je de verschillende percentages optelt, kom je ver boven de honderd procent. Dat komt omdat 'verbreding/verdieping', 'zuinig boeren' en 'buiten de boerderij werken' elkaar overlappen.
2+. Het Landbouw Economisch Instituut (LEI) schat dat er ruim honderd agrarische natuurverenigingen zijn met gemiddeld circa honderd leden, waarvan 70 boer. 'LEI ziet groeiende aandacht voor groene diensten' in het Agrarisch Dagblad van 26 juni 2002.
3+. Al deze cijfers zijn gebaseerd op The Socio-Economic Impact of Rural Development Processes; FAIR CT-4288; Zie Kleurrijk Platteland - zicht op een nieuwe land- en tuinbouw; Van Gorcum, in opdracht van Stichting Hart voor het land en LTO; Assen 2002; pagina 90-102. Het is het verslag van een omvangrijk onderzoek in opdracht van de Europese Commissie. Het omvat zowel een uitgebreide litteratuurstudie als een enquête onder ruim drieduizend boeren in zes EU-landen.
4. 'Boeren maken vernieuwingsslag - Nederlandse boer veel verder in omschakeling naar nieuwe inkomstenbronnen dan gedacht' en 'Boerenpraktijk snelt beleid vooruit'; beide artikelen in Trouw van 12 juni 2002.
5. Kleurrijk Platteland - zicht op een nieuwe land- en tuinbouw; Van Gorcum, in opdracht van Stichting Hart voor het land en LTO; Assen 2002; pagina 101.
6. 'Kansen voor de nieuwe boer liggen in de stad'; Wim Timmermans e.a. in Trouw van 15 juni 2001.
7. 'Rabo wil agrarisch natuurbeheer' in Boerderij van 22 januari 2002.
8. Interview met Joop de Koeijer op 10 januari 2003.
9. 'Jan Douwe van der Ploeg (Universiteit van Wageningen): 'Fout plattelandsbeleid gaat Nederland miljarden kosten'' in Europa van morgen van 4 april 2002; pagina 115.
10. Idem; pagina 116.
10a. "Landbouw heeft geen structuurgeld nodig"; Stef Severt in het Agrarisch Dagblad van 31 januari 2003. 'LEI: EU moet gelden voor platteland gerichter inzetten' in het Agrarisch Dagblad van 31 januari 2003.
11. 'Jan Douwe van der Ploeg (Universiteit van Wageningen): 'Fout plattelandsbeleid gaat Nederland miljarden kosten'' in Europa van morgen van 4 april 2002; pagina 114 en 116. Kleurrijk Platteland - zicht op een nieuwe land- en tuinbouw; Van Gorcum, in opdracht van Stichting Hart voor het land en LTO; Assen 2002; pagina 101.
12. 'Jan Douwe van der Ploeg (Universiteit van Wageningen): 'Fout plattelandsbeleid gaat Nederland miljarden kosten'' in Europa van morgen van 4 april 2002; pagina 116.
13. Kleurrijk Platteland - zicht op een nieuwe land- en tuinbouw; Van Gorcum, in opdracht van Stichting Hart voor het land en LTO; Assen 2002; pagina 97.
14+. = 'Jan Douwe van der Ploeg (Universiteit van Wageningen): 'Fout plattelands-beleid gaat Nederland miljarden kosten'' in Europa van morgen van 4 april 2002; pagina 116. 
= De Nederlandse zuivelmultinational Friesland Coberco heeft bijvoorbeeld grote belangen in Hongarije. Zo nam zij eind 2001 acht fabrieken van Nutricia Hungary over met een omzet van 180 miljoen euro en een marktaandeel van 25 procent. 'Expansie Friesland Coberco' in Berichten Buitenland - nieuwsbrief voor de Nederlandse agribusiness; ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij; januari 2002; pagina 19.
14a+. De Provincie Zeeland steunde de Zeeuwse Vlegel juist omdat zij samenwerkte met de Zeeuwse Milieufederatie, een provinciale koepel van plaatselijke natuur- en milieugroepen. In die tijd was samenwerking tussen een landbouworganisatie en een milieuclub iets bijzonders; meestal stonden deze tegenover elkaar. In Drenthe waren boeren alleen op pad gegaan. Het laat zien hoe belangrijk het is goede bondgenoten te hebben.
15. Kleurrijk Platteland - zicht op een nieuwe land- en tuinbouw; Van Gorcum, in opdracht van Stichting Hart voor het land en LTO; Assen 2002; pagina 93. Het eerste stuk van dit kader heb ik praktisch letterlijk overgenomen.
15a. 'Robotmelkers dupe van malaise bij Prolion' en 'Haperende melkrobots' in het Agrarisch Dagblad van 1 februari 2003.
16+ = In aanzet is deze organisatie er al: het Platform Aarde, Boer en Consument (ABC-platform), waarin onder andere de Nederlandse Akkerbouw Vakbond (NAV) en de Nederlandse Melkveehouders Vakbond (NMV) georganiseerd zijn. Maar jammer genoeg timmert deze organisatie nog niet erg driftig aan de weg. 
Zie: www.aardeboerconsument.nl
= Verder heeft de LTO een vakgroep Biologische Landbouw en sinds kort een vakgroep Verbreding. 'Nieuwe vakgroep erkenning professionalisering neventak' in het Agrarisch Dagblad van 31 januari 2003.
17. Advertentie in Ekoland - onafhankelijk weekblad voor de biologische landbouw van 9 november 2001.
18. Het Financieele Dagblad van 6 juli 1999.
19. 'Meer biologische bieten' in Cosun Magazine van januari 2002; pagina 6.
20+ = "Dumeco wil de grootste van Europa worden' - directievoorzitter Frans Stortelder gebruikt geleend geld voor internationalisering en schaalvergroting' in Boerderij van 11 december 2001. 
= Dumeco (dochter van Nutreco) slacht 40 procent van de varkens in Nederland; 'Dumeco koopt Sturko - grootste varkensslachterij heeft straks 40 procent van de markt' in Boerderij van 27 maart 2001.
21. = 'Derde keten biologisch varkensvlees van start' in Boerderij van 2 januari 2002.
= 'Nutreco start biologisch varkens- en pluimveevleesproject' in Eko-Monitor van Platform Biologica van december 2001.
22+. = 'Natuurvoedingswinkels slechtste af' in het Agrarisch Dagblad van 24 augustus 2002.
= De Nederlandse Voedingsmultinational Wessanen bezit Zonnatura (milieuvriendelijke en eko babyvoeding, thee, broodbeleg), Tartex (vegetarische paté) en Natudis (eko-groothandel). Zie: ''Beleggers hebben te weinig geduld voor Transformatie''; Pieter Couwenbergh en Reinier Koops in Het Financieele Dagblad van 21 februari 2003. En: www.wessanen.com
= Hak, een dochter van de Amerikaanse voedingsgigant Heinz, verkoopt onder druk van een actie van Milieudefensie biologische appelmoes. 'CSM: van toeval tot strategisch beleid'; Pieter Couwenbergh en Pieter Lalkens in Het Financieele Dagblad van 21 februari 2003. En: www.heinz.com
23. Uit een bericht van Midwest Organic Alliance van 14 oktober 1996; persoonlijke mededeling van Brewster Kneen, Cargill-deskundige.
24. 'Sterke stijging biologische producten in Frankrijk' in Meat Business van 3 mei 2002.
25. 'Biologische boeren versus supermarkten' in Berichten Buitenland - nieuwsbrief voor de Nederlandse agribusiness; ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij van januari 2002; pagina 18.
26 'Winkelen in Brussel'; Ria Dubbeldam in Ekoland van september 2001.
27. Kleurrijk Platteland - zicht op een nieuwe land- en tuinbouw; Van Gorcum, in opdracht van Stichting Hart voor het land en LTO; Assen 2002; pagina 56.
28. Het Financieele Dagblad van 6 juli 1999.
29. 'Doorbraak afzet varkensvlees' in Platform Biologica; nieuwsbrief december 2001.
29a. "Supermarkt loopt weinig biologisch afzetrisico" in het Agrarisch Dagblad van 29 januari 2003. De titel van het LEI-rapport is: De dynamiek van de Nederlandse landbouw in relatie tot de marktvraag.
30. 'Biologische boeren versus supermarkten' in Berichten Buitenland - nieuwsbrief voor de Nederlandse agribusiness; ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij van januari 2002; pagina 21.
31+ Roelfjan Klein Kouwenberg, zaakvoerder van de Coöperatieve Vereniging van Scharrelvarkenshouders: "AH is niet altijd een even betrouwbare partner gebleken als het om afspraken gaat." 'AH dwingt tot biologisch - scharrelsector sceptisch over Albert Heijn als betrouwbare partner' in Boerderij van 11 december 2001.
32. Interview Joop de Koeijer; 10 januari 2003.
33. Vernieuwend werken - sporen van vermogen en onvermogen; Dirk Roep; Wageningen Universiteit; 2000; pagina 159.
33a+. Bij Zeeuws Vlegeltarwe wordt alleen in het begin gespoten, als de tarwe nog in de grond zit. Zodra de groene puntjes te zien zijn, mag dat niet meer. Deze regel is heel makkelijk door iedereen te controleren, omdat je bij bespuiting sporen van de tractor in het graan zal zien.
34. = Atlas van het vernieuwend platteland - 200 voorbeelden uit de praktijk; onder redactie van R. Broekhuizen, L. Klep, H. Oostindie en J.D. van der Ploeg; Misset; Doetinchem, 1997 ; pagina 40,
= 'Belhamels zien wel brood in graan' uit: Slimme streken - 25 pakkende verhalen van inventieve boeren en tuinders over hun streekproduct; Roodbont; Zutphen, 1996.
= 'Tien jaar Vlegelbrood niet alleen positief'; Joke Kranenberg in het Agrarisch Dagblad van 18 mei 2001,
= 'Zeeuwse Vlegel snelkooktarwe is streekproduct met smaak'; Jorg Tönjes in het Agrarisch Dagblad van 8 augustus 2002.
35. 'Brabantse Duinboeren hebben in tien jaar veel bereikt, maar zijn er nog lang niet'; Aart van Cooten in het Agrarisch Dagblad van 31 augustus 2002.
36+. = 'IJs maken pas na enkele jaren winstgevend - leuke maar bewerkelijke tweede tak op de boerderij'; Kristel Kort in Boerderij van 20 maart 2001.
= Niet alleen de boerenijsmarkt raakt vol, ook naar zorgboerderijen is een beperkte vraag. Op dit moment zijn er 350 van in Nederland. Er zouden er nog 600 bij kunnen, volgens K. Moesker, directeur van het landelijk steunpunt landbouw en zorg. Dat lijkt misschien veel, maar dat is het niet als je dit aantal vergelijkt met de ruwweg 80.000 boerenbedrijven die proberen inkomsten te verwerven buiten het grootschalig produceren voor grote afnemers. 'Nog ruimte voor zeshonderd zorgboerderijen' in het Agrarisch Dagblad van 30 januari 2003.
37. = Renewing the Countryside; www.mncountryside.org Heel veel voorbeelden. Aanbevolen!
= Collaborative Marketing - a roadmap and resource guide for farmers; www.extension.umn.edu Aanbevolen!

	*      *      *

DE OPBOUW VAN EEN LOKALE PLATTELANDSECONOMIE
IN DE HIMALAYA’S

Het alternatief voor de globaliserings-economie van de grote bedrijven, gesteund door de overheidsbureaucratieën is een lokale, onafhankelijke economie. In het Garhwal-district in de Himalaya’s ontwikkelt deze zich in een rap tempo. Niet op grond van een ideologie, maar uit pure noodzaak. Commerciële houtkap, een vloed van goedkope industrieprodukten en een snelle bevolkingstoename hebben in enkele tientallen jaren een samenleving verpauperd die zich eeuwenlang prima staande had gehouden. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de huidige sociale activisten uit deze streek teruggrijpen op beproefde kennis, technieken en samenwerkingsvormen in een nieuw, modern jasje.

Ongetwijfeld het fraaiste gedeelte van India is het noorden, waar de Himalaya’s liggen. Iedereen kent wel de scherp getekende rotsige bergtoppen van kalenders, fotoboeken en televisiebeelden. Onbeschrijfelijk mooi. We hebben het dan over de ‘hoge Himalaya’s’. Veel minder bekend zijn de midden en lage Himalaya’s. Ook hier is de natuur erg indrukwekkend: stijle hellingen, diepe dalen, en veel bos met wilde dieren als tijgers, leeuwen, panters en allerlei soorten apen. Overdag heb je er zicht op de besneeuwde toppen van de grote broers in het noorden en ‘s nachts sta je onder een schitterende sterrenhemel.
In dit gebied wordt landbouw bedreven. Eindeloos veel terrassen zie je er; in de valleien, aan de oevers van de riviertjes grotere van zo’n vijftig meter in het vierkant (kwart hectare); op de hellingen langgerekte stroken van maar twee meter breed. Toen ik er was in november, was het de tijd om te ploegen. Her en der zag je een tweetal buffels die een houten ploeg trokken. Een boer liep erachter en verderop in de akker sloegen een paar vrouwen met enorme houten hamers grote kleiklonten in stukken. Het gebied waar ik was, het district Theri-Garhwal in de deelstaat Uttaranchal, ruim tweehonderd kilometer ten noordoosten van Delhi, heeft een prachtige dikke laag rivierklei, ook op de hellingen. Zeer vruchtbare grond. Ook valt er voldoende regen.

Protestbeweging

Maar bij nader inzien blijkt het leven toch niet zo idyllisch te zijn, als het op het eerste gezicht lijkt. Hoewel er nog best veel bos is, zijn er heel wat hellingen kaal gekapt. De Engelsen waren er al druk mee vanaf halverwege de negentiende eeuw, op jacht naar eikehout voor hun oorlogsschepen [1] en deodar voor spoorwegbielzen. Toen de Indiase regering begin jaren zestig in verband met grensconflicten met China autowegen aanlegde in de Himalaya’s [2] was het gebied opeens niet meer ‘moeilijk toegankelijk’ en ‘afgelegen’. Nog veel meer hellingen werden kaal gekapt. De moessonregens in juli en augustus veroorzaakten nu enorme erosie en her en der zelfs kleine aardverschuivingen, omdat er geen bomen meer waren om de zware regens met hun bladeren te breken en om met hun wortels de grond vast te houden. Beekjes, riviertjes en bronnen vielen een gedeelte van het jaar droog nu er geen dikke sponsachtige laag bosgrond meer was om de regenvloed op te zuigen en beetje voor beetje af te geven.
De bewoners konden nu minder makkelijk aan bladeren komen voor veevoer, aan takken voor brandstof en aan geneeskrachtige kruiden. Bovendien vestigden zich nu meer mensen in dit gebied, nu het makkelijker bereikbaar was. Wat weer leidde tot een te intensief gebruik van de landbouwgronden en zodoende tot verschraling. Op dit moment levert de landbouw in een gemiddeld boerengezin nog slechts voor vier tot zes maanden voedsel. [3] Het gevolg is dat jonge mannen in grote getale naar de grote steden trekken, dat vrouwen zwaar overbelast zijn [4], dat ondervoeding op grote schaal voorkomt en dat er ernstige gezondheidsproblemen zijn.[5] 

In de zeventiger jaren ontstond er een protestbeweging in de westelijke Himalaya’s van allerlei kleinere organisaties, waarvan de Chipko-beweging wel de bekendste is. [6] De beweging had succes in zoverre dat de nationale overheid tot een vijftienjarig kapverbod besloot. Niettemin bleven de levensomstandigheden van de Himalaya-bewoners beroerd.

Cijfers

Het Garhwal-district maakt deel uit van de regio Uttarakhand. Over deze regio zijn de volgende cijfers beschikbaar: bijna tachtig procent van de bevolking van woont op het platteland. Slechts een kleine dertien procent van de grond daar is in gebruik als akkerland. Daarnaast heeft de bevolking nog zestig procent van het gebied in gebruik als gemeenschappelijk bos en weide. Een groot deel van dit gebied, zo’n twee derde, is eigendom van de deelstaat.

Het akkerland is tamelijk gelijkmatig verdeeld over de bevolking. Er zijn nauwelijks boerderijen met meer dan twee hectare grond. Er zijn ook weinig landloze boerenarbeiders. Er is hier zelfvoorzienings-landbouw, dat wil zeggen dat de boerenfamilies het merendeel van de opbrengsten van de hun grond zelf opeten. Helaas levert de landbouw te weinig op om van te leven. De kleine helft van de beroepsbevolking, voornamelijk mannen, werkt buiten de streek.
In de jaren tachtig ontstonden verschillende NGO’s (niet-gouvernementele organisaties - dat wil zeggen organisaties die onafhankelijk van de overheid zijn) in dit gebied. Een daarvan is de Himcon (Himalaya Consortium for Himalaya Conservation). In 1989 startte deze organisatie informeel en voorzichtig met allerlei bijeenkomsten in dorpen om contact te leggen met de bewoners van dit gebied. Van 1990 tot 1992 plantte Himcon samen met dorpelingen vele tienduizenden bomen. Het ging om fruit- en notenbomen en bomen waarvan het blad als veevoer en de takken als brandstof gebruikt kunnen worden. Ook bouwde de Himcon samen met de bewoners en met behulp van advies van deskundigen een heel stel muren in geulen waar tijdens de moesson grote stromen water naar beneden donderen. Een serie van dergelijke muren remmen de snelheid van het water af. Bovendien bezinkt achter de muren de aarde die de stroom al meegenomen heeft. De muren blijken effectief te zijn tegen het verder afkalven van de grond. Dorpsbewoners bouwen ze door kleine rotsblokken, die hier in overmaat aanwezig zijn, op elkaar te stapelen zonder cement te gebruiken. Zodoende brengt de bouw geen grote kosten met zich mee; ook omdat de dorpelingen voor niets werken.

Verder groef de Himcon met de bewoners vijvers om regen- of bronwater in op te vangen, dat dan in de loop van tijd in de grond kan sijpelen (percolatie-vijvers); of vijvers met een cementen bodem en zijkanten om water in te verzamelen om groentetuinen en pas aangeplante bomen mee te besproeien. Ook bouwde zij grote watertanks van beton (ongeveer 3000 liter) om regenwater van de platte daken mee te ‘oogsten’.

Aan het houtvuur

Ondertussen zijn we veertien jaar verder, telt de Himcon vijftien medewerkers en is zij actief in twintig dorpen. Een van de medewerkers is Shiv Bahuguna. Hij is 32 jaar oud, komt uit een boerengezin, studeerde sociologie en werkt al tien jaar voor de organisatie. Hij is in deze streek geboren en getogen, net als bijna alle Himcon-mensen. Hij woont in een boerderijtje samen met zijn vrouw, drie kleine dochters, zijn vader en zijn broer. Zowel het huishouden als de landbouw komen grotendeels voor rekening van Shivs vrouw Gita. Hijzelf is als coördinator van ruwweg de helft van het Himcon-gebied dag-in-dag-uit van ‘s ochtends vroeg tot vaak ‘s avonds laat op pad. Zijn broer is leraar en niet geïnteresseerd in landbouw, zijn dochters zijn nog te jong en zijn vader te oud voor landbouwwerk. Wel doen zijn twee oudste dochters en zijn vader het nodige in het huishouden. Omdat al het werk bij elkaar Gita teveel is, ligt ongeveer de helft van hun zeventig hectare grond braak. Maar praktisch alles wat op tafel komt is uit eigen tuin of van eigen veld. Hoewel Gita Hindi gestudeerd heeft en bevoegd is les te geven, zal ze de komende jaren, totdat de kinderen een stuk ouder zijn, niet buiten de boerderij werken.

Shiv heeft nog niet zo lang geleden een lemen kookhut gebouwd, waar in de kille avond een piepklein, maar heerlijk vuurtje brandt, dat een grote pan water verwarmt, zodat er altijd heet water beschikbaar is. Ook staat er vaak een snelkookpan met peulvruchten zachtjes te sissen voor de dal (de linzensaus) waarin bij middag- en avondeten de roti’s gedoopt worden. Gita kookt het grootste gedeelte van de gerechten in de eigenlijke keuken op een LPG-brander. Maar als het eind december echt heel koud wordt, zal ze alles in de kookhut doen, want kachels hebben ze niet in de boerderij.
Heel wat uurtjes hebben Shiv en ik in moeizaam Engels over de Himcon-projecten, de landbouw en ons persoonlijk leven zitten praten, terwijl de kinderen en Gita er zo nu en dan ook even bij kwamen zitten om zich op te warmen. In de woonkamer zat opa met wat kinderen uit de buurt televisie te kijken; hoewel het apparaat er geregeld mee stopte als de stroom weer eens uitviel.
Shiv zijn grootste liefhebberij is video’s bekijken en bandjes beluisteren van traditionele dans en zang uit de streek. Hij vertelt me dat zijn opa geneeskrachtige kruiden kweekte en verwerkte. Daar wil hij zichzelf ook op toeleggen. Samen met een andere medewerker van Himcon en een kruidengeneeskundige is hij in Ranichauri een grote kruidentuin begonnen. Er staan bijna negentig verschillende soorten. Op een groot ijzeren bord staan ze allemaal opgesomd met hun lokale naam in het Hindi en hun wetenschappelijke naam in het Latijn. Ook staat er waarvoor of waartegen je het kruid kan gebruiken. Streekbewoners kunnen op de kruidentuin cursussen volgen over het telen, verwerken en toepassen van deze kruiden.
De Himcon heeft veel belangstelling voor kruidengeneeskunde omdat de bevolking zo aan goedkope geneesmiddelen kan komen voor de meest voorkomende eenvoudige kwalen. Shiv laat me een dik boek zien over geneeskrachtige kruiden, gedeeltelijk in Hindi en gedeeltelijk in het Engels. Helaas heeft hij niet veel tijd om erin te studeren, omdat hij zoveel onderweg is.

Winstgevende kruiden

Het verbouwen van kruiden kan heel wat geld opleveren. Je hebt allerlei soorten kruiden: sommige hebben een geneeskrachtige werking, andere smaken lekker in het eten, weer andere geuren heerlijk of hebben een mooie kleur. Steeds meer mensen hebben hun bedenkingen bij synthetische medicijnen en kosmetica, en bij kunstmatige smaak-, geur- en kleurstoffen in het eten. Zodoende neemt de belangstelling en ook de marktprijs voor de traditionele kruiden toe. De geldopbrengst van een bepaalde akker is bij de verbouw van kruiden vijf tot tien maal hoger dan bij graanteelt.
Aangezien de kruidenmarkt chaotisch in elkaar zit en de prijzen er sterk wisselen, zouden kruidentelers zich moeten organiseren om gezamenlijk een goede prijs te bedingen. Als ze hun kruiden zelf enigszins zouden verwerken en vervolgens bewaren, zouden ze die kunnen verkopen op het moment dat de prijs hoog staat.
Het telen van oorspronkelijk wilde boskruiden is des te belangrijker omdat de kruiden in de wouden in rap tempo verdwijnen door overbeplukking vanwege de toenemende vraag. [7+]

Boomgaarden en Hollandse koeien

Een week lang ben ik te gast geweest bij de Himcon. Op een ochtend mag ik bij Gopal Bahuguna achterop zijn zware brommer gaan zitten. Na een half uur klimmen en dalen en zwieren over eindeloos veel zigzag-bochten komen we bij een helling waar allerlei verschillende jonge bomen staan: sinaasappel, citroen, amandel, walnoot, kiwi en bomen waarvan het blad geschikt is als veevoer. “Zo’n acht jaar geleden is dit project begonnen”, vertelt Gopal me. “Oorspronkelijk was dit de gezamenlijke weidegrond van het dorpje Koth". Hij wijst naar enkele tientallen huizen op de helling aan de overkant. In nauw overleg met de dorpsbewoners en met de hulp van een deskundige stelde de Himcon een plan op voor een gemengde boomgaard van drie en een halve hectare. De bewoners benoemden uit hun midden een groep van twee mannen en vier vrouwen die regelen wie wanneer aan de beurt is om een paar uur voor niets in de boomgaard te werken. Want er moest heel veel gebeuren: er moest een dikke muur van kleine rotsblokken komen van honderden meters lang om de boomgaard te beschermen tegen runderen en buffels die in de buurt grazen; er moest een waterleiding van een kilometer lang komen om water aan te voeren vanaf een bron; enkele vijvers moesten gegraven worden om het weglopende regenwater op te vangen; er moest voor iedere boom een gat gegraven worden van een meter doorsnede en een meter diep; de bomen moesten geplant worden, water krijgen en gesnoeid worden. De dorpsbewoners leverden niet alleen gratis werk, maar ook boompjes en compost. Over een jaar of drie zullen de bomen vrucht gaan dragen.

Ondertussen is de Himcon begonnen met een tweede gezamenlijke boomgaard voor een ander dorpje en met een demonstratie-boomgaard van acht hectare aan de andere kant van het Himcon-gebied, waar boerinnen over een paar jaar cursussen kunnen volgen en gratis boompjes kunnen krijgen. Hoewel het met de boomgaarden erg voorspoedig gaat, is Naresh Kumar, de jonge boomdeskundige van de Himcon wat zorgelijk gestemd over de afzet van het fruit over een paar jaar. Volgens hem zouden boeren eigenlijk groepen moeten vormen om gezamenlijk het transport en de verkoop te regelen.

De Himcon produceert niet speciaal biologische produkten. Zij maakt wel enig gebruik van kunstmest en bestrijdingsmiddelen. Niet veel, want het spul is duur en de grond verdraagt geen kunstmest, behalve dan die van de terrassen die bevloeid kunnen worden. De Himcon stimuleert de produktie van (wormen)compost. Zij heeft echter niet de kennis in huis om biologisch te werken. De medewerkers hebben zoveel andere dingen aan hun hoofd, dat ze er niet toe komen zich daarin te verdiepen..

De trots van de Himcon is de proefboerderij voor melkvee, die net een jaar draait. Tot mijn stomme verbazing zie ik er een heel stel ‘Hollandse’ koeien staan, de bekende zwart-witte Friesland-Holsteiners. Maar dan met aanzienlijk kleinere uiers. Naresh, de boomdeskundige die overal over nadenkt, heeft zo zijn bedenkingen. Dit type koeien is aanzienlijk kwetsbaarder dan de runderen die hier inheems zijn. Ze moeten ook speciaal voer hebben. Shiv, die zelf twee buffelkoeien heeft, vertelt dat ‘iedereen’ in de streek een of twee buffelkoeien heeft voor de melk. De melk is voor de kinderen lichter verteerbaar dan de runderkoeienmelk, de buffels kunnen beter tegen het lastige klimaat (grote temperatuurverschillen tussen dag en nacht en tussen zomer en winter) en ook beter tegen ruw voer, zoals bladeren uit het bos. Shiv legt me uit dat het zeker niet de bedoeling is de boeren hier Friesland-Holsteiners aan te praten. Dat zou ook niet kunnen, want de boeren hebben echt geen geld om het speciale voer aan te kopen. De opzet is door te kruisen met plaatselijk rundvee te komen tot een soort koeien die veel meer melk levert dan de buffels, en die toch goed aangepast is aan het plaatselijke klimaat en het beschikbare voer.

Principieel tegen leningen

De Himcon houdt zich niet uitsluitend met landbouw bezig. Zij organiseert ook bijeenkomsten over gezondheid, geeft les op middelbare scholen over milieubeheer, plant met klassen middelbare scholieren boompjes, zet vrouwengroepen op, runt met vrijwilligers een schooltje voor arme kinderen, promoot kooktoestellen op zonne-energie en helpt bij het herstellen van schade door een aardverschuiving een paar jaar terug. Andere vergelijkbare organisaties in het gebied leggen drinkwaterpompen aan, bouwen rookvrije lemen kookkachels, zijn bezig met biogas, zetten leengroepen op, proberen eko-certifikatie voor bepaalde landbouwprodukten te regelen, zoeken naar mogelijkheden landbouwprodukten plaatselijk te verwerken en helpen dorpscomités op te zetten tegen bosbranden.
Voor de verschillende projekten vragen deze NGO’s bij verschillende donororganisaties en bij de landelijke overheid om geld. De Himcon weigert principieel geld te vragen bij de Wereldbank, wenst alleen giften te accepteren en geen leningen, is mordicus tegen leningen aan boeren, wil zelfstandig samen met de dorpsbewoners kunnen bepalen hoe het geld te besteden, is tegen privatisering van water en wil de vrijheid blijven behouden om de overheid te kunnen bekritiseren.

Opvallend is dat Himcon en vergelijkbare organisaties, hoe klein ze ook zijn, zich niet richten op één deelonderwerp, zoals bijvoorbeeld putten slaan of oogziekten bestrijden of alfabetiseringscursussen geven, zoals vroeger wel gebeurde. Ze pakken van alles en nog wat tegelijkertijd aan.
Shiv vertelt dat de Himcon zich in principe concentreert op een paar grote onderwerpen zoals boomgaarden, de proefboerderij met melkvee en watertanks voor het oogsten van regenwater van daken. Maar door de intensieve persoonlijke contacten in dorpen kan de organisatie gemakkelijk iets oppakken wat bij de bewoners leeft. Telkens opnieuw benadrukt Shiv dat de sleutel tot succes is: luisteren naar de dorpsbewoners. Niet zomaar technieken of projecten droppen. “Iets bouwen is makkelijk. Daar kan je eenvoudig geld voor krijgen bij donors. Maar als je bijvoorbeeld een regenwatertank bouwt en die staat niet op een handige plek, omdat je niet goed besproken hebt waar die het beste kan komen, of de mensen hebben niet begrepen hoe belangrijk het is de tank serieus schoon te houden, dan is zo’n ding gauw buiten gebruik.”

Van de overheid krijgt de Himcon voor een paar projekten subsidie, maar verder geen enkele steun of medewerking. De deelstaatregering heeft nu bedacht dat heel de deelstaat biologisch moet worden. Shiv ziet er niets in: “Dat soort plannen bedenken ambtenaren vanachter een bureau. Als politici al eens naar het platteland komen, gaan ze niet van de grote weg af. Ze bezoeken wat projecten en dan vertrekken ze weer. Ze praten niet met boeren en zeker niet met hen die achteraf wonen.” Volgens Shiv zou de overheid de boeren vaste garantieprijzen moeten bieden: “Dat gebeurt in andere landen toch ook!” Naresh voegt daar nog aan toe: “Als de overheid zegt biologische landbouw zo belangrijk te vinden, maar geen afname-garantie biedt, dan weet een boer niet waar hij met zijn bioprodukten heen moet.”
De overheid heeft de afgelopen jaren in allerlei plaatsten in India wateroogsprojekten opgezet. Volgens Shiv is daar weinig van terecht gekomen, omdat de plannen niet samen met de bevolking gemaakt zijn en omdat de uitvoering door aannemers gedaan is. Die hebben vaak knoeiwerk geleverd. Het gevolg is dat de overheid op dit punt haar gezag bij de bevolking verspeeld heeft.

Volgens Shiv zijn overal in India organisaties als Himcon bezig. Hij verwacht een snelle groei van projekten de komende jaren. “De huidige projekten zijn voorbeelden. Neem die gemengde boomgaard. Als die over drie jaar vruchten gaat opleveren, dan willen alle dorpen in de omgeving zo’n boomgaard.” De kennis is dan aanwezig hoe je dat als dorp, onafhankelijk van de overheid kan doen. “Je ziet nu al dat mensen uit de stad terugkeren naar het land, omdat er weer meer te doen is. Die beweging zal de komende jaren zeker sterker worden.”

Het gaat niet goed

Mocht dit artikel de indruk vestigen dat het heel goed gaat op het platteland in India, dan moet ik die misvatting snel rechtzetten. Naar schatting vijf miljoen boeren verloren de afgelopen jaren hun bestaan ten gevolge van de handelsliberalisering, lees de dumping van buitenlandse landbouwprodukten. Twintigduizend boeren pleegden zelfmoord, omdat hun schulden hen volledig boven het hoofd gegroeid waren. Twintigduizend armen stierven van de honger. Dat alles staat te lezen in een uitgebreid gedocumenteerde studie van de Indiase activiste Vandana Shiva [8] De beroerde situatie blijkt ook uit het feit dat er in 1990 23 miljoenen-steden waren in India, in 2000 al 42 en in 2010 naar verwachting 63. Dat wil zeggen dat mensen massaal van het platteland naar de steden stromen, op zoek naar een bestaansmogelijkheid. [9+]
Tegenover deze sombere en alarmerende tendens vormt de opleving van de lokale landbouweconomie in de Himalaya’s een belangrijk lichtpunt.

Worsteling om de bossen

Sinds halverwege de negentiger jaren hebben lokale autoriteiten, zoals de staatshoutvester, hun greep op de lokale, informele boscomités versterkt om zodoende nog meer van de bosopbrengsten naar zich toe te trekken. Zo is de deelstaat Uttaranchal, aangemoedigd door de Wereldbank, begonnen met het opzetten van officiële Gezamenlijke Dorpsbosprojekten (Village Forest Joint Management). ‘Gezamenlijk’ betekent dat dorpelingen en houtvester formeel samen de beslissingen nemen. In de praktijk komt het erop neer dat de houtvester het heft in handen krijgt; niet alleen in de staatsbossen, maar ook in bossen die volledig eigendom zijn van de dorpen, en waar al zeventig jaar lang informele boscomités goed functioneren. 
Heel wat dorpen zwichten voor de druk en de fraaie mondelinge beloften van lokale autoriteiten en dubieuze NGO’s. In ruil voor - naar begrippen van deze arme, analfabete dorpelingen kolossale - leningen krijgt de staatshoutvester een doorslaggevende stem in het nieuwe lokale boscomité. Hij benoemt dan de plaatselijke elite in dit comité, met wie hij de zaken onderhands regelt. Hoe de dorpen de leningen later terug gaan betalen, blijft in het vage.
Soms stemmen dorpen niet in met de bosprojekten. Zo verzetten de vrouwen van het dorpje Naurakh zich heftig. Zij voerden aan dat het vrij kunnen beschikken over brandhout en groenvoer voor het vee uiteindelijk veel meer waard was dan de beloofde twee miljoen roepie. Nu al hadden ze bijna dagelijks last van de houtvester als ze in hun eigen bossen takken en bladeren aan het verzamelen waren. Bij de nieuwe opzet zou dat alleen nog maar erger worden. In het benoemen van het comité zouden ze geen enkele stem hebben, zodat ze vermoedden dat de dorpselite het daarin voor het zeggen zou krijgen. Er zou dan meer nadruk komen te liggen op commerciële bosprodukten en de inkomsten zouden verdwijnen in de zakken van de elite en de houtvester.

Hoewel er nog heel wat informele, relatief onafhankelijke dorpsboscomités actief zijn, neemt de druk van de lokale autoriteiten toe. Om effectief weerstand te kunnen bieden zouden dorpscomités zich aaneen moeten sluiten. In de Oost-Indiase deelstaat Orissa gebeurt dat al op grote schaal. Duizenden dorpsgroepen hebben gezamenlijke federaties gevormd, die druk zetten op de deelstaat-regering om met goede wetgeving te komen voor de dorpsbossen. Sociale activisten en sommige NGO’s ondersteunen deze federaties.
In de Midden-Indiase deelstaat Mahadya Pradesh hebben massaorganisaties van inheemse volken zich zo krachtig geweerd, dat de Wereldbank twijfelde of ze nieuwe leningen zou gaan verstrekken.
In het zuiden van de West-Indiase deelstaat Rajasthan hebben meer dan vijftig Bosbeschermings-comités zich aaneengesloten tot een federatie. Gezamenlijk behartigen zij nu hun belangen bij de autoriteiten; dankzij trainingen van NGO’s en onderlinge uitwisseling van ervaringen zijn ze goed op de hoogte van hun rechten. [10+]

Noten
1. De armoedige levensvisie van het rijke Westen - milieu- en Derde-Wereldproblemen het resultaat van geestelijke monocultuur; Vandana Shiva e.a.; Ten Have; Baarn 1997; pagina 58; http://www.ddh.nl/duurzaam/landbouw/shiva/bos.html
2. Gandiji and the Ecology Movement; Jeanet van der Woude; 1996; pagina 33.
3. Brochure INHERE (Integrated Mountain Development in Harmony with Nature); Masi, district Almora, Uttaranchal, India; ongeveer 2002.
4. Prava - a quarterly newsletter on environmental restoration and water conservation in the Himalayas; INHERE; Masi, district Almora, Uttaranchal, India; juli/september 2003; pagina 2.
5. Rapport van Himcon, een paar jaar geleden.
6. = Gandiji and the Ecology Movement; Jeanet van der Woude; 1996; pagina 36 en 
= De armoedige levensvisie van het rijke Westen - milieu- en Derde-Wereldproblemen het resultaat van geestelijke monocultuur; Vandana Shiva e.a.; Ten Have; Baarn 1997; pagina 65; http://www.ddh.nl/duurzaam/landbouw/shiva/bos.html
7+. = A small project on cultivation and marketing of medicinal herbs for livelihood support of small and marginal farmers on Satpura ridge area of India supported through interest of SDTT funds granted to SPWD; geen datum (waarschijnlijk 2003); geen uitgever (waarschijnlijk Society for Promotion of Wastelands Development).
= ‘Nature’s Nectar - medicinal herbs’ in Wastelands News; R.P. Agrawal; Society for Promotion of Wastelands Development; New Delhi; Augustus-Oktober 2002; pagina 49.
= ‘Possible and immensely profitable’ in Down to Earth; Vibha Varshney; 15 januari 2004; pagina 57.
= ‘Wild trouble - trade threatens medicinal plants’ in Down to Earth; 15 februari 2004; pagina 31.
= ‘Networking: the Jhadol Experience’ in Community Forestry; Ashish Aggarwal, medewerker van de NGO Seva Mandir; november 2003; pagina 20. De federatie van bosgroepen uit Zuid-Rajasthan, die Aggarwal in dit artikel beschrijft, is zich ook bezig gaan houden met het telen van geneeskrachtige kruiden.
8. The Mirage of Market Acces - how globalisation is destroying farmers lives and livelihoods; Vandana Shiva, Afsar H. Jafri en Kunwar Jalees; Navdanya/Research Foundation for Science, Technology and Ecology; New Delhi, september 2003. 
9+. Van dit grote aantal vertrekkers keert volgens Shiv Bahuguna een klein gedeelte weer terug; zie eerder in dit artikel.
10+. = Dit kader is gebaseerd op het hoofdstuk ‘Devolution as a threat to democratic decision-making in forestry? Findings from three states in India’; Madhu Sarin, Neera M. Singh, Nandini Sundar en Ranu K. Bhogal; uit het boek Local Forest Management - the impacts of devolution policies; redactie David Edmunds en Eva Wollenberg; Earthscan; Londen, 2003; pagina 55 en volgende. Zeer gedetailleerde informatie, gebaseerd op uitvoerig lokaal onderzoek; ook historische achtergrond.
= De alinea over Rajasthan is gebaseerd op ‘Networking: the Jhadol Experience’ in Community Forestry; Ashish Aggarwal, medewerker van de NGO Seva Mandir; november 2003; pagina 18.

	*      *      *

OP BEZOEK BIJ DE PROEFBOERDERIJ VAN NAVDANYA

Opbloei van de biologische landbouw in India

Darwan Singh Negi (spreek uit Neggie), klein van stuk, slank en energiek is zichtbaar trots als hij me rondleidt op de proefboerderij van de organisatie Navdanya in het dorpje Ramgarh, vijftien kilometer van Dehra Dun, 200 kilometer ten noordoosten van New Delhi. Hij heeft alle reden om trots te zijn. Pas zeven jaar geleden is Navdanya begonnen met deze boerderij. Daarvoor stonden hier alleen eucalyptusbomen die de bodem veel schade toebrengen omdat de bladeren een scherpe olie bevatten. Nu is het een biologische boerderij waar vele soorten rijst, tarwe, groente en geurige kruiden groeien. De tarweopbrengst is ondertussen verdrievoudigd; wel een teken dat de bodem zich goed hersteld heeft. Het meest sta ik nog te kijken van het suikerriet dat hier droog verbouwd wordt. Ik wist niet beter dan dat suikerriet enorme hoeveelheden water verslindt.

De omvang van de boerderij is vijf hectare. Op de grotere stukken grond verbouwt Navdanya graan voor de verkoop en voor de vele gasten die de boerderij bezoeken en een heerlijke maaltijd voorgeschoteld krijgen. Verder zijn er nog een heel stel kleinere lapjes grond, waar de organisatie speciale graansoorten vermeerdert. Want Navdanya, wat ‘negen zaden’ betekent, is eigenlijk een beweging die zich inzet voor het behoud van inheemse landbouwgewassen. In een apart gebouwtje bewaart ze hier 360 rijst- en twintig tarwesoorten. Navdanya werkt samen met twintig zaadbanken in zeven Indiase deelstaten, die gezamenlijk over meer dan 1500 soorten rijst beschikken en verder over honderden soorten gierst, gewassen met oliehoudende zaden (zoals de monsterdplant), peulvruchten en andere groenten. 

Zaadbanken op de velden

Navdanya moedigt dorpsbewoners aan zelf zaadbanken aan te leggen. Behalve ‘ex situ’ zaadbanken (een gebouwtje of kamer met blikken, potten of kalebassen met allerlei soorten zaad) bevordert zij ook ‘in situ’ zaadbanken, buiten op de velden. Dat gaat zo: een goedgeschoolde coördinator van de organisatie ziet bij een boer bijvoorbeeld een rijstsoort staan die niet aangetast is door de schimmel, waar de hele omgeving last van heeft. Zij koopt een gedeelte van de oogst op. Op de proefboerderij zaait een medewerker van Navdanya die rijst in, houdt de groei goed in de gaten en bekijkt de opbrengst nauwkeurig. Als de rijst aan de verwachtingen voldoet, schenken verschillende coördinatoren wat van deze rijst aan boeren, waarvan zij het idee hebben dat ze wat aan deze soort hebben. De boeren krijgen het zaad gratis, op voorwaarde dat zij eenzelfde hoeveelheid het jaar daarop aan twee boeren schenken die daar naar hun inzicht het meest voor in aanmerking komen. Zo herintroduceert Navdanya in samenwerking met de boeren een nieuwe, maar eigenlijk oude, soort. 

De proefboerderij beschikt ook over een paar grote velden waar Navdanya opzettelijk niet biologisch werkt. De grond is precies hetzelfde en het microklimaat ook, alleen de teeltwijze is anders. Zo kan de organisatie een goede vergelijking maken van kosten en opbrengsten van de verschillende manieren van produceren. Want de tweede doelstelling van Navdanya is de herinvoering van biologische, chemieloze en waterzuinige landbouw. Beschikbaarheid van de juiste zaden is daarvoor onmisbaar, maar er komt veel meer bij kijken: compostering (Negi toont me een schuur met vermicultuur: grote bakken waar wormen een mengsel van stalmest en gras in anderhalve maand omzetten tot een prima meststof), groenbemesting (boeren zaaien na de oogst een speciaal gewas in en ploegen dit later onder om de bodem voedzamer en luchtiger te maken en het vocht beter vast te laten houden), het oogsten van regenwater (de proefboerderij beschikt over drie grote opslagtanks om het regenwater van de daken van de verschillende gebouwen op te kunnen vangen), vruchtwisseling, gemengde teelt (verschillende gewassen die elkaar ‘helpen’ door elkaar heen op één veld), behandeling van planteziekten met extracten van speciale zelfverbouwde kruiden of van bladeren van de neemboom [1], het tegengaan van insektenplagen door insektenwerende bloemen te planten (in India hebben ze afrikaantjes van 75 centimeter hoog) en door de omgeving uitnodigend voor insektenetende vogels te maken.

Verspreiding van de kennis

Op de proefboerderij geven ervaren boerinnen en andere deskundigen geregeld trainingen aan boeren uit de omgeving en een paar keer per jaar aan boeren uit heel India. Negi: “Het gaat dan om boeren die door Navdanya en haar zusterorganisaties zelf uitgekozen zijn, omdat ze zo geïnteresseerd zijn. Onze organisatie betaalt de reiskosten voor de boeren en ze krijgen hier gratis eten en onderdak. Ze vertellen elkaar welke oplossingen ze hebben voor allerlei verschillende problemen. Na een tijdje zijn ze laaiend enthousiast, omdat ze zoveel nieuwe ideeën krijgen. Iedere streek in India heeft weer andere gewoonten. Er is zo ontzettend veel kennis bij de boeren!”

Navdanya heeft in verschillende deelstaten een goedgeschoolde coördinator, in de districten contactpersonen en in zoveel mogelijk dorpen een vrijwilligster: een enthousiaste boerin die gratis voor de organisatie werkt. Als Negi maar enigszins de gelegenheid heeft bezoekt hij enkele van ‘zijn’ 65 dorpen en spreekt dan op één dag met tientallen boeren.
Als Navdanya in een dorp een begin wil maken, nodigt de coördinator de boeren uit voor een bijeenkomst. Negi: “We leggen dan uit welke ziekten kunstmest en bestrijdingsmiddelen veroorzaken. Want deze komen na een tijdje in het grondwater en zodoende ook in het drinkwater van de boerenfamilies terecht. We benadrukken dat het water het gemeenschappelijk eigendom is van het dorp en dat je het recht daarop nooit moet verkopen aan een bedrijf. Daarna beginnen we over landbouw zonder kunstmest en bestrijdingsmiddelen. Het omschakelen duurt ongeveer zeven jaar, afhankelijk van hoeveel kunstmest een boer gebruikt. In de overgangsperiode, totdat de bodem zich weer helemaal hersteld heeft, blijven de opbrengsten achter en dan is zeven jaar lang voor een boer. Daarom doen we onderzoek om die periode te bekorten tot drie jaar.”

Behalve voor boerinnen organiseert Navdanya op haar boerderij ook trainingen voor NGO’s. Vele organisaties werken ondertussen in dezelfde richting. Zij maken graag gebruik van de zaden, het onderzoek, de kennis, de contacten en de publikaties van Navdanya [2+].

Afzet

In het Westen, waar arbeid kostbaar is, zijn de biologische landbouwprodukten duurder dan de gangbare. Maar in het Zuiden, waar de arbeid goedkoper is, blijkt juist chemielandbouw duurder te zijn. Waarom zijn Indiase boeren daar dan toch in grote getale op overgestapt? Negi: “Je moet bedenken dat hier meer dan de helft van de boeren ongeletterd is. In de zestiger en zeventiger jaren promootte de overheid de ‘moderne landbouw’. Boeren kregen enige tijd gratis nieuwe zaden, kunstmest en bestrijdingsmiddelen. Ook op de tv zagen boeren de nieuwe landbouw aangeprezen. Inderdaad waren de oogsten overvloediger. Maar na zo’n tien jaar werden de opbrengsten lager. Ook de kwaliteit bleek achteruit gegaan te zijn: zowel de smaak als de houdbaarheid waren minder. En dat betekent dat een boer minder geld krijgt, want hij is gedwongen zijn oogst eerder dan gewoonlijk te verkopen, als de prijs nog gering is. Direct na de oogst is de prijs het laagst en later gaat die klimmen.
Maar als een boer na jaren merkt dat hij met chemielandbouw minder goed uit is, zit hij vast. Want hij beschikt niet meer over zaad van de traditionele soorten die het goed doen zonder kunstmest en bestrijdingsmiddelen.”

Als zoveel boeren overschakelen op biologische streekgewassen, zou je dan niet een te groot aanbod krijgen, zodat de prijzen gaan zakken? Negi: “Navdanya helpt ook met de afzet van de produkten. Hier op de proefboerderij verkopen we van alles. In Delhi hebben we een winkel. We hebben daar in de stad drieduizend afnemers. Nee, op dit moment is de afzet geen probleem. Ook in de toekomst zal het wel lukken. Er was pas een nieuwsbericht van de deelstaatregering waarin zij vol trots vermeldde dat een speciale gierstsoort uit deze streek zo gewild is in Japan voor babyvoeding. Navdanya werd in het bericht niet genoemd, hoewel zij in 1993 onderzoek deed naar deze gierst en toen al tot de conclusie kwam dat deze zeer geschikt is voor babyvoeding. Maar dat geeft niet. Het zal de Indiërs zeker aan het denken zetten, als ze horen dat Japanners ‘hun’ gierst zo graag willen hebben.” Daar komt bij dat de verkoop van voedsel in India niet in handen is van grote supermarktketens en dat Indiërs over het algemeen erg op smaak en kwaliteit van hun voedsel letten. 

Navdanya houdt zich ook bezig met gezondheid door studie te maken naar de voedzaamheid en gehaltes aan mineralen en vitamines van traditionele granen, groenten en fruit en door bijbehorende traditionele gerechten en dranken via receptenboekjes te promoten. Ook is zij intensief bezig met geneeskrachtige kruiden.
Op middelbare scholen geven medewerkers van Navdanya les over milieuzaken. Negi: “We selecteren dan meteen jongeren die erg geïnteresseerd zijn. Die gaan dan naar dorpen om ouderen te ondervragen naar geneeskrachtige kruiden en traditionele voedselgewassen. Ze maken dan herbaria, in feite lokale biodiversiteits-overzichten. Schooldirecteuren vinden dit prima, want de scholieren leren hier veel van. En zijzelf zijn enthousiast.”

In actie

Navdanya is in 1987 gesticht door Vandana Shiva, de bekende, felle Indiase activiste tegen de WTO-landbouwpolitiek. Het is dan ook niet verwonderlijk dat deze organisatie een hele serie gedegen publikaties uitgebracht heeft over de uitermate negatieve effecten nu al van de handelsliberalisering van landbouwprodukten voor boeren. [3+] Ook heeft zij verschillende campagnes gelanceerd: de Jaiv Panchayat voor een levende democratie; de Lok Swaraj voor volkssouvereiniteit over de natuurlijke hulpbronnen (grond, water en zaden) en voor het recht van iedereen op basisvoorzieningen als voedsel; de Anna Swaraj voor een gedecentraliseerd, democratisch en duurzaam voedselsysteem; en de Jal Swaraj tegen privatisering en commercialisering van water. Navdanya verzet zich fel tegen genetische manipulatie en voerde eind negentiger jaren actie voor het vertrek van gentech multinational Monsanto, onder het motto ‘Quit India’, hetzelfde motto wat Gandhi gebruikte tegen de Engelse koloniale heersers. Ook vocht zij met succes tegen patentering van basmati-rijst en neem-produkten door Amerikaanse bedrijven. Op dit moment verzet zij zich tegen patentering van een bepaalde tarwesoort met een Indiase achtergrond door Monsanto. Landbouwgewassen kunnen volgens Navdanya nooit een ‘uitvinding’ zijn van een firma, maar zijn het resultaat van duizenden jaren boerenwerk van telen, selecteren en kruisen. Ze zijn het gezamenlijk eigendom van alle boeren van de wereld.

Optimistisch

Navdanya groeit enorm snel. In de deelstaat Uttaranchal, waar Negi coördinator is, telt zij 20.000 leden. “En dat in zes jaar! Iedere maand komen er meer bij. Want boeren zien dat de smaak en de houdbaarheid en zodoende de prijs beter is en dat de kosten lager zijn. Als ik in mijn eigen gebied kijk dan is de landbouw in 35 van de 65 dorpen volledig biologisch. Ik schat dat in heel India op dit moment veertig tot vijftig procent van alle boeren in India nu al biologisch boert of daar serieus over denkt. [4+] Dat hangt wel van de streek af, of er organisaties bezig zijn die biologische landbouw bevorderen. Maar op welke bijeenkomst je ook komt, iedereen praat nu over biologisch boeren. Uiteindelijk, laat zeggen over zo’n 20 jaar, zullen praktisch alle boeren biologisch werken. Ook de grote.”

Grote boeren moeten dan wel meer mensen in dienst nemen voor het wieden. Is het voor hen niet eenvoudiger om te spuiten? Negi: “De kruiden en grassen die de vrouwen uit het gewas weghalen zijn groente voor hun gezinnen en groenvoer voor de dieren. Als je alle kosten en opbrengsten van het wieden op een rijtje zet is wieden ongeveer even duur als spuiten. Maar je moet wel even goed nadenken wanneer het onkruid opschiet. Bijvoorbeeld vlak na het begin van de regenperiode. Als je vlak voor de regenperiode ploegt, heb je veel minder onkruid. Het gedeelte wat daarna toch nog opkomt, is zo klein dat het vrij snel te verwijderen is.”

Als ik Negi tenslotte rechtstreeks vraag of hij optimistisch is, antwoordt hij met een hartgrondig “Ja!” De enorme problemen waar de boeren nu mee kampen, vooral de lage prijzen door goedkope importen en de hoge produktiekosten, ziet hij zeker niet over het hoofd. Maar: “Met biologisch boeren kunnen we veel oplossen.”

Noten
1. ‘Neem in Medicine’; Engelstalig artikel in een Hindi tijdschrift met de titel die ongeveer betekent: Village Development Candle. Artikel met tientallen korte recepten voor het vervaardigen van medicijnen, tandpasta en bestrijdingsmiddelen.
2+. Bijvoorbeeld:
= Folk Rice Varieties of West Bengal - agronomic and morphological characteristics; Debal Deb; Research Foundation for Science, Technology and Ecology; New Delhi, 2000. Beschrijving van 141 inheemse soorten rijst.
= Nature’s Harvest - rejuvenating biodiversity in Doon Valley; Vandana Shiva en Vinod Kumar Bhatt; Navdanya; Dehradun, februari 2002. Een prachtig boek met beschrijvingen, pentekeningen en kleurenfoto’s van honderden inheemse gewassen.
= Nature’s Pharmacopoeia - medicinal plant diversity in Doon Valley; Navdanya. Een zelfde soort boek als dat hierboven, maar dan over geneeskrachtige planten.
= Pana - India’s indigenous cold drinks; Navdanya; New Delhi; 1999. Leuk vormgegeven receptenboekje.
= Diversity: The Hindustan Way (vol. I) - an ecological history of food and farming in India; Navdanya. Dikke pil met prachtige beschrijving van allerlei traditionele landbouwtechnieken
= The Radiant Raindrops of Rajasthan; Anupam Mishra; Research Foundation for Science, Technology and Ecology; New Delhi. Poëtische beschrijving van traditionele vormen van wateroogsten in woestijngebieden. 
3+. Bijvoorbeeld: 
= The Mirage of Market Acces - how globalisation is destroying farmers lives and livelihoods; Vandana Shiva, Afsar H. Jafri en Kunwar Jalees; Navdanya/Research Foundation for Science, Technology and Ecology; New Delhi, september 2003.
= Ganga - common Heritage or corporate commodity?; Vandana Shiva en Kunwar Jalees; Navdanya/Research Foundation for Science, Technology and Ecology; New Delhi, 2003.
= Biopiracy of Indian Wheat; Vandana Shiva en Ritu Singh; Navdanya/Research Foundation for Science, Technology and Ecology; New Delhi, september 2003.
4+. Negi heeft het hier over het gedeelte van de boeren dat biologisch werkt. Hij heeft het niet over de totale landbouwproduktie. Omdat er nu nog weinig grote boeren zijn die biologisch werken, zal het gedeelte van de landbouwproduktie dat biologisch is een stuk kleiner zijn dan de veertig, vijftig procent die Negi noemt.

Opmerkingen
Voor alle duidelijkheid: het merendeel van het landbouwwerk doen de boerinnen. In ieder geval het schoonmaken, selecteren en bewaren van het zaad voor het volgende seizoen. In Navdanya zijn op alle niveaus zowel mannen als vrouwen werkzaam.

	*      *      *

EEN COMBINATIE VAN PRAKTISCHE STEUN 
EN VEEL LOKALE DEMOCRATIE

“We hebben een aanpak die werkt en die gaan we gewoon verspreiden”

Soms heb ik het gevoel of ik in de hel beland ben, zo kaal en dor is het heuvellandschap waar ik doorheen rijd. Ik zit bij een medewerker van de Indiase ontwikkelingsorganisatie Seva Mandir in een jeep in Zuid-Rajasthan, ruim 600 kilometer ten zuidwesten van New Delhi. Vijftig jaar geleden moeten prachtig groene bossen de heuvels bedekt hebben. Een corrupte samenwerking van bedrijven, lokale aannemers en ambtenaren en later het zorgeloze gedrag van een verarmde en gedemoraliseerde bevolking hebben tot dit trieste resultaat geleid.

In het dorp Bichiwada stappen we uit en gaan te voet verder over een onverhard pad. Dan opeens staan we voor een ‘oase’: velden met frisgroene jonge tarwe en geelbloeiende mosterd. Na twintig minuten zijn we bij een kleine betonnen dam met daarachter een stuwmeertje. Een stel jonge meiden zijn er lekker aan het zwemmen. De hellingen van de heuvels rond dit kunstmatige meer zijn bedekt met jonge bomen. Als je goed kijkt zie je her en der lange stenen muren over het land golven en de hellingen in vakken verdelen. In het ene vak zijn de bomen wat groter dan in het andere. Als we verder lopen komen we bij het gehuchtje Kala. Jalum Chand verwelkomt ons met een brede zwijgende glimlach. Even later zitten we voor zijn goed verzorgde lemen huis en krijgen we een beker water aangeboden.
Het duurt even voordat Chand begint te praten, maar dan krijgen we het hele verhaal te horen. Begin tachtiger jaren begon Seva Mandir hier met volwassenen-onderwijs. Dat sloeg niet zo aan, want de mensen hier hadden wat anders aan hun hoofd dan leren lezen en schrijven. “Iedereen vroeg zich af hoe voldoende te verbouwen om te overleven.” In die tijd gingen heel wat mannen en vrouwen een paar maanden in het jaar in een andere streek werken als landarbeider of dagloner.
Aan het eind van de tachtiger jaren bouwde Seva Mandir samen met de dorpsbewoners uit dit gebied en met wat geld van de overheid een kleine dam om het moessonwater op te vangen. Om te voorkomen dat de ‘anicut’, het stuwmeertje, vol zou slibben, hebben de dorpelingen ook heel wat bomen aangeplant, die met hun wortels erosie voorkomen. Door het meer is er nu het hele jaar water beschikbaar voor irrigatie en is ook het grondwaterpeil aanzienlijk gestegen. Chand: "In plaats van één oogst, hebben we er nu ieder jaar twee.” Door de bossen is er nu weer meer dan genoeg veevoer en brandhout. “Er trekken nu minder mensen weg.”
Om de nieuwe bossen zo goed mogelijk te beheren moesten er in alle gehuchten en dorpen in de omgeving speciale boscomités komen. Chand, die zich intussen ontpopt had als een deskundig leider, heeft er zestien opgezet. [1] “Toen de magen gevuld waren, kwam er aandacht voor andere zaken zoals goed onderwijs, gezondheidszorg en opvang voor kleine kinderen.”
De bewoners van Kala zijn niet alleen welvarender geworden, maar ook zelfbewuster. Zo besloten zij geld bij elkaar te leggen en een dieselpomp aan te schaffen om zodoende onafhankelijk te worden van de watervoorziening van de overheid die slecht functioneerde en voor veel ergernis zorgde. Ook richtten zij na onenigheid met de autoriteiten een eigen schooltje op.
Chand, opgegroeid in het armste gezin van Kala is erg tevreden met de ontwikkelingen van de laatste twaalf jaar. “Seva Mandir heeft ons dorp erg onafhankelijk gemaakt. Misschien kan zij nu zorgen voor landbouw-cursussen om meer en betere opbrengsten te krijgen.”

Uiteindelijk toch een gemeenschappelijk bos

Een paar dagen later brengt een andere veldwerker me achter op de motor naar een dorpsvergadering. Ongeveer zeventig mannen en twaalf vrouwen zitten onder het afdak van een gemeenschapsgebouw bij elkaar om een nieuw bestuur voor de ‘Gram Vikas’, het dorpsontwikkelings-comité te kiezen. Driekwart van alle families zijn vertegenwoordigd. Dat is ‘weinig’ omdat er op dit moment (half december) veel werk op de akker te doen is zoals wieden en bevloeien en omdat er een stel mensen als dagloner uit werken zijn gegaan. 
Luidruchtig en vrolijk worden twee uur lang de kandidaten en het beleid van het comité aandachtig besproken. Een van de mannen die demonstratief op een paar meter afstand onder een grote boom zit, wil zijn vrouw geen toestemming geven deel te nemen aan het bestuur. Hij vindt dat er meer dan genoeg te doen is in huis en op het veld. “En dan nemen jullie haar ook nog mee naar trainingen”, roept hij verwijtend in de richting van de veldwerker van Seva Mandir. Deze kan daar weinig tegen inbrengen, want als je eenmaal in zo’n bestuur zit komt er makkelijk van allerlei werk bij. En inderdaad verzorgt de organisatie verschillende trainingen voor actieve dorpelingen. De bestuursfunctie is ook nog eens onbetaald.
Uiteindelijk kiest de vergadering vijf mannen en vier vrouwen. Seva Mandir wil een Gram Vikas alleen ondersteunen als het bestuur voor minstens veertig procent uit vrouwen bestaat. Van de twee mannen die hun echtgenoten aanvankelijk geen toestemming wilden geven in het bestuur te gaan, is er uiteindelijk een omgepraat door zijn dorpsgenoten. Bij de ander gaat de veldwerker nog eens langs.
De Gram Vikas beheert een eigen fonds waarin de bewoners geld storten volgens zorgvuldig afgesproken regels. Ook Seva Mandir schenkt zo nu en dan geld. Het comité neemt initiatieven op het gebied van waterhuishouding en aanplant van bomen. Ook houdt het de onderwijzer en de gezondheidswerker in de gaten.
Globaal houdt de Gram Vikas zich met dezelfde zaken bezig als de Panchayat, de gemeenteraad. Daar zijn omkoping en vriendjespolitiek schering en inslag, terwijl de Gram Vikas volgens de pasgekozen voorzitter “van de dorpelingen zélf (is). Mensen kunnen hier vrijuit praten. Later maken sommigen de overstap naar de Panchayat. Dit is een goede oefenschool.” In de praktijk functioneert de Gram Vikas als een pressiegroep. Seva Mandir benadrukt altijd het belang van samenwerking van deze beide dorpsorganisaties.
Ik maak van de gelegenheid gebruik de vrouwen te vragen wat zij verwachten van de nieuwe Gram Vikas. “De landbouw moet verbeterd worden; er moeten buffels komen, zodat we melk hebben en het onderwijs en de gezondheidszorg moeten ook beter.” Het optimisme straalt van hun gezichten. 

Dan stap ik achter op de motor bij de veldwerker en gaan we naar Bada Bhilwada waar bosbeheerder Bhimdas ons meeneemt naar het gemeenschappelijke bos/hooiland van het dorp. [2] Nadat hij ons van alles heeft laten zien vertelt hij over de moeilijkheden die het dorp moest overwinnen nog voor de eerste bomen geplant konden worden. Op het beoogde terrein hadden zeventien families uit het nabijgelegen dorp Tundar zich illegaal stukken grond toegeëigend. Formeel kan dat niet omdat het bos eigendom is van de staat, maar met wat steekpenningen kunnen rijke en machtige mensen hier heel wat voor elkaar krijgen. [3] Het duurde drie jaar om ze weg te krijgen. De spanningen liepen hoog op. Toen argumenteren niet bleek te helpen, hebben de dorpelingen de velden van de indringers vernield. De bezetters lieten zich niet onbetuigd en schoten één van de bewoners van Bada Bhilwada een pijl in zijn bovenbeen.
Ondertussen is er bamboe, eucalyptus en acacia aangeplant en groeit er veel gras. Maar nog steeds zijn de problemen niet voorbij. Geregeld komen mensen uit andere dorpen takken voor brandhout en bladeren voor veevoer stelen. De gemeenschappelijk gebouwde muur van kleine rotsblokken is niet voldoende om hen buiten het bos te houden. Ook de twee betaalde bewakers slaagden er niet in de diefstal te voorkomen. Nu hebben de Bada Bhilwada-ers een grote bewakingsgroep gevormd, die ervoor zorgt dat iedere dag vijf mensen het bos in de gaten houden.

Grote doorbraak bleef uit

Twee weken lang namen veldwerkers van Seva Mandir me mee naar veel afgelegen dorpen en gehuchten. Zodoende kreeg ik een indruk van de stimulerende functie van deze Indiase ontwikkelingsorganisatie. Zij is actief in honderden dorpen in het zuiden van de westelijke deelstaat Rajasthan, in de omgeving van Udaipur. Aansluitend bij een overheidsinitiatief om het analfabetisme terug te dringen, richtte zij zich begin jaren tachtig op volwassenen-onderwijs. [4] Naast lezen en schrijven probeerde zij van de dorpsbewoners mondige burgers te maken, die hun rechten bij de overheid zouden gaan opeisen. Omdat de belangstelling voor dit onderwijs gering was, haakte de organisatie eind jaren tachtig aan bij een overheidsprogramma om bomen te planten. De contacten die zij al in het gebied had kwamen goed van pas om lokale groepen op te zetten voor dit programma. Later kwam de overheid met een waterbeheerprogramma. Ook daaraan deed de organisatie mee.

Tegenwoordig werken er 230 mensen bij Seva Mandir, waarvan ruim een kwart vrouwen. In de dorpen wordt veel onderwijs-, kinderverzorgings-, gezondheids- en bosverzorgingswerk gedaan door ongeveer 700 lokale part-time medewerkers, die veel training, begeleiding en een geringe maandelijkse beloning van de organisatie krijgen. [5] Seva Mandir houdt zich ook bezig met betaald thuiswerk voor vrouwen en met landbouw. Van het begin af aan heeft zij veel nadruk gelegd op het vormen van eigen organisaties van dorpsbewoners zoals Gram Vikas (dorpsontwikkelingscomités), bosbeheergroepen en vrouwen(spaar)groepen.
In 2001/2002 ontving de organisatie een kleine zeventig miljoen roepie van een hele reeks donor-organisaties (= 1.400.000 euro, met een vergelijkbare koopkracht van ongeveer 14 miljoen euro). Grote gevers zijn kerkelijke organisaties zoals de Nederlandse Icco. Ook de Europese Unie, de Indiase regering en de Ford Foundation schenken wat geld.

Aan het eind van mijn verblijf bij Seva Mandir interviewde ik directeur Neelima Khetan in het prachtige hoofdkantoor te Udaipur. Hoewel de organisatie de afgelopen twintig jaar ontegenzeggelijk veel bereikt heeft, is Khetan niet bepaald tevreden. De grote doorbraak om via een beter gebruik van het land tot een drastische vermindering van de armoede te komen, heeft niet plaatsgevonden. “We hebben in totaal slechts 12.000 hectare kunnen aanpakken.”
Meer dan zeventig procent van de grond hier is in handen van de landelijke en lokale overheid. Het gaat dan om terreinen waar vroeger bossen en beboste weiden waren. In het overgrote gedeelte van deze gebieden hebben zoveel families illegaal stukken grond in beslag genomen of zich er zelfs gevestigd, dat het onmogelijk is om er gemeenschappelijk bos voor het hele dorp aan te leggen. “Om ecologische redenen alleen al zouden hier gemeenschappelijke bossen moeten komen. Maar ook omdat gemeenschappelijke bossen het brandhout, veevoer en water kunnen leveren aan de dorpsbewoners, die zij niet kunnen missen.” De bestaande situatie legaliseren en je dan richten op de stukken grond die overschieten is volgens Khetan praktisch onuitvoerbaar, omdat de bezette stukken grond her en der verspreid liggen zodat ze erg in de weg liggen als je gemeenschappelijk bos gaat opzetten. Bovendien is het een kwestie van sociale rechtvaardigheid. “De bewoners zijn zo kwaad over het inpikken van de gemeenschappelijke gronden, dan kan je dat toch niet formeel gaan toestaan. Het gaat meestal om rijkere en machtigere mensen.” Een belangrijk argument voor Khetan is ook dat het gezamenlijk beheer van de bossen de dorpsbewoners bij elkaar brengt, hen tot een hechtere gemeenschap samensmeedt. Zij is erg kwaad over de lakse Indiase overheid die begin negentiger jaren weliswaar met een fraaie boswet kwam, maar verder nauwelijks iets onderneemt tegen de indringers.
Gelukkig is er een hele serie voorbeelden van dorpen met sterke sociale leiders die het er niet bij laten zitten en vaak na jarenlang trekken en duwen, praten, dreigen, vechten en compromissen sluiten een stuk gemeenschapsgrond terugveroverd hebben en er nu bossen tot ontwikkeling brengen. [6] 
Helaas vormen de lokale autoriteiten vaak een rem op de ontwikkeling. Zij zijn gewend de zaken informeel te ‘regelen’ met de dorpsrijken. Er zijn nu zelfs nieuwe richtlijnen van de nationale overheid uit New Delhi waarbij zij de macht van bestaande dorpsorganisaties bij wateropvangprojecten overdraagt aan de officiële gemeenteraden, waar de rijken het meestal voor het zeggen hebben. [7]

Effectieve federatie van lokale bosgroepen

Ashish Aggarwal, deskundige van Seva Mandir, is zeker niet onverdeeld gelukkig met de nieuwe nationale boswet van 1990: “Grootschalige veldstudies laten zien dat bij deze poging tot decentralisatie (bij de nationale Joint Forest Management-wet van 1990 - jps) lokale elites, samen met lokale overheidsfunctionarissen en politici alle controle over de natuurlijke hulpbronnen naar zich toe getrokken hebben en dat de gemarginaliseerde sectoren van de samenleving, dat wil zeggen vrouwen en armen, verder in de marge gedrukt zijn.”
Om de problemen het hoofd te bieden heeft Seva Mandir geholpen bij het opzetten van een ‘Van Uthan Sangh’, een federatie van bosbeschermingsgroepen. Deze organisatie blijkt een effectieve steun te zijn voor de lokale groepen om stap voor stap de positie te veroveren waarop ze volgens de nationale boswet van 1990 recht hebben. [8]

Geen agressieve toon

Na twee weken met Seva Mandir-medewerkers opgetrokken te hebben, is mijn indruk dat iedereen zijn werk serieus opvat. Maar over de lokale medewerkers heb ik zo mijn twijfels. Verscheidene keren stonden de veldwerker en ik voor een gesloten deur bij een schooltje of bibliotheekje.

Khetan: “Daar heb je gelijk in. Dat komt omdat ook bij de overheidsscholen en -ziekenhuisjes in de dorpen de aangestelden vaak wegblijven. Dat is hier de cultuur. Maar het komt vaak voor dat een dorpsleerkracht of -bibliothecaris die zijn taak niet zo heel nauwgezet opvat, erg actief is als het gaat om herbebossing of wateropvang. Het zijn hier boeren. Zo gauw het om water of grond gaat is het een serieuze zaak, maar de school of de bibliotheek kan wel even wachten.”
Hoewel Khetan begrip heeft voor de boeren-leerkrachten, legt ze zich er niet bij neer dat scholen zomaar dicht zijn. Op dit moment loopt er een project met fototoestellen die de datum en de tijd op de foto afdrukken. De onderwijzers in de afgelegen dorpjes moeten zich aan het begin en het eind van de dag laten fotograferen met hun kinderen. Ze krijgen dan uitbetaald naar de dagen dat de school open is geweest. “Die fototoestellen zijn een middel. Een vervelend middel, want het systeem zou niet moeten draaien op controle, maar op motivatie. Maar het blijkt te werken. De scholen zijn nu meer open. Met die fototoestellen willen we duidelijk maken ‘neem dit werk serieus, het is niet zomaar een flutbaantje.’”
Eigenlijk zou de Gram Vikas (dorpsontwikkelingscomité) de controle moeten uitoefenen. Maar op het gebied van onderwijs en gezondheidszorg zijn ze minder stipt. Dat is voor haar minder belangrijk. Seva Mandir is bezig de betaling van deze lokale medewerkers te laten doen door de Gram Vikas, uit hun eigen dorpskas. De bedoeling is dat deze dan alerter zal reageren omdat het dan om haar eigen geld gaat. Verder moeten begeleiding van de veldwerker en uitgebreide trainingen de lokale medewerkers langzaam maar zeker overtuigen van het belang van hun werk.

In het jaarverslag zag ik dat Seva Mandir geld aanneemt van de Ford Foundation, Hindustan Lever (een dochter van Unilever) en zelfs de Wereldbank. Is dat niet merkwaardig omdat dit allemaal voorstanders zijn van de liberalisering die de landbouwprijzen omlaag drukt en zodoende de bodem onder het boerenbestaan wegslaat?
“We krijgen dat geld van de Wereldbank niet rechtstreeks, maar via de regering. Als we maar niet in een bepaalde richting gedrukt worden, hebben we daar geen moeite mee. Van de WTO enzo weten we niet genoeg. Maar op nationaal en deelstaat- niveau zijn we intensief betrokken bij allerlei discussies. We kritiseren de overheid, maar niet op een agressieve toon.
We proberen met oplossingen te komen. Ook stimuleren we de dorpsbewoners politieke standpunten in te nemen.” [9]

Donor-georiënteerd

“De dorpsbewoners worden gewoon in de maling genomen, geëxploiteerd.” Manoj Pande maakt zich kwaad als het herbebossingsproject van Seva Mandir ter sprake komt. Volgens hem wordt het aanleggen van bos via regeringsprogramma’s betaald met leningen van de Wereldbank. De overheid geeft de gebieden weliswaar twintig jaar gratis in bruikleen aan de dorpen. “Maar wat gebeurt er over twintig jaar? Als de overheid de Wereldbank-leningen niet kan aflossen zegt de bank ‘jullie hebben toch van die mooie staatsbossen’. Dan moeten de bewoners aan de staat gaan betalen voor het hout of het gras. Of het bos, wat zich dan juist helemaal hersteld heeft, wordt geprivatiseerd. De mensen moeten dan gaan betalen aan bedrijven en wie geen geld heeft, heeft pech gehad.”
Pande weet waar hij over praat. Hij werkt al twintig jaar in dorpjes in de Himalaya’s, is bestuurslid van de Himcon (zie artikel over Himalaya’s) en secretaris van een koepel van Himalaya-organisaties. “De bossen moeten teruggeven worden aan de lokale gemeenschappen en de overheid moet helpen ze weer in goede staat terug te brengen." Het onrecht van het afnemen van de gemeenschappelijke bossen moet ongedaan gemaakt worden.
Volgens Pande zijn veel NGO’s “donor-georiënteerd”. Die laten zich leiden door het beleid van de geldgevers. Ze houden zich bezig met de onderwerpen waarvoor geld ter beschikking is. “Ik twijfel niet aan de integriteit, de eerlijkheid van de mensen van Seva Mandir, zeker niet. Natuurlijk moet je in het praktische werk compromissen sluiten en moet je vaak diplomatiek optreden. Maar je moet duidelijk formuleren wat je rechtvaardig vindt, wat je uiteindelijk wil bereiken. Als je dat niet doet wordt ontwikkelingswerk teveel een technische zaak.”

Soortgelijke NGO’s in heel India

In allerlei dorpjes in Zuid-Rajasthan vinden echte veranderingen plaats. Maar hoe is dat verder in India? Zijn daar ook organisaties als Seva Mandir, of zijn jullie uniek?

“We zijn zeker niet uniek. Ik denk zelfs dat we heel representatief zijn voor hoe een NGO bezig kan zijn.” Dat betekent nog niet dat in ieder Indiaas dorp een dergelijke ontwikkeling gaande is. “Hier in het Udaipur-district is in globaal de helft van de dorpen een NGO als Seva Mandir actief. In andere streken in India is dat beduidend minder.” Maar ook daar zijn er heel wat volgens Khetan, al weet ze niet hoeveel. Een vergelijkbare ontwikkeling is volgens haar in heel India gaande. Hoe snel het veranderingsproces zal gaan, durft ze niet te voorspellen. Vooral ook omdat er tegelijkertijd een andere sterke, maar negatieve tendens is: dat armoede onder boeren toeneemt en dat nog steeds veel mensen van het platteland naar de grote steden trekken.

Madhav Taylor, een oude rot in het ontwikkelingsvak en coördinator van een van de vijf deelgebieden van Seva Mandir is minder voorzichtig. Volgens hem zal over tien jaar het Indiase platteland er heel anders uitzien. Dat weet hij zeker. Waarom? “Omdat we allerlei proefprojekten hebben die heel goed gaan. We hebben een aanpak die werkt en die gaan we gewoon verspreiden.” Hij zegt het zonder enige opwinding. Volgens hem gaat de verandering gewoon komen omdat de geschikte werkwijze is gevonden en omdat de nood hoog is.

Bronnen
1. = The Waste Land  making of grass-roots leaders; Nandita Roy; Seva Mandir en National Foundation for India; Udaipur en New Delhi, 2003; pagina 16 en volgende.
= Shyampura Village Visit Note; Seva Mandir; geen jaartal.
2. The Waste Land  making of grass-roots leaders; Nandita Roy; Seva Mandir en National Foundation for India; Udaipur en New Delhi, 2003; pagina 101.
3. Empowering Civil Society; Poonam Abbi; Seva Mandir; Udaipur, 1998. Op pagina 3 en 4 beschrijft Abbi precies hoe het omkopen in zijn werk gaat en wat de hoogte van de bedragen is.
4. The Waste Land  making of grass-roots leaders; Nandita Roy; Seva Mandir en National Foundation for India; Udaipur en New Delhi, 2003; pagina xi en volgende.
5. = The Micro-Politics of Development: an Anatomy of Change in Two Villages; Ajay S. Metha; Seva Mandir; Udaipur, 1996; pagina 16.
= Jaarverslag 2001/2002; Seva Mandir.
6. The Waste Land  making of grass-roots leaders; Nandita Roy; Seva Mandir en National Foundation for India; Udaipur en New Delhi, 2003.
7. ‘Why only panchayats - other local associations can also manage watersheds effectively’ in Down to Earth (15 januari 2004 ?); Rakshat Hooja, onderzoeker aan the Centre for Science Policy, Jawaharlal Nehru University, New Delhi; 
8. ‘Networking: the Jhadol Experience’ in Community Forestry; Ashish Aggarwal, medewerker van de NGO Seva Mandir; november 2003; pagina 18.
9. Twee opvallend kritische publikaties:
= The Micro- Politics of Development: an Anatomy of Change in Two Villages; Ajay S. Metha; Seva Mandir; Udaipur, 1996.
= Empowering Civil Society; Poonam Abbi; Seva Mandir; Udaipur, 1998.

Geschiedenis
Behalve de genoemde boeken geven de volgende publikaties informatie over de geschiedenis van Seva Mandir:
= Peaceful Revolutionaries  influences on the voluntarists of pre-independence India; Gregory Jones; Seva Mandir; zonder jaartal.
= ‘Fourth Umed Mal Lodha environment award lecture’; P.L. Agrawal; in Seva Mandir Newsletter van januari-juni 2003; pagina 10.

	*      *      *

VROUWENSPAARGROEPEN DOEN MEER
DAN ALLEEN GELD OPZIJ LEGGEN

“Zijn er ook vrouwengroepen in Nederland?”, “hoe gaat het met het trouwen daar?”, “wie beslist er over het kinderen krijgen?”, “welke granen verbouwen jullie?” Vijftien vrouwen vuren de ene vraag na de andere op mij af. Ik ben op bezoek bij de vrouwenspaargroep in Bichiwada in het zuiden van de West-Indiase deelstaat Rajasthan. [1+] Ze hebben me net uitgelegd dat ze iedere maand samenkomen en dat iedereen dan tien roepie meeneemt. Dat is twintig eurocent, met een vergelijkbare koopkracht van twee euro. De voorzitster neemt het geld in ontvangst, noteert het bedrag in een groot kasboek en in het persoonlijke spaarboekje van iedere vrouw apart en brengt het geld later naar de bank.
Er is nu 10.000 roepie in kas (200 euro met koopkracht van 2000 euro). Daarnaast is er nog duizend roepie binnengekomen aan rente. Vrouwen kunnen namelijk in dringende gevallen geld lenen tegen twee procent rente per maand. De moneylender, de lokale woekeraar, vraagt gemiddeld zes procent per maand [2], en dat geld ben je dan ook echt kwijt. Terwijl de rente nu in de gezamenlijke pot komt van de groep. Een gewone bank leent niet aan deze vrouwen. Daarvoor zijn ze te arm. Het geld is nodig bij bevallingen, ziekte, trouwen en bij een tekort aan eten of veevoer. Bijvoorbeeld een naaimachine kopen om daarmee geld te gaan verdienen, komt er niet van. Daarvoor zijn de bedragen die deze vrouwen opzij kunnen leggen te gering.
De maandelijkse bijeenkomst om het geld af te dragen is een mooie gelegenheid om allerlei kwesties van de groep en van vrouwen afzonderlijk door te spreken. In geuren en kleuren vertellen de vrouwen me hoe ze eens met zijn allen de echtgenoot van een vrouw opgezocht hadden om hem te ‘vragen’ waarom hij haar sloeg. Klaarblijkelijk had hij geen behoefte aan een tweede gesprek, want hij mishandelde haar nu niet meer. Ook stapt de hele vrouwenspaargroep af op mensen uit een ander dorp die illegaal een stuk grond in het gemeenschappelijk bos van hun dorp bezet hebben. Ze zijn wat dat betreft voortvarender dan de mannen. En daar zijn ze trots op!

Een paar dagen later ben ik te gast bij de vrouwenspaargroep in het uiterst afgelegen gehucht Dhala. Zo enthousiast, vrolijk en luidruchtig de vrouwen in Bichiwada waren, zo stil, en verlegen zijn ze hier. De sfeer is bedrukt door de bittere armoede in dit dorp. Volgend jaar beginnen de eerste activiteiten van ontwikkelingsorganisatie Seva Mandir om het moessonwater op te gaan vangen met een kleine stuwdam om zo de landbouwproduktie te vergroten. Over een jaar of vijf à zeven zal de ergste armoede voorbij zijn. Als ik de groep vraag wat hun grootste probleem is, antwoordt de voorzitster: “Ongeletterdheid!” Als ze zouden kunnen lezen en schrijven zouden ze meer gedaan kunnen krijgen van de autoriteiten en zouden ze makkelijker iets kunnen doen aan hun armoede. De vrouwen zijn vastbesloten hun eigen kinderen naar school te sturen, hoe dan ook.

Het dorp Madri, waar 160 families wonen, heeft maar liefst drie vrouwenspaargroepen met ieder twintig leden. Twee jaar geleden zijn de groepen begonnen. Zij hebben het initiatief genomen om wc’s en badkamers te bouwen met hulp van Seva Mandir. Maar liefst 130 zijn er gekomen. Gesteund door dezelfde organisatie hebben zij ook een crèche opgezet. De groepen doen verder veel aan gezondheidszorg: voor kinderen uit het dorp hebben zij inentingen geregeld en voor 37 dorpelingen TBC-vaccinaties.
Als ik bij de groep op bezoek ben, bespreekt de voorzitster, nadat het kasboek ingevuld is, verschillende gezondheidskwesties. Zij heeft bij Seva Mandir een training gevolgd en een duidelijke handleiding ‘Vrouwen en Gezondheid’ meegekregen. Allerlei maatschappelijke problemen zoals te zwaar werk voor dagloners, slechte betaling en mishandeling door echtgenoten wijst het boek aan als mogelijke oorzaak van veel voorkomende gezondheidsproblemen. Naast goede hygiëne, goede voeding, lichaamsoefeningen en bezoek aan een dokter raadt de handleiding dan ook aan vrouwengroepen te vormen die gezamenlijk optreden. Zo grijpen sparen, elkaar onderling steunen en verbeteren van de gezondheid op een natuurlijke manier in elkaar.

Noten
1+. De Indiase ontwikkelingsorganisatie Seva Mandir heeft de vrouwenspaargroepen opgezet. Onder andere de Nederlandse ICCO ondersteunt deze organisatie financieel.
2. ‘Rural savings and credit: emerging issues from south Rajasthan’; Rohit Jindal in Seva Mandir Newsletter van april-juni 2002; pagina 3. 

	*      *      *

OUDE WATEROOGST-TECHNIEKEN KOMEN WEER TERUG

Poëtisch boek over de groene woestijnen van Rajasthan

Anupam Mishra heeft een prachtig dichterlijk boek geschreven over het opvangen van regenwater, het ‘wateroogsten’, in de woestijnachtige West-Indiase deelstaat Rajasthan. [1] Het boek riep enthousiaste reacties op. In de noordelijke deelstaat Punjab vertaalde iemand het boek, liet het op eigen kosten drukken en verspreidde het gratis. In sikh-tempels wordt het nu besproken. In een andere deelstaat verzorgde de regering zelf een herdruk en stuurde naar alle dorpen een exemplaar. In de noordoostelijke deelstaat Bihar schreef iemand in dezelfde trant een boek over de wateroogst-cultuur uit deze streek. Zonder dat Misha ook maar iets aan promotie gedaan heeft, is het boek nu in zeven talen verschenen. Kortom: er blijkt opvallend veel belangstelling voor deze eeuwenoude technieken te zijn.

U heeft een prachtig boek geschreven over de cultuur van het wateroogsten in Rajasthan. Wat is de betekenis van deze oude technieken voor onze tijd?

Anupam Mishra: “Wateroogsten is geen geschiedenis waar je wat foto’s van kan maken, een boekje over kan schrijven en vervolgens kan vergeten. Het is een levende cultuur, die in veel gebieden in India bestaat. Een jaar of twintig, dertig is het wateroogsten verwaarloosd, omdat de regering met allerlei programma’s bezig was. Maar die blijken niet te werken. Je kan wel een dieselpomp bij een waterput zetten, maar na een tijdje pomp je zout water op. Daar heb je niets aan, noch om te drinken, noch om mee te bevloeien. Ik heb niets tegen dieselpompen of tegen handpompen. Maar het gaat erom dat je het grondwater aanvult, dat je jaarlijks niet meer wegpompt dan erbij komt en dat je het grondwaterpeil in de gaten houdt. Intussen erkennen NGO’s, regeringsinstituten, de Wereldbank en noem maar op allemaal dat je het regenwater moet opvangen.”

Ik heb in Rajasthan heel wat waterputten gezien, maar ik had niet de indruk dat ze het culturele middelpunt waren van het dorp, zoals u beschrijft.

“Deze putten waren zeker verlaten en vervuild, afval erin gegooid.” 

Er stonden dieselpompen naast, er werd in gezwommen en gewassen.

“Ja, dat is de zogenaamde ‘ontwikkeling’ in de buurt van de grotere steden, waar NGO’s actief zijn en de overheid. Maar verder op het platteland zijn de putten nog wel echt in gebruik. Een meerderheid van de gebieden in India is afhankelijk van de traditionele technieken, zeker zestig procent. Je kan een gedeelte van het jaar wel water uit de rivier oppompen, maar dat is vaak vervuild. Het water in de putten echter, komt van het grondwater. Het is zes maanden gefilterd. Ook het opgevangen regenwater is goed, mits het dak of het opvangterrein waar het water vandaan komt brandschoon is. De enige technieken op het gebied van watervoorziening die werken, blijken de traditionele te zijn. Die technieken komen steeds meer terug. Dat groeit. Datzelfde geldt voor traditionele gewassen. Neem Punjab, waar de Groene Revolutie is begonnen. [2+] Nu is er verzilting en het grondwaterpeil is flink gezakt. De boeren móeten daar nu wel andere gewassen zoeken. Ze móeten wel terugkeren tot betrouwbare gewassen en tot de beproefde technieken voor de watervoorziening.”

Kunstmatige meertjes opnieuw in gebruik

Ruim dertig ‘tanks’ hebben dorpelingen in het Warangal-district in Andhra Pradesh de laatste zes jaar opgeknapt in samenwerking met de NGO MARI. ‘Tanks’ zijn kunstmatige meertjes van een paar hectare tot enkele tientallen hectare groot. [3+] 
Boerinnen en boeren bouwen een aarden wal van een meter of twee hoog rondom een geschikt terrein. Een gedeelte van de omtrek laten zij open. Aan deze kant ligt een naar de tank toe aflopende helling. Dat is het opvanggebied. In het regenseizoen stroomt het regenwater van deze helling naar de tank. Daar sijpelt het langzaam de grond in. Zo stijgt het grondwaterpeil in de buurt van het meertje en daarmee het waterniveau in de putten. Ook de vochtigheid van de grond neemt toe. Met het water in de tank bevloeien boerinnen hun akkers. Hun vee kan uit het meertje drinken.

Al vele eeuwen zijn er honderden tanks in dit gebied. Sinds de vijftiger jaren zijn ze echter in onbruik geraakt, omdat het beheer in handen van de overheid terecht gekomen was. Deze besteedde weinig aandacht aan de tanks omdat ze inzette op grootschalige dam-projecten en het oppompen van grondwater. In 1998 hebben Krishi Vedikas, boerenverenigingen, uit de dorpen Somaram en Burugumalla het initiatief genomen hun oude tanks en de bijbehorende opvangterreinen schoon te maken en de aarden wal te herstellen. Het slib uit de tanks verspreidden zij op hun akkers. Dat jaar hadden zij veertig tot tachtig procent minder kunstmest nodig, terwijl hun oogsten twintig tot zestig procent stegen.

MARI hielp de boeren met de organisatie en met het verkrijgen van de noodzakelijk leningen en giften om de werken te laten uitvoeren. Dorpelingen die om werk verlegen zaten voerden als dagloners het werk uit. Zodoende hoefden zij niet een paar maanden van het jaar naar andere, rijkere streken te trekken om geld te verdienen. Ondertussen is het opknappen van tanks zo’n succes dat de lokale overheid enthousiast is en de staatslandbouwbank goedkope leningen verschaft. [4+]

Noten
1. The Radiant Raindrops of Rajasthan; Anupam Mishra, Engelse vertaling Maya Goburdhun Jani; Engelse uitgave: Research Foundation for Science, Technology and Ecology; New Delhi, 2001. Met een uitgebreid voorwoord van Annie Montaut. Voor bestelling: email: vshiva@vsnl.com; fax: 00 91 11 685 6795.
2+. De ‘Groene Revolutie’ introduceerde nieuwe variëteiten tarwe die een hogere opbrengst geven per hectare, maar die veel water en kunstmest vragen.
3+. Het woord ‘tank’ is een van de weinige Hindiwoorden die in het Nederlands ingeburgerd zijn geraakt. Volgens het woordenboek is de eerste betekenis: “(in Voor-Indië) kunstmatig reservoir, gebruikt voor baden, wassen, het opslaan van drinkwater enz.” ‘Voor-Indië’ omvat het huidige India, Pakistan en Bangla Desh.
4+. = ‘Restoration of ‘Tanks’ as Community Lifeline  an experience of developping community demand driven tank restoration approach, AP, South India’; MARI
= Een interessant en gedetailleerd verhaal over het herstellen van twintig tanks in het zuiden van Andhra Pradesh kan je vinden in: ‘Taking Water to Every Doorstep - tanks rehabilitation programme in South India’ in Wastelands News; R.P. Agrawal; Society for Promotion of Wastelands Development; New Delhi; mei-juli 2001; pagina 26. Het opknappen van de tanks combineren de boeren, gestimuleerd door een NGO, met een hele serie eenvoudige, goedkope maar bewerkelijke, van ouds bekende ingrepen die gezamenlijk de landbouwproduktie fors verhogen.

	*      *      *

EEN RIJKE EN GEVARIEERDE OOGST, ZONDER EEN DRUPPEL WATER

Boerinnengroepen uit Andhra Pradesh herintroduceren 
hun traditionele, lokale gewassen

“Kijk eens hoe prachtig alles erbij staat!”, roept Salome Yesudas me enthousiast toe. Ze is deze dagen mijn begeleider, tolk en privé-landbouwkundige. Ze heeft me meegenomen naar boerin Chandramma in het dorpje Bedakanne in de Zuid-Indiase deelstaat Andhra Pradesh. Met zijn drieën bezoeken we de velden van de vrouwengroep uit het dorp; deze groep is opgezet door de ontwikkelingsorganisatie DDS. [1] “Ja” antwoord ik op Yesuda’s hartekreet, eerder uit beleefdheid dan uit instemming. Eigenlijk vind ik het er hier doodgewoon uitzien. Alsof ik op een mooie juni-dag langs een maïsveld loop. Totdat ik me met een schok realiseer dat ik niet in het regenrijke Nederland ben en dat het geen juni is  al loopt het tegen de dertig graden  maar half januari. Wat betekent dat dit het tweede gewas is sinds de moesson en dat het opgekomen is zonder een druppel regen, omdat hier buiten de moessonperiode gewoonlijk geen buien vallen. Deze akkers worden bovendien niet bevloeid. Het enige vocht dat de planten krijgen is wat dauw in de ochtend. Het borsthoge gewas, wat ik aanzag voor maïs, blijkt sorghum te zijn.
Op een volgende akker staan meer dan twintig verschillende gewassen door elkaar heen, waaronder vijf soorten gierst, allerlei peulvruchten en enkele oliezaden. Chandramma laat me ze allemaal zien. Verder komen er op het veld nog zo’n vijftien ‘onkruiden’ op, waarvan ze de bladeren plukt als groente. Sommige kruiden zijn niet eetbaar voor mensen en dienen als groenvoer voor de beesten. Enkele hebben een medicinale werking.
Ik ben helemaal verbluft. Ik kan me bijna niet voorstellen dat al deze gewassen zo fraai op kunnen groeien in dit kurkdroge seizoen, zonder irrigatie. ‘Unbelievable’, ‘amazing’ en ‘incredible’ zijn de woorden die in de loop van de dag geregeld van mijn lippen komen. Niet voor niets blijken deze gewassen hier ‘Satyam Patalu’, ‘gewassen van de waarheid’ te heten.

Nadat we de velden bekeken hebben, gaan we in de schaduw van een boom zitten. Chandramma begint te vertellen: “In onze jeugd waren onze akkers er erg slecht aan toe.” Ze spreekt altijd in het meervoud en doelt dan op de arme dalit-boerinnen uit het dorp waar ze van jongs af aan bijhoort. “We hadden geen vee en zodoende geen mest. We hadden ook geen geld om te laten ploegen. We moesten daarom wel als dagloners werken bij grote boeren. We waren wanhopig, want ons loon was zo laag en we wisten dat dit altijd zo zou blijven. Toen kwamen we met dertig vrouwen bij elkaar en vroegen de DDS een lening om goede grond te pachten. Later zijn we onze eigen, braakliggende akkers met DDS-leningen gaan opknappen.”
Bij elkaar verbouwen de vrouwen zo’n veertig tot vijftig verschillende traditionele gewassen. “Sommige kunnen goed tegen insektenplagen en andere zijn bestand tegen droogte. We hebben soorten die het goed doen als de moesson erg lang op zich laat wachten en andere waarbij de aren niet verrotten als er nog een verlate stortbui valt. Sommige planten groeien breeduit over de grond en houden zodoende de vochtigheid van de grond vast, andere groeien recht omhoog en vangen veel zon op. Sommige gewassen onttrekken veel voedingsstoffen uit de aarde, andere voegen die juist toe. En dan hebben we ook nog variëteiten die veel graan opleveren als alles meezit.” [2+] 
Het is Chandramma’s droom dat alle vrouwen van de groep ooit “drie acre (1,2 hectare) mooie grond in bezit zullen hebben; dat ze die niet meer hoeven te pachten.” Nu ze toch over haar dromen spreekt voegt ze er na een korte stilte aan toe: “En voor ieder een paar ossen (als trekdieren) en een buffel (voor de melk).”

Dan gaan we naar boerin Anjamma in het dorp Gangwar. Ze is een van de grote sterren in de DDS-wereld. In de dorpszaadbank die zij beheert heeft ze meer dan vijftig soorten traditionele zaden. [3+] Ze is helemaal met niets begonnen. “Toen ik trouwde had ik maar één sari (kleurige omslagdoek). Een sikkel en een geit, dat was alles wat ik inbracht. Mijn man was dagloner en we hadden geen grond.” Ondertussen hebben ze twaalf acres (4,8 hectare) en behoren daarmee tot de middelgrote boeren.
Het is een kwestie geweest van heel hard werken, van taai volhouden. Maar Anjamma heeft haar succes ook te danken aan haar uitzonderlijk grote boerenkennis, gebaseerd op een diepe interesse voor alles wat met grond, zaad en boerderijdieren te maken heeft. Bij haar huwelijk trok ze in bij de familie van haar man. Dat bleek een stimulerende omgeving te zijn. “Mijn schoonvader was echt een expert. We woonden met een heleboel familieleden samen, die allemaal met hun ervaringen thuis kwamen. Als dagloner, wat ik in die tijd was, keek ik zowel bij het wieden als bij het oogsten goed rond naar wat de beste planten waren. Dan vroeg ik daar wat zaad van. Ook de DDS-vrouwengroep die zestien jaar geleden begon, bracht me op veel nieuwe ideeën.” Ondertussen blijft Anjamma experimenteren. Dat zit haar nou eenmaal in het bloed.

Volgens Anjamma gaan langzaam maar zeker alle boeren over op gemengde teelt van traditionele gewassen. Glunderend vertelt ze hoe vorig jaar een grote boer uit het dorp met zestig acres grond en de modernste zaden bij haar verschillende soorten traditioneel zaad was komen halen, omdat zijn oogst mislukt was. Dit jaar had hij een prima oogst gehad en pas geleden was hij de dubbele hoeveelheid komen terugbrengen van wat hij vorig jaar van haar gekregen had. Ze kent ook boeren uit de buurt die met suikerriet gestopt zijn. Ook die komen bij haar om zaad.

‘Waarom zal je al die moeite doen?’

Hoe is het mogelijk dat boeren massaal overgestapt zijn op andere landbouwmethoden en ander zaden, die zoveel problemen met zich meebrengen?

Yesudas: “Zo’n twintig jaar geleden kwamen hier de moderne gewassen in zwang. De overheid zei tegen de boeren ‘waarom zal je al die moeite doen met die verschillende gewassen door elkaar heen. Neem deze moderne zaden en je hebt meer opbrengst en minder werk’. De overheidsvoorlichters stimuleerden de boeren van het grote aantal gewassen voor eigen gebruik over te stappen op enkele commerciële gewassen zoals suikerriet. ‘Met het geld dat je verdient kan je op de markt alles kopen wat je nodig hebt.’ Dat sprak sommige boeren aan, ze kochten de zaden en bijbehorende kunstmest en pesticiden. Daarvoor moesten ze een lening sluiten. Voor de verbouw van de traditionele gewassen kon dat nooit, maar voor de nieuwe gewassen ging dat gemakkelijk. De gewassen deden het goed en brachten veel geld in het laatje. Steeds meer boeren gingen hiertoe over. Totdat er een slecht jaar was en de oogst mislukte. Toen zaten de boeren in het schip. Ze hadden weinig opbrengst, maar moesten wel hun lening aflossen. Er stonden ook geen andere gewassen op het veld die de klap konden opvangen.”
Door de geldproblemen was het moeilijk opnieuw zaad te kopen. Vroeger hielden de boerinnen een gedeelte van de oogst apart als zaad voor het nieuwe seizoen. Maar dat kon niet meer omdat de moderne zaden hybriden zijn. Die hebben in de volgende generatie een veel lagere opbrengst. Verder leverden de nieuwe gewassen veel minder groenvoer op, zodat het moeilijker werd buffels en ossen te houden. Het duurde daarom veel langer voordat alle velden geploegd waren. Noodgedwongen zaaiden de boeren hun akkers te laat in. Omdat ze nu chemische bestrijdingsmiddelen gebruikten, was er nu ook minder ‘onkruid’. Dat betekende: minder groente op tafel, minder groenvoer voor de dieren en minder dagloon-arbeid bij de grote boeren.
“Kortom: het hele systeem raakte in het ongerede. De boeren waren wanhopig. Dolgraag zouden ze naar het oude systeem terug willen.” Maar dat kon niet, omdat ze hun oorspronkelijke zaden kwijt waren. Gelukkig had ieder dorp nog wel zo’n tien, twintig boeren die de oude zaden waren blijven gebruiken. De DDS vormde dalit-boerinnen-groepen en stimuleerde de herintroductie van deze traditionele gewassen met de bijbehorende traditionele landbouwmethoden.

Er zijn nog wel meer redenen die de overstap verklaren. De televisie, de radio en de kranten lieten iedere keer opnieuw rijst en tarwe zien als het gewone voedsel, waardoor het eten van sorghum en gierst ouderwets begon te lijken. Iets voor de armen. Op de markt werd het moeilijker deze granen te verkopen. De DDS is ondertussen een tegenoffensief begonnen. Met een fraai uitgegeven kookboek-agenda en met een prachtig vormgegeven restaurant met de heerlijkste traditionele gerechten probeert zij de regionale keuken bij de middenklasse in ere te herstellen. Als dat lukt, zal dat vervolgens zijn weerslag vinden in de media, later in de eetgewoonten van de kijkers en lezers en weer later in de marktprijzen.

Een feestelijke karavaan van ossenkarren

Om zoveel mogelijk waardering voor de traditionele gewassen op te wekken organiseert de DDS jaarlijks half januari een ‘mobiel biodiversiteits-festival’. Het sluit aan bij het Pongal-feest, wat over heel India gevierd wordt. Het is een oogstfeest. Half januari is namelijk de winterrijst binnen. Het festival begon dit jaar met een plechtige en feestelijke opening in het dorp Bidakanne met een reeks toespraken van hoogwaardigheidsbekleders, het aansteken van olielampjes door boerinnen die ze voor kleurig beschilderde potten met zaad zetten en met het uitreiken van biodiversiteitsprijzen aan boerinnen en boeren die zich op dit gebied erg verdienstelijk hebben gemaakt. Natuurlijk is er veel muziek en dans. Het stralende middelpunt vormen twaalf ossenkarren die de verschillende zaden ingelijst achter glas met zich meedragen. De karren zijn kleurig beschilderd en versierd met bloemen, grassen en aren. Ook de ossen zijn versierd; hun horens zijn groen, rood of blauw geschilderd en op hun koppen dragen ze kleurige kleedjes met flosjes.
Als ik een paar dagen na de opening van het festival in Yedakulapally rond het middaguur aankom, tref ik de ossenkarren opnieuw. De karavaan bezoekt zestig dorpen. De ontvangstplechtigheid is net achter de rug. De muzikanten dansen en springen in het rond. De zanger nodigt een oude vrouw van het dorp uit in het midden te komen staan, doet haar een prachtig paarse sari over haar hoofd en schouders en zingt haar een lied toe over grootmoeders die ‘echt rijk’ zijn. “Ik ben dol op deze vrouw”.
Even later trekt de hele stoet door het dorp. Vrouwen zingen traditionele liederen over de verschillende gewassen en ook wat luchtigere, humoristische liederen. Een groep mannen en vrouwen met korte stokken in hun handen voert een ingewikkelde volksdans uit, waarbij ze ritmisch op de stokken van hun telkens wisselende partners slaan. Vijf keer trekt de feest-karavaan rond de dorpstempel. De trompettist blijft keer op keer zijn wangen angstwekkend bol blazen en de dansers blijven onvermoeibaar stofwolken opwerpen.

Op een open plek in het dorp is voor de gelegenheid een tent gebouwd van dunne boomstammen en rieten matten, aan elkaar gesjord met touw. Na het feestelijke rondtrekken vindt hier een dorpsvergadering plaats. Eerst zingen de vrouwen een langdurig lied waarin alle gewassen en variëteiten stuk voor stuk aan bod komen.
Satheesh, de directeur van de DDS, houdt een toespraakje waarin hij erop wijst dat de organisatie drie jaar geleden dorpsmarkten in het leven geroepen heeft, waarbij boeren uit de omgeving aan en van elkaar kunnen kopen. “Nu moeten jullie ons de garantie geven dat jullie ook echt de traditionele gewassen gaan leveren.” Vervolgens wijst hij erop dat de overheid in het officiële noodvoedselprogramma alleen maar rijst uitdeelt. “Dat komt omdat de rijstboeren een organisatie hebben waarmee ze de regering kunnen beïnvloeden. Gierstboeren zouden ook zo’n organisatie moeten hebben. Zodat het tot de overheid doordringt hoe belangrijk gierst is voor de gezondheid, de voeding en voor de duurzaamheid van de landbouw. Dan zullen we ook goede prijzen krijgen.”
Daarna voeren allerlei boeren en boerinnen het woord. Verschillende beloven plechtig dat ze gierst gaan telen. Een oudere boer zegt zelfs dat hij gierst zal verbouwen of hij die kan verkopen of niet. Een oudere vrouw benadrukt dat ze door hun eigen zaden weer ‘vrij’ geworden zijn, de landbouw weer in eigen hand gekregen hebben. Op het eind vraagt een boer iedereen zijn hand op te steken die komend jaar gierst gaat verbouwen. Alle vrouwenhanden gaan de lucht in en van de mannen het merendeel.

Insekten bestrijden zonder gif, op de traditionele manier

In het gebied waar de DDS actief is gebruiken boeren van oudsher allerlei methodes om insektenplagen tegen te gaan. Bijvoorbeeld:
1. Diepploegen in de zomer. Larven die in de grond zitten komen aan de oppervlakte. Vogels pikken ze op of de felle zomerzon verschroeit ze.
2. Stoppels verbranden. Het liefst aan het eind van de middag en begin van de avond. Dan vliegen heel wat nachtinsekten de vuurtjes in. Je kan ook houtvuurtjes aanleggen of lampen neerzetten.
3. Tussenplanten. Bepaalde gewassen (bijvoorbeeld sorghum) tussen het hoofdgewas (bijvoorbeeld erwten) zetten. De sorghum trekt vogels aan die meteen op het veld rondkijken naar insekten(larven).
4. Voederbakjes plaatsen. Per acre (0,4 hectare) heb je twintig bakjes op staken nodig met water en gekookte rijst. Daar komen vogels op af. Je kan ook gekookte rijst met een felle plantaardige kleurstof over het veld uitstrooien.
5. Vangplanten plaatsen. Insekten verkiezen bepaalde bloemen zoals afrikaantjes (marigold) of planten zoals castor, zonnebloem of maïs boven de eigenlijke gewassen. Je kan ze tussen het gewas neerzetten. Je moet ze goed nakijken op insekten en deze dan vernietigen.
6. Bespuiten met een extract van mest en urine. Dat moet een keer of drie gebeuren voordat de insekten eitjes gaan leggen. Ze vermijden dan de stinkende planten. Het spuitmiddel is meteen goede voeding voor het gewas.
7. Bespuiten met een extract van tabak of van chili en knoflook.
8. Bespuiten met neem. Maak voor een acre een extract van vijf kilo neemzaden. Neembomen zijn algemeen in India.
9. Bespuiten met suikeroplossing. Los vier kilo ruwe rietsuiker op in tachtig liter water. Dat is genoeg voor een acre. Mieren komen op het zoete laagje af en vreten meteen de schadelijke insekten op.
10. Insekten plukken. Gewoon met de hand insekten van de gewassen halen, of een doek onder de planten leggen en dan flink schudden, zodat ze van de planten af vallen. 
11. Lijmstroken ophangen. De insekten zien de felgekleurde stroken aan voor bloemen.

Al deze bestrijdingsmiddelen en -methoden zijn erg goedkoop. Als je op tijd neemzaad oogst, hoef je in het seizoen geen neemzaadolie op de markt te kopen. Tabak wordt in de streek niet verbouwd. Daar moet je dus geld voor neertellen.
Neemcake, de opgedroogde prut die overblijft als je neemextract maakt, na de oogst op de akker verspreiden en onderploegen. Dat helpt tegen planteziekten.

Naast deze traditionele technieken verspreidt de DDS ook fermonen-vallen. Het zijn lange plastic zakjes met onderin een oplossing van geurstoffen van vrouwelijke insekten. De mannetjes komen hier op af en verdrinken. De fermonenvallen geven aan hoeveel insekten op het veld actief zijn en of het tijd wordt om te spuiten. [4]
Ook spuiten boeren wel eens met een preparaat van insekten die een virusziekte hebben. Het middel komt uit een landbouw-laboratorium. Maar in principe kunnen boeren het ook zelf maken. 

In het district Warangal, zo’n tweehonderd kilometer ten oosten van het gebied waar de DDS werkzaam is, gebruiken ruim driehonderd katoenboeren uit verschillende dorpen al drie jaar geen chemische bestrijdingsmiddelen meer. En dat terwijl katoenteelt berucht is om het zware gebruik van bestrijdingsmiddelen. De resultaten zijn prima. De onkosten voor biologische bestrijding zijn negentig procent lager dan bij het inzetten van synthetische pesticiden. Na drie jaar is de oogst even goed. [5+]

Een levend hek

Een serie agaven op een rij, vormt een prima natuurlijk hek, om een akker of een dorpsbos, -weide of -hooiland te beschermen tegen wilde dieren en loslopend vee. Dat is nodig want deze kunnen behoorlijke schade toebrengen aan de gewassen; soms gaat tachtig procent van de opbrengst verloren. Ook veroorzaken de beesten erosie door overbegrazing. Een rij agaven is even afdoend als prikkeldraad, maar veel goedkoper.

De agave is een tropische vetplant met lange, leerachtige, dikke bladeren met aan de randen scherpe stekels, die de dieren afschrikken. De agave groeit snel, vergt weinig onderhoud, is makkelijk te vermeerderen en houdt met haar wortels grond vast die anders bij de tropische buien zou wegspoelen. Bij een bepaalde agave-soort, de aloëvera, bevat de bladeren een kleurloze gelei die een geneeskrachtige werking heeft en als natuurlijke basis dient voor veel schoonheidsmiddelen. De bladeren doen een goede prijs op de markt. Een andere agave-soort bevat sterke vezels waar boerinnen sisal van maken voor touw of matten.
Er zijn tientallen soorten planten, bomen en struiken in gebruik als zelfaangroeiend hekwerk, maar de agave presteert het best bij het tegengaan van erosie: een vermindering van bijna negentig procent! [6]

Noten
1. ‘DDS’ staat voor ‘Deccan Development Society’. Dit is een NGO in de Zuid-Indiase deelstaat Andhra Pradesh. Zie het artikel ‘Zuid-Indiase plattelandsorganisatie maakt mooie woorden waar - radicale boerendemocratie’ in India Nu; Jan Paul Smit; mei-augustus 2003; pagina 20;
 http://www.ddh.nl/duurzaam/landbouw/2003/februari/democratie.html
2+. = Een uitvoerige beschrijving van gemengde teelt in combinatie met het opknappen van traditionele, grote, open waterreservoirs en tal van eenvoudige maatregelen staat beschreven in: ‘Taking Water to Every Doorstep - tanks rehabilitation programme in South India’ in Wastelands News; R.P. Agrawal; Society for Promotion of Wastelands Development; New Delhi; mei-juli 2001; pagina 26. Het artikel beschrijft praktijken in het zuiden van Andhra Pradesh.
= Voor een optimistisch verhaal in dezelfde trant, zie: ‘Inspiring Initiatives - soil and moisture conservation - a case study from eastern India’ in Wastelands News; R.P. Agrawal; Society for Promotion of Wastelands Development; New Delhi; februari-april 2003; pagina 51.
3+. Een andere DDS-boerin, Lakshmama, heeft meer dan tachtig verschillende soorten zaad. Fruits of Diversity  global justice and traditional knowledge; Uwe Hoering; Church Development Service  EED; Bonn, 2002; pagina 10.
4. ‘Pheromone trap’ in Indian Farming; november 2003, pagina 32.
5+. = Persoonlijke informatie van boeren uit dit district.
= ‘Reaping rich harvest without pesticides’ in The Hindu; Gollapudi Srinivasa Rao; 17 december 2003.
De NGO die de boeren bijstaat is MARI.
6. ‘Life fencing system for crop protection and natural resource conservation’ in Indian Farming; M.S. Pendke en A.U. Gitte van de Marathwada Agricultural University, Parbhani (Maharastra); november 2003; pagina 29.

Extra bronnen
Naast de publikaties genoemd in de noten:
= Crops of Truth  farmers’ perception of agro-biodiversity in the Deccan region of South India; P.V. Satheesh; International Development Research Centre, Canada en Deccan Development Society, Hyderabad, India; zonder datum, ongeveer 2000.
= Agro-Biodiversity in Andhra Pradesh  a farmers’ perspective; Deccan Development Society en A.P. Coalition on Defence of Diversity.

“WIJ HEBBEN NIETS NIEUWS BEDACHT”

interview met DDS-directeur Satheesh

Wat is de rol van de DDS bij de herintroductie van de traditionele zaden?

“De meeste NGO’s zeggen dat ze boeren ‘trainingen geven’ en dat ze ‘verfrissende ideeën inbrengen’. Zo zien wij onze rol niet. Wij gaan naar de mensen toe, praten met hen en zoeken naar hun kracht. Zij zelf ervaren hun huidige grote problemen als het falen van hun kennissysteem. Terwijl wij juist zeggen ‘jullie kennis van de traditionele zaden en landbouwmethoden is juist jullie kracht’. Wij hebben niets nieuws bedacht en ook geen nieuwe ideeën van elders hier naartoe gebracht. Hooguit kan je zeggen dat de DDS de boeren bij elkaar gebracht heeft, hen gestimuleerd heeft dorpszaadbanken te beginnen en de stap te zetten tot het weer opnieuw gaan verbouwen van de traditionele gewassen.”

Is de DDS een roepende in de woestijn? Staat zij alleen met haar visie?

“Wij zijn zeker geen geïsoleerde organisatie meer. Een paar jaar geleden vond bijna iedereen onze ideeën ouderwets en achterhaald. Maar neem bijvoorbeeld de officiële opening van het biodiversiteits-festival. Daar waren wetenschappers en lokale bestuurders die openlijk zeggen dat de lokale variëteiten zo belangrijk zijn, zoveel voedzamer en gezonder, beter geschikt voor de droge gebieden en goed te verkopen aan mensen uit de stad die genoeg hebben van resten bestrijdingsmiddelen in hun voedsel. Het is goed voor de grote boeren die in de tent zaten dat te horen. Een paar jaar geleden zouden ze er niet over gepiekerd hebben om naar zo’n bijeenkomst van ons toe te komen, waar de DDS met allerlei ‘achterlijke ideeën’ aankwam. Nu waren ze er en hoorden de mensen die zij belangrijk vinden allemaal hetzelfde verhaal vertellen: dat in het verbouwen van de lokale gewassen zoveel toekomst zit.
Veel boeren blijken onze ideeën geaccepteerd te hebben en zeggen onze kant op te willen. Dat is een intentieverklaring. Of ze die in actie gaan omzetten moet nog blijken.”

Overigens gelooft Satheesh niet in een snelle verovering van de markt door de traditionele granen en gerechten. Daarvoor lijkt hem de (advertentie)kracht van de grote voedingsconcerns te groot. Het Indiase overheidsbeleid gericht op grootschalige, ‘moderne’, industriële landbouw kan in zijn ogen echter niet anders dan tot rampen leiden. De wal zal het schip keren. “Wij moeten dan laten zien dat de traditionele landbouw een reëel alternatief is.” [1] 

In je toespraak in Yedakulapally had je het over een ‘organisatie van gierstboeren’. Hoe zie je dat voor je?

“Tja, dat zal een nieuw soort organisatie moeten zijn. Maar laat ik eerst zeggen dat we onze twijfels hebben of een NGO boeren zou moeten organiseren. Ik denk van niet. 
Toch is er organisatie nodig op verschillende niveaus:
1. in de dorpen, via bijeenkomsten zoals je gezien hebt;
2. tussen verschillende NGO’s die in dezelfde dorpen actief zijn;
3. tussen NGO’s die met dezelfde onderwerpen bezig zijn (bijvoorbeeld de Andhra Pradesh Coalition in Defence of Diversity); 
4. nationaal (bijvoorbeeld de landelijke organisatie van biologische boeren in India, die onlangs opgericht is) en 
5. internationaal (bijvoorbeeld de South Asian Network for Food, Ecology and Culture);
6. tenslotte zouden we ook met de grote Indiase boerenorganisaties moeten gaan samenwerken. Maar deze boerenvakbonden zijn tegenwoordig verlengstukken van politieke partijen.”

Heb je enig idee waarom het bijzonder positieve en optimistische verhaal dat organisaties als DDS vertellen niet doordringt in het Westen? Eigenlijk is het zo simpel, zo overtuigend: het geschikte zaad is er nog, de benodigde kennis is nog voorhanden. Wat let ons om de traditionele landbouw te herintroduceren?

“Misschien is de reden wel dat het verhaal zo simpel is. Je stuit hier op een bepaalde opvatting over wetenschap. Echte kennis móet ingewikkeld zijn, daar moeten specialisten aan te pas komen. Het is in de ogen van veel mensen ondenkbaar dat eenvoudige mensen, ongeletterde boerinnen kennis hebben die van enige betekenis is. Toch beschikken zij wel degelijk over veel kennis, alleen is het niet de gebruikelijke, academische.”

Noot
1.	Fruits of Diversity  global justice and tradtional knowledge; Uwe Hoering; Church Development Service  EED; Bonn, 2002; pagina 16/17. 

	*      *      *

MODERNE LANDBOUW IN DE PRAKTIJK

Eind 1999 maakte de deelstaatregering van Andhra Pradesh bekend dat ze wilde inzetten op grootschalige industriële landbouw in handen van grote bedrijven. Vooruitlopend daarop was zij in 1997 in het dorpje Chaldiganipalli met een grote demonstratie-boerderij begonnen, het zogenaamde Kuppam Pilot Project. De uitvoering van het project vertrouwde zij toe aan het bedrijf BHC-India. 
Half februari 2000 zond de Andhra Pradesh Coalition in Defence of Diversity vier gerenommeerde geleerden naar het dorp om poolshoogte te nemen. Hoewel het bezoek ruimschoots van tevoren gemeld was aan de directie en het toch gaat om een demonstratie-project betaald door de overheid, was er niemand van het bedrijf beschikbaar om het gezelschap rond te leiden.

Boeren uit het dorp vertelden de wetenschappers dat de regering hun land tegen hun wil afgenomen had en aan de maatschappij overgedragen had. Hoewel ze nu formeel lid zijn van de ‘Chaldiganipalli Vereniging tot Wederzijdse Coöperatieve Hulp en Gezamenlijk Boeren’ zijn ze nooit ergens over geraadpleegd. Ze hebben zelfs nooit een contract getekend. De boeren was 30.000 tot 50.000 roepie per acre per jaar beloofd (= 600 tot 1000 euro per jaar met een koopkracht van ongeveer 6.000 tot 10.000 euro; een acre is 0,4 hectare, een kleine boerenfamilie bezit vaak niet meer dan een of twee acre). In werkelijkheid hebben zij de afgelopen drie jaar gemiddeld slechts een kleine 6.000 roepie per jaar per acre gekregen (= 120 euro, koopkracht 1200 euro). 
Van de ongeveer 170 volwassen dorpsbewoners hebben dagelijks slechts zestig à zeventig vrouwen en zeven à tien mannen werk gehad tegen een dagloon van veertig, respectievelijk vijftig roepie (= 0,80 en 1 euro, koopkracht acht en tien euro). De boeren zijn in feite dagloners geworden op hun eigen grond.

Op landbouwtechnisch gebied doet het bedrijf alles wat je niet moet doen als je duurzame landbouw wil: overdreven veel water, kunstmest en bestrijdingsmiddelen gebruiken en zeer zware machines inzetten die de grond pletten. Het bedrijf laat zelfs dwars op de hoogtelijnen van de heuvels ploegen, zodat al een kleine regenbui aarde afspoelt, laat staan de geduchte moesson-stortbuien. Het enige pluspunt dat de geleerden konden ontdekken is een druppel-irrigatiesysteem.
Tenslotte zijn de kosten die het bedrijf per acre maakt tien keer zo hoog als op een gangbaar bedrijf van een rijke boer. Als er meer van dit soort projecten komen, verwachten de deskundigen ernstige sociale onrust.

Volgens DDS-directeur Satheesh zijn er de afgelopen jaren niet veel meer van dit soort grote bedrijven bijgekomen in Andhra Pradesh. Toch is het officiële beleid van de deelstaat nog steeds gericht op zoveel mogelijk grootschalige, industriële landbouwbedrijven in handen van concerns. Het aandeel van de bevolking wat leeft van de landbouw zou terug moeten van zeventig naar veertig, vijfenveertig procent. Twintig miljoen kleine boeren zouden dan hun bestaan verliezen.

Bronnen
= Contract Farming at Kuppam  signals from Israeli technology demonstration; Professor K.R. Chowdry, Doctor A. Prasad Rao, Doctor Venkat, Doctor Uma Shankari; Andhra Pradesh Coalition in Defence of Diversity in collaboration with Chittoor Consortium of Voluntary Agencies; Hyderabad, 2000
= Fruits of Diversity  global justice and tradtional knowledge; Uwe Hoering; Church Development Service  EED; Bonn, 2002; pagina 18.
= ‘Revitalising Agriculture’, hoofdstuk 9 van: Vision 2020; regering Andhra Pradesh; geen datum; www.aponline.gov.in

	*      *      *

Engelse deskundige over snelle toename 
duurzame landbouw in het Zuiden:

‘HET IS EEN STILLE REVOLUTIE’

Citaten uit een boek van Jules Pretty

We staan aan de vooravond van een landbouwrevolutie. Dit schrijft landbouw-onderzoeker Jules Pretty in zijn boek Agri-Culture - reconnecting people, land and nature. [1] Misschien is die revolutie al begonnen, maar zo stilletjes dat de meeste mensen haar nog niet opgemerkt hebben.
Pretty is door en door wetenschapper, heeft talloze publikaties op zijn naam en is een erkend expert op het gebied van duurzame landbouw. Toch is zijn boek ook voor de leek goed te volgen; het is leesbaar en kleurig.
De kern van het boek bestaat uit talloze voorbeelden van geslaagde boeren-landbouwprojecten uit het Zuiden en het Westen. Daaromheen staan allerlei beschouwende opmerkingen, ook over de grote problemen van de huidige landbouw. Zodoende is het boek tegelijkertijd praktisch en concreet en heeft het eveneens de nodige diepgang.

Pretty: “Er is iets mis met onze landbouw- en voedselsystemen. Ondanks een grote toename van de landbouwproduktie tijdens de afgelopen eeuw, lijden honderden miljoenen mensen honger of zijn ondervoed. Daarnaast eten honderden miljoenen mensen te veel of verkeerd voedsel dat hen ziek maakt. Ook het milieu heeft zwaar te lijden onder de landbouwsystemen die we de afgelopen jaren ontwikkeld hebben. Is daar echt niet iets aan te doen? Wordt het niet tijd voor een ander soort landbouw, die meer in overeenstemming is met ecologische principes en die beter aansluit bij de aard van ons mensen, bij onze sociale en culturele behoeften? Deze kwestie is niet nieuw. In het verleden hebben velen zich ingezet voor landbouwsystemen die tegelijkertijd duurzaam en produktief zijn. En die inspanningen waren altijd al enigermate succesvol. Het nieuwe is dat deze systemen zich nu zo sterk beginnen te verbreiden en zo omvangrijk worden dat zij het leven van miljoenen mensen daadwerkelijk veranderen.”

De revolutie is stil, ook “omdat de meeste mensen uit de voorhoede armen zijn, mensen uit de marge, wier stemmen zelden gehoord worden als het om de grote maatschappelijke kwesties gaat.”

“In de 12.000 jaar dat er landbouw bestaat zijn er lange periodes geweest die stabiel waren, en die afgewisseld werden met korte uitbarstingen van heftige veranderingen, die het denken en doen van mensen fundamenteel wijzigden. Ik geloof dat we nu weer op zo’n breukvlak zitten. Duurzame landbouw die zo goed mogelijk gebruik maakt van de natuurlijke mogelijkheden, de menselijke kennis en ons vermogen tot samenwerken begint er steeds veelbelovender uit te zien. Maar het is een stille revolutie omdat de meeste mensen er weinig geloof aan hechten. Zij is ook stil omdat de meeste mensen uit de voorhoede armen zijn, mensen uit de marge, wier stemmen zelden gehoord worden als het om de grote maatschappelijke kwesties gaat. Niemand kan ons precies vertellen waar deze revolutie ons zal brengen. Ook weten we niet of duurzame produktie geschikt is voor alle boeren in de wereld. Maar ik weet wel zeker dat haar principes op grote schaal toepasbaar zijn. Als die uitgangspunten eenmaal aanvaard raken, zal de vindingrijkheid van de lokale bevolking om zo goed mogelijk gebruik maken van de lokale omstandigheden de uiteindelijke vorm van de nieuwe produktiemethoden bepalen.”

Sociaal leerproces

“Een van de opmerkelijkste veranderingen die het afgelopen decennium plaats-gevonden heeft is het ontstaan van een stille revolutie in de landbouw van kleine en middelgrote boeren in de Zuidelijke landen. De stuwende kracht achter deze ontwikkeling vormen boeren die steeds meer te weten komen over de natuur, steeds beter begrijpen hoe zij met die kennis de voedselproductie kunnen opvoeren en die kunnen en willen samenwerken om gemeenschappelijke problemen aan te pakken. Veel armere boeren hebben direct de overstap gemaakt van grotendeels pre-moderne landbouw naar hoogproduktieve duurzame landbouw. Ieder afzonderlijk voorbeeld bevat belangrijke lessen voor ons allen.”
(..)
“Duurzame landbouw bestaat niet uit een set concreet gedefinieerde technologieën, het is ook niet een eenvoudig model of een pakket maatregelen dat toegepast dient te worden in de loop van een bepaalde tijd. Het dient beschouwd te worden als een sociaal leerproces. Gebrek aan kennis van agro-ecologie en aan vaardigheden om een complex boerenbedrijf te leiden vormen belangrijke barrières om te beginnen met duurzame landbouw. We weten veel minder van technieken waarmee we onze natuurlijke hulpbronnen kunnen ontzien, dan van het gebruik van bestrijdings-middelen en kunstmest in moderne systemen. Het is duidelijk dat het leerproces van boeren wat betreft alternatieve technologieën cruciaal is. Als dit leren met dwang en pressie gepaard gaat, dan zullen zij het geleerde waarschijnlijk slechts een beperkte periode toepassen. Maar als het leren een proces is waaraan boeren zelf een grote inbreng hebben en dat hen aanmoedigt de ecologische kanten van hun boerenbedrijf en van hun natuurlijke hulpbronnen steeds beter te leren kennen, dan ontstaat er een fundament voor een nieuwe aanpak en voor een voortdurend verdergaande verbetering. Zoals Roland Bunch en Gabino Lòpez uit Midden-Amerika het uitdrukken: ‘Wat duurzaam gemaakt moet worden is het sociale vernieuwingsproces zelf.’
(..)
“Ik wil niet de indruk vestigen dat gemeenschappen en samenlevingen die ‘traditioneel’ of ‘inheems’ genoemd worden alleen daarom al goed omgaan met de natuur en met elkaar. Sommige gemeenschappen hebben ecologische vernietiging teweeg gebracht. Andere houden er al eeuwenlang normen op na die sociale ongelijkheid veroorzaken. Mijn bedoeling is echter om te laten zien wat mogelijk is, zowel op ecologisch als op sociaal gebied, zonder te willen beweren dat ieder voorbeeld dat ik beschrijf perfect is.”
(..)
“Deze duurzame landbouwrevolutie is nu al bezig een nieuwe wereld voort te brengen. Maar dat gaat vanzelfsprekend niet makkelijk. Veel vormen van landbouwpolitiek leiden tot niets. Veel instituten luisteren niet naar de stem van de lokale bevolking, vooral niet als zij arm is of in een afgelegen streek woont. Veel firma’s denken nog steeds dat zoveel mogelijk winst maken, ten koste van het milieu valt te verantwoorden.”

Honduras

“De boerderij van Elias Zelaya ligt op een heuvelachtig terrein naast een dennenbos aan de rand van het afgelegen dorpje Pacayas in Midden-Honduras. Vijftien jaar geleden zat het hele dorp in de narigheid. De weiden en de maïsakkers waren armzalig, en veel landerijen waren verlaten omdat ze als waardeloos golden. Nog nooit was er een kind uit het dorp naar de middelbare school gegaan. De grondprijs was laag en er was maar één toekomstmogelijkheid: naar de stad trekken. Toch lopen de plaatselijke boeren nu voorop bij het ontwikkelen van een gevarieerde en produktieve landbouw. Halverwege de tachtiger jaren had Elias toevallig geluk. Roland Bunch en zijn collega’s van ‘World Neighbors’ moedigden hem aan een training te volgen tot boer-landbouwvoorlichter. Hij leerde hoe hij goedkope grondverbeterings-technieken op zijn eigen boerderij kon toepassen. Het gemengd telen van peulvruchten en maïs verhoogden zijn graanopbrengst fors en verbeterde de kwaliteit van zijn grond. Stap voor stap breidde hij het aantal gewassen en boerderijdieren uit, zodat hij tegenwoordig 28 verschillende gewassen en bomen heeft en daarnaast varkens, kippen, konijnen, runderen en paarden. Niet alles gaat van een leien dakje. Op een keer barstte de bodem van zijn visvijver door een aardbeving. Maar de meeste van wat hij onderneemt op zijn schilderachtige boerderij lukt.
De resultaten zijn opmerkelijk. De niet-verbeterde grond aan de rand van Elias’ akkers is maar een paar centimeter dik, daaronder zit hard gesteente. Maar op de akkers zelf waar Elias compost opbrengt en peulvruchten teelt als groenbemesting is de laag aarde dik - op sommige plaatsen wel een halve meter - en voelt zij sponzig aan, als je erover loopt. Dit is onmogelijk volgens de handboeken; het zou duizenden jaren duren voordat zo’n dikke laag aarde zich gevormd zou hebben. Toch hebben Elias en enkele tienduizenden Midden-Amerikaanse boeren met hem de afgelopen tien jaar hun gronden verbeterd en de produktiviteit daarvan verhoogd. Elias’ eigen graan-opbrengsten zijn verviervoudigd en het landbouwsucces heeft de lokale economie zo opgepept, dat er al families teruggekeerd zijn die verhuisd waren naar de hoofdstad Tegucigalpa. Door de grote vraag naar seizoenarbeiders zijn de daglonen in het dorp nu twee keer zo hoog als in de omgeving. Alle kinderen maken nu de lagere school af en zeven kinderen uit Pacayas zijn naar de middelbare school gegaan. Elias’ eigen dochter is nu onderwijzeres op de dorpsschool. Een buurman van Elias zegt: ‘Tegenwoordig heeft niemand het meer over het verlaten van het dorp.’ De mensen zijn tevredener; zij kunnen kiezen uit een 
heel scala van toekomstmogelijkheden.

Wat verder naar het westen ligt nog een vernieuwd boerenbedrijf; dat van Irma de Guittierez Mendez, in het dorp Guacamayas. Ook dit bedrijf ligt in heuvelachtig gebied. In feite is 85 procent van Honduras bedekt met heuvels die stijler zijn dan vijftien procent. Irma boert aan de rand van het Nationaal Park La Tigra, het regen-opvanggebied voor de drinkwatervoorziening van de hoofdstad. Haar bedrijf is, net als dat van Elias, een modelboerderij voor boeren in de wijde omgeving. Ook zij werkt meer met de natuur samen, dan dat ze ertegen vecht. De akkers bestaan uit ‘terracita’, kleine terrassen, om regenwater vast te houden en het afspoelen van vruchtbare aarde te voorkomen. Ze verbouwt maïs, cassave, vier soorten bonen, zeven soorten groente, bananen, guaves, avocado’s en onder de appelbomen op de top van de heuvel koffie. Deze gewassen wisselt Irma af om planteziekten te voorkomen en ze hangt wespennesten uit de bossen in de vruchtbomen tegen insektenplagen. Ze maakt haar eigen compost en koopt kippenmest.
Wat heel belangrijk is: Irma onderwijst zowel haar collega-boeren, als landbouwdeskundigen die naar haar toekomen om deze revolutie met eigen ogen te aanschouwen. ‘Een van de dingen die we leerden was dat het ieders verantwoordelijkheid is om je dorpsgenoten te leren wat je zelf weet’, zegt Irma. ‘Dat heeft tot gevolg dat we beter nadenken over wat we doen. En dat er meer gemeenschapszin is.’ Misschien vinden sommigen dit een merkwaardige opvatting in een wereld waar moderne landbouwtechnieken en concurrentie de boventoon voeren. Daar brengt Irma bescheiden tegenin: ‘Ons doel is niet een heleboel geld te maken, maar de dorpsgemeenschap in haar geheel te helpen.’
Je kan Irma’s verbeteringen ook breder bekijken. Als boeren wegen vinden om de gezondheid en de produktiviteit van hun gronden te verbeteren, dan zullen ze zich veel minder snel illegaal vestigen in het nationale park. Daar zijn de park-autoriteiten blij mee omdat ze dan minder geld aan bewakers en geweren hoeven uit te geven. Maar net als bij alle andere voorbeelden van landbouwvernieuwing zijn er ook een paar dingen die niet perfect lopen. Zo kost het de boeren veel moeite een afzetmarkt te vinden voor hun produkten, de infrastructuur is slecht en onderzoeks- en voorlichtingsbureau’s zijn vaak niet op de hoogte van de vorderingen die zij gemaakt hebben.”

China

“Het dorp Bei Guan ligt aan de voet van de Chinese muur in de landstreek Yanqing met haar vlakten en golvende heuvels. Hier, op deze plek vindt een opmerkelijk experiment plaats, waarbij duurzame landbouw gecombineerd wordt met hernieuwbare energie. Het landbouwministerie koos Bei Guan uit als een van de 150 demonstratiedorpen die, verspreid over het hele land, geïntegreerde landbouwsystemen invoeren. [2] Het schakelde van maïsmonocultuur over op een gevarieerde landbouw met groenten en varkens en pluimvee. Elk van de 350 huishoudens heeft een piepklein lapje grond van ongeveer 2 mu (mu = een zevende deel van een hectare), een hok voor het houden van vee en een biogas-installatie. De boerinnen en boeren verbouwen tien soorten groente, die ze direct op de markt in Beijing verkopen. Het groenteafval is voor de dieren en hun uitwerpselen gaan naar de biogas-installatie. Deze produceert methaangas voor koken, verlichting en verwarming, en de vaste stof die overblijft dient om de grond te bemesten. Iedere boer gebruikt ook plastic kassen van eind augustus tot mei en breidt daarmee de productie-periode uit tot in de ijskoude winters waarin het kwik geregeld daalt tot min dertig graden.
De voordelen voor de lokale bevolking en voor het milieu zijn aanzienlijk: een groter inkomen door de verkoop van groenten, meer en gevarieerder voedsel, minder uitgaven voor kunstmest, minder zwaar werk voor vrouwen en een beter leefklimaat in keuken en huiskamer. In Bei Guan is ook een gemeenschappelijke strovergasser die uitsluitend maïsafval gebruikt om gas te produceren, ter aanvulling van de huisbiogas-installaties. De vergasser gebruikt slechts twintig manden maïsafval per dag, terwijl vroeger de inefficiënte fornuizen van het hele dorp er bij elkaar wel vijfhonderd manden door joegen. Dorpshoofd Lei Zheng Kuan verklaart dan ook: ‘Dit spaart ons een boel tijd. Vroeger moesten de vrouwen na hun werk op het land op een holletje hout en maïsafval gaan verzamelen. En als het regende, stond het hele huis vol rook. Nu is de brandstof schoon en makkelijk te krijgen.’

(..) Het landbouwministerie bevordert verschillende soorten geïntegreerde landbouw in het land, (..) aangepast aan de lokale omstandigheden. Wang Jiuchen, directeur van de afdeling hernieuwbare energie van het ministerie benadrukt: ‘Als boeren niet van harte deelnemen aan deze ecologische wederopbouw, zal het niet werken.’
Geheel geïntegreerde systemen worden nu getoond in heel wat streken in China en in totaal 8,5 miljoen huishoudens hebben biogas-installaties. Het streef-cijfer voor dit decennium is: ieder jaar één miljoen biogas-installaties erbij. Aangezien het systeem van afvalomzetting en energieproductie het stoken van steenkool, hout en landbouwafval vervangt, gaat het milieu er aanzienlijk op vooruit. Iedere biogas-installatie spaart jaarlijks 1,5 ton hout uit, of drie tot 5 mu bos. Ieder jaar voorkomen de biogas-installaties de uitstoot van zes à zeven miljoen ton kooldioxide.”

“Als boeren niet van harte deelnemen aan deze ecologische
wederopbouw, zal het niet werken.”

India

“In veel landen zijn bossen staatseigendom en worden beheerd door de overheid. In sommige gevallen worden de mensen actief geweerd, in andere hebben sommige het recht bepaalde producten te verzamelen. Regeringen zijn niet in staat gebleken de bossen volledig te beschermen en in de afgelopen jaren zijn zij gaan beseffen dat zij het wel kunnen vergeten de bossen te beschermen als de lokale gemeenschappen daar niet serieus bij betrokken zijn. De opvallendste veranderingen vonden plaats in India en Nepal, waar door experimentele lokale initiatieven in de tachtiger jaren bossen en inkomsten uit het bos zich zo goed herstelden dat de regeringen van India en Nepal in respectievelijk 1990 en 1993 een nieuw beleid gingen voeren van gezamenlijk bosbeheer met een grote inbreng van de bevolking. Ngo’s (non gouvernementele organisaties, zoals ontwikkelingsorganisaties en vrouwen-organisaties) werden aangemoedigd lokale groepen te vormen, omdat de overheden zich realiseerden dat zij daar zelf niet zo goed in waren. Ondertussen zijn er nu zo’n 30.000 bosbeschermingsgroepen en bosgebruikersgroepen, die 2,5 miljoen hectare bos beheren, vaak met een eigen stelsel van regels en straffen. Een van de voordelen is dat er meer brandhout en groenvoer beschikbaar is, dat de biodiversiteit er groter is en dat het inkomen van de armsten hoger is. Oude reactiepatronen bij boswachters veranderen nu zij met plezier zien hoe verwaarloosd land opmerkelijk goed vooruit gaat en merken hoeveel voldoening het geeft met de lokale bevolking samen te werken in plaats van haar te bestrijden. Er is echter nog een lange weg te gaan als je weet dat er in India naar schatting 31 miljoen hectare verwaarloosd bos is en staatsinstellingen vaak niet in staat zijn een goede samenwerking met de plaatselijke gemeenschappen op te bouwen. Want niet ieder gezamenlijk bosbeheer-project is gunstig voor de lokale bevolking, met name als het bosministerie alleen de term ‘gezamenlijk bosbeheer-project’ gebruikt om controle uit te oefenen over lokale gemeenschappen. Zo waren er onlangs problemen in het dorpje Pakhi in de Indiase deelstaat Uttar Pradesh, waar een vrouwengroep sinds de vijftiger jaren op een duurzame manier 240 hectare bos beheert. Toen het gezamenlijk bosbeheer-project begon in 1999 vormden de mannen uit het dorp een groep en verdrongen de vrouwen. Er ontstonden conflicten en het bosministerie draaide de belangrijkste besluiten terug.” [3]

Australië

“Kevin Niemeyer staat op zijn veranda uit te kijken over een van de vruchtbaarste landstreken van Queensland. Het is de Lockyervallei, de subtropische moestuin van Oost-Australië en het thuisland van een moderne revolutie op het gebied van natuurvriendelijke boeren. De streek waar nog pas een paar generaties geboerd wordt, raakte eind tachtiger, begin negentiger jaren in een crisis. Elke twee of drie dagen moest Kevin zijn broccoli bespuiten. Dit veroorzaakte een ecologisch probleem: snelle resistentie van de ziekteverwekkers. Toen Kevin zijn boerendrijf in de zeventiger jaren kocht, hoefde hij de eerste jaren niet veel te spuiten. Later moest hij steeds vaker spuiten, omdat nuttige insekten verdwenen. Het laat zien hoe de moderne landbouwbeoefening de kiem van de ondergang al in zich draagt, omdat zij natuur doodt om te overleven. In de loop van de jaren werd de situatie ernstiger. Toen Kevin op het punt stond het boeren op te geven vanwege de resistentie tegen pesticiden (niets scheen meer te helpen), vroeg Sue Heisswolf van het lokale landbouwproefstation om een andere aanpak uit te proberen. Het doel was een systeem te ontwikkelen dat gebaseerd was op een natuurlijke beheersing van planteziekten. [4+]
De psychologische barrières die Kevin moest overwinnen waren enorm. Zoals hij het zelf uitdrukt: ‘Ik werd voor gek verklaard, maar ik moest wel. Ik probeerde de nieuwe aanpak uit bij al mijn gewassen, en uiteindelijk kwamen ook de mensen die me voor gek verklaard hadden naar me toe om me te vragen hoe ik te werk was gegaan.’

Sue en Kevin hielpen later een broccoli-studiegroep op te zetten van zo’n dertig boeren uit de omgeving om nieuwe teeltmethoden uit te proberen en hun ervaringen uit te wisselen. Op geregelde tijden onderzochten zij de gewassen op plagen, verminderden het gebruik van gangbare bestrijdingsmiddelen en lieten de akkers een gedeelte van de zomer braak liggen. Zij introduceerden roofinsekten, fermonenstrips en bespuiting met natuurlijke bestrijdingsmiddelen zoals Bt (Bacillus thuringiensis); ook pasten zij de landbouwomgeving aan door meer bomen te planten om vogels aan te trekken en door tussen de gewassen speciale planten te zetten die aantrekkelijk zijn voor nuttige insekten. Het effect was verbazingwekkend. Kevin: ‘Gewassen die gewoonlijk 36 keer in drie maanden bespoten werden, krijgen nu slechts een- of tweemaal een bespuiting met een natuurlijk bestrijdingsmiddel.’ De velden zitten vol met groene kikkers, wespen, spinnen en vogels, die er allemaal gratis voor zorgen dat er geen insektenplagen uitbreken.
Vele anderen in de vallei hebben nu ook begrepen hoe de vork in de steel zit en het totale gebruik aan bestrijdingsmiddelen is drastisch gedaald. Toen ik de groep vroeg wat hun grootste zorg was, zeiden ze ‘onze vaders’, die maar bleven vragen: ‘Wanneer gaan jullie nou weer eens fatsoenlijk boeren in plaats van maar wat aan te rotzooien.’ Net vijfhonderd meter van Kevins boerderij is een collega-boer die stug doorgaat met om de andere dag spuiten, hoewel Kevins natuurlijke insektenbestrijders hun taak al tien weken lang perfect uitvoeren zonder dat er enig ingrijpen nodig was. De broccoli doet het prima, terwijl hij in geen drie jaar gespoten heeft met chemische middelen. ‘De gangbare landbouw heeft het boeren in de waagschaal gesteld, maar de boeren hebben er niettemin moeite mee om te veranderen’, zegt Kevin, als hij nadenkt over de moeilijke opgave om het ecologische en sociale landschap opnieuw vorm te geven. Maar alle boeren zullen moeten veranderen, want de ecologische en economische druk in die richting nemen toe.”

Verenigde Staten

“Als ik samen met Tom Spauldings over het landschap van Illinois tuur, zien we van horizon tot horizon slechts geel maïs. Maar midden in deze monocultuur-woestijn ligt een minuscule oase van diversiteit. We zijn op Angelic Organics een CSA-boerderij twee uur rijden ten noordwesten van Chicago (CSA = Community-Supported Agriculture). [5+] Tom is directeur van het informatiecentrum van het bedrijf en hij leidt ons rond op een boerderij die volledig verschilt van alle andere in de omgeving. Angelic Organics is een 32 hectare groot eko-bedrijf. Op tien hectare staan 47 verschillende gewassen: fruit, bladgroenten, kool, uien en wortelen en ook nog eens twaalf soorten kruiden. Achthonderd leden steunen de boerderij die een seizoen lang groente vooruitbetalen. Iedere week, van juni tot november worden verse groenten in dozen gepakt en afgeleverd in Chicago, Rockford en andere steden.
In tegenstelling tot de meeste andere boerenbedrijven in de streek is dit er een op menselijke maat. De boerderij-gemeenschap bestaat uit elf vaste medewerkers en drie tot vijf interne stagiaires. Zij produceert ieder seizoen 145 ton groenten en is hecht verbonden met haar leden. Zij bereikt ook vele andere groepen door haar informatiecentrum. Jaarlijks laat zij duizend stedelijke jongeren - waarvan de meesten nog nooit op een boerderij geweest zijn - intensief kennis maken met het plattelandsleven. Ook krijgen vluchtelingen en slachtoffers van folteringen tuinbouw-therapie. Ongeveer 150 families met weinig geld krijgen gratis dozen met groenten tijdens het seizoen. Dit is een boerderij die zowel met de natuur als met een gemeenschap verbonden is, en de leden waarderen dat. Een lid zegt: ‘Jullie leerden me meer respect te hebben voor het werk dat jullie en andere boeren verzetten en het verband te zien en te waarderen tussen een gezond leven en goed voedsel.’ Een ander schrijft: ‘Meeleven met de seizoenen, dat voelt goed.’ Weer een ander staat stil bij haar veranderde eetgewoontes: ‘We hebben met zoveel nieuwe groenten kennis gemaakt, die ik in een winkel nooit gekocht zou hebben.’
Dit is een van de meer dan duizend CSA-boerderijen die er verspreid over de Verenigde Staten en Canada te vinden zijn en waarvan de eerste begon in 1985 in Massachusetts. Deze boerderijen zijn direct verbonden met 77.000 leden, die jaarlijks 36 miljoen dollar rechtstreeks naar de boerderijen brengen. Het basismodel is eenvoudig: consumenten betalen landbouwers voor een deel van de boerderijopbrengst en boeren leveren wekelijks een afgesproken hoeveelheid voedsel van een gegarandeerde kwaliteit. Leden betalen gewoonlijk twee- tot vijfhonderd dollar per seizoen voor een hoeveelheid groente en fruit waarvoor ze in de supermarkt gemiddeld een derde meer moeten neerleggen. Een studie in Massachusetts wees uit dat een aandeel in de boerderijopbrengst van 470 dollar, 700 dollar zou kosten als je een vergelijkbare hoeveelheid in de winkel zou kopen.
CSA-boerderijen stimuleren sociale verantwoordelijkheid, vergroten het begrip bij consumenten over landbouw, en zorgen voor een toename van diversiteit aan gewassen op een boerderij in reactie op vragen van consumenten. Het centrale principe is dat zij produceren wat de mensen willen, in plaats van zich te concentreren op gewassen die het meeste opleveren. Verder nemen CSA-leden vaak deel aan het boerderijleven door zo nu en dan mee te werken. Veel CSA-boerderijen geven een nieuwsbrief uit, die meegaat met de wekelijkse groentedoos, zodat consumenten op de hoogte blijven en weten welke groente ze kunnen verwachten. Zestig procent van de CSA-boeren zeggen dat het meest succesvolle aspect van hun werk de hechtere band met de consumenten is. De meeste leveren dozen met acht tot twaalf verschillende groenten, vruchten en kruiden per week; sommige zijn verbonden met andere CSA-boerderijen om een grotere diversiteit te kunnen bieden; en anderen leveren verwerkte producten zoals kaas, honing en brood.
(..) De basis van CSA-boerderijen is dat de consumenten niet puur het voedsel betalen dat ze krijgen, maar dat ze de boerderij in haar geheel ondersteunen. De band tussen boer en consument garandeert de kwaliteit van het voedsel. (..) Het systeem zorgt er ook voor dat er meer mensen per hectare werk vinden en biedt boerenfamilies een bestaan met een veel kleinere oppervlakte grond dan in de gangbare landbouw.”

New York

“Naar schatting zijn er 100 tot 200 miljoen boerengezinsbedrijven in de steden die voor 700 miljoen mensen voedsel produceren. In sommige Latijns-Amerikaanse en Afrikaanse steden wordt een derde van de groente in de stad verbouwd; in Hong-Kong en Karachi (Pakistan) ongeveer de helft en in Sjanghai meer dan vier vijfde. In Cuba is landbouw in de stad een belangrijk onderdeel van het officiële voedsel-voorzieningsbeleid. In geïndustrialiseerde landen verbouwen veel minder mensen hun eigen voedsel. Voor degenen die dit doen gaat het in toenemende mate om de rust en de ontspanning die het tuinieren geeft. 
(..) In de VS verbouwen, naar een schatting van de National Gardeners Association, 35 miljoen mensen voedsel in hun achtertuin en in volkstuinen. Zij produceren jaarlijks zes miljoen ton voedsel, ter waarde van twaalf tot veertien miljard dollar. In Duitsland zijn stadsvolkstuinen erg populair: 50.000 Berlijners verbouwen hun eigen voedsel. En in Rusland zijn stadsvolkstuinen en daktuinen heel gewoon.
Waarom doen mensen zoveel moeite, als de moderne landbouw zo succesvol blijkt te zijn in het produceren van grote hoeveelheden voedsel voor de geïndustrialiseerde wereld? Voor sommige mensen is het voedsel van de moestuinen van levensbelang, met name in overgangs-economieën, waar de voedselvoorziening nog onzeker is. Maar voor de meeste mensen gaat het in de eerste plaats om de rust en ontspanning en de sociale contacten en is het voedzame en gezonde voedsel een extra pluspunt. Volkstuin-complexen zijn speciale plekken in de stad, oasen van rust. Zij dreigen echter onzichtbaar te worden temidden van de hectiek van de stad, en worden dan gemakkelijk over het hoofd gezien en onvoldoende gewaardeerd.

Een wel zeer intense stadse omgeving is New York City. De meeste mensen hebben het gevoel dat ze New York kennen, ook al zijn ze er nooit geweest. Maar temidden van de wolkenkrabbers voltrekt zich een verandering die niet zo bekend is: de Green Thumb Movement (de Beweging van de Groene Duim), al vijftien jaar energiek geleid door Jane Weissman, legt gemeenschappelijke tuinen aan. De Green Thumb heeft zich tot doel gesteld braak liggende lapjes grond, nu het domein van ratten, afval en sloopauto’s, met steun van de gemeente om te toveren in prachtige gemeenschappelijke tuinen.
Volgens Jane Weissman zijn haveloze stukjes grond veranderd in ‘veilige, bloeiende en produktieve groene oases’ en zijn nu ongeveer 20.000 huishoudens actief betrokken bij het onderhoud van 700 gemeenschaps-tuinen. Deze tuinen produceren jaarlijks fruit en groente ter waarde van een miljoen dollar, ze fleuren buurten op, maken bewoners trots op hun buurt, zijn veilige plekken voor jongeren en ouderen om elkaar te ontmoeten en bieden gelegenheid om werkervaring op te doen. Maar misschien nog belangrijker: het zijn kleine stukjes natuur in de stad. Bertha Jackson, van de 127th Street Block Association uit het centrum van Harlem, zegt: ‘Dit is echt mooi! Jaarlijks krijgen we vijf, zes emmers perziken van deze boom. Van heinde en ver komen mensen speciaal hier naar toe voor onze echte Harlemse perziken.’
Maria Sciales, die dichtbij woont zegt: ‘Onze tuin is opgezet door studenten, docenten, buurtbewoners, sociaal werkers en milieugroepen. Samen hebben we onze omgeving verbeterd, zodat Oost-New York nu een fraaiere plaats is om te wonen en te werken. Bloemen bloeien er, groente wordt er geoogst, de geur van barbecues drijft door de lucht en studenten zitten er te studeren. Ze houden ervan in de buitenlucht te leren en onze tuinen zijn een oase van schoonheid in de woestijn van een stad in verval.’
De recente studie van Donna Armstrong naar 63 gemeenschapstuinen in de staat New York laat zien hoe waardevol ze zijn voor de plaatselijke bevolking. Zij vond dat de houding van de buurtbewoners ten opzichte van hun eigen buurt verandert: ze gaan beter zorgen voor hun bezittingen, gooien minder rommel op straat en worden trotser op hun buurt. Ze vond ook dat de gemeenschapstuinen de sociale verbanden versterkt en mensen stimuleert om samen te werken voor een reeks van gemeenschapsvoorzieningen zoals gezamenlijke kinderopvang. Kortom ze vergroten het sociale kapitaal en het persoonlijke welzijn. Degenen die betrokken zijn bij de gemeenschapstuinen zijn ook op een ander punt vooruit gegaan: vier van de vijf verklaren dat zij er geestelijk van opgeknapt zijn.
Maar het is niet alles rozegeur en maneschijn. Hoewel Jane Weissman in 1998 geëerd is met een officiële vermelding in de People’s Hall of Fame, zijn de gemeenteautoriteiten niet gesteld op de tuinen. Zij erkennen het belang ervan voor de lokale bevolking niet en hebben de verantwoordelijkheid van de Green Thumb voor de braak liggende stukken grond overgeheveld naar de afdeling huisvesting. Zij willen er gebouwen neerzetten en willen de lapjes grond in handen zien te krijgen.”

Problemen

“Deze duurzame landbouwrevolutie komt de armen en het milieu in ontwikkelingslanden duidelijk ten goede. Mensen hebben meer te eten, raken beter georganiseerd, hebben meer toegang tot dienstverlenende instanties en meer politieke invloed en hebben door dat alles meer keus in hun leven. Maar net als bij alle grote veranderingen, heeft ook deze revolutie de nodige problemen als neveneffect. Om een voorbeeld te geven: het aanleggen van een weg kan boeren helpen makkelijker de markt te bereiken met hun voedsel, maar als die weg langs een bos loopt kan die zelfde weg ook leiden tot illegale houtkap. 
Dat wil niet zeggen dat het uitputten van natuurlijke rijkdommen altijd onwenselijk is. Het omzetten van bos in geld zou in het belang van de landelijke en lokale belangen kunnen zijn, als dat geld gestoken wordt in ziekenhuizen en scholen en zodoende op effectieve manier natuurlijke rijkdom over laat gaan in sociaal en menselijk kapitaal. Op dezelfde manier moet er misschien een beperkt sociaal conflict uitgevochten worden om een oneerlijke verdeling van het grondeigendom ongedaan te maken, om meer welvaart aan de meerderheid van de bevolking te brengen. 
Bepaalde projecten maken misschien grote vorderingen bij het verminderen van bodemerosie en het verbeteren van het vasthouden van regenwater door over te gaan op landbouw zonder ploegen; maar ondertussen blijven diezelfde projecten misschien toch nog landbouwgif gebruiken. In andere gevallen leidt de verhoogde hoeveelheid plantaardig materiaal in de bodem tot een grotere uitspoeling van nitraat naar het grondwater. Als land niet meer begraasd mag worden om bodemherstel mogelijk te maken, dan moeten misschien mensen die geen andere middelen van bestaan hebben hun vee verkopen. Als er meer werk komt door een intensievere manier van boeren, of door het in gebruik nemen van meer gronden, kan dat een zwaardere belasting betekenen, in het bijzonder voor vrouwen. Extra inkomsten uit de verkoop van producten gaan misschien rechtstreeks naar mannen, die minder dan vrouwen geneigd zijn het aan de kinderen of het huishouden te besteden.

Er steken ook allerlei nieuwe problemen de kop op die de verspreiding van duurzame landbouw kunnen vertragen. Ten eerste: duurzame landbouw die de waarde van een akker verhoogt kan machtigere groepen er toe brengen die over te nemen; zoals grootgrondbezitters wel gronden terugnemen van pachters die ze net verbeterd hebben. In deze context is het verstandig om maar liever slecht te boeren, zodat je tenminste je grond niet kwijtraakt. Het idee van duurzame landbouw lijkt misschien mensen vast te houden op het platteland, weg van de machtscentra en van de ‘moderne’ stedelijke samenleving; maar sommige mensen van het platteland zijn er juist op uit om voldoende geld bij elkaar te verdienen om daarmee hun gebied te kunnen verlaten.
Duurzame landbouw brengt met zich mee dat agro-chemische concerns in hun huidige vorm een minder grote rol zullen spelen. Deze firma’s zullen de vermindering van hun inkomsten niet makkelijk accepteren. Duurzame landbouw veronderstelt verder meer decentralisatie: overdracht van macht aan plaatselijke gemeenschappen en groepen. Overheidsinstanties en particuliere organisaties die profiteren van corruptie en onduidelijkheid kunnen de ontwikkeling om die reden gaan dwarsbomen. Onderzoeks- en voorlichtingsinstituten zullen ook moeten veranderen; ze zullen intensiever met boeren moeten samenwerken en hen meer stem moeten geven in de richting en de uitvoering van het onderzoek. Deze instituten zullen andere maatstaven moeten ontwikkelen om de prestaties van hun medewerkers vast te stellen en te beslissen wie in aanmerking komt voor promotie. Tenslotte kunnen een toenemend onderling vertrouwen en gevoel van sociale verbondenheid en het ontstaan van krachtige bewegingen een bedreiging vormen voor de bestaande macht, die op haar beurt zal trachten zulke lokale organisaties te ondermijnen.

Er zullen heel wat mensen de gegevens betwisten die laten zien hoe veelbelovend de vooruitzichten van duurzame landbouw zijn, omdat ze niet kunnen geloven dat de armen, de mensen in de marge in staat zijn tot dit type vooruitgang. Maar ik geloof dat er veel hoop schuilt in deze verhalen over stappen in de richting van duurzame landbouw. Ze laten ook zien dat er mensen zijn die leiding kunnen geven aan deze ontwikkeling. In ieder geval is het duidelijk dat deze aanpak mensen werkelijk een kans biedt om hun voedselproduktie te verhogen en tegelijkertijd de natuur te beschermen en zelfs meer ruimte te geven. Duurzame landbouw op grote schaal is moeilijk te bereiken, omdat veel mensen zich tegen het idee zullen verzetten, de vernieuwers zullen ontslaan, of de beleidswijzigingen tegen zullen houden. Toch geeft duurzame landbouw een aanwijzing hoe we uit de narigheid kunnen komen, als we met zijn allen bereid zouden zijn om te luisteren en te leren.”

 “Iedereen is voorstander van duurzaamheid, maar meestal blijft het bij lippendienst.”

Conclusie: meer organisatie nodig

“Voedselgebrek vormt een dagelijks probleem voor 800 miljoen mensen, ondanks een grote toename van de industriële landbouw. Honger en verhoogde voedselproduktiviteit gaan hand in hand. We weten hoe we de voedselproductie kunnen vergroten met moderne methoden en met hulpstoffen gebaseerd op fossiele brandstoffen. Maar alles wat geld kost, ligt onvermijdelijk buiten het bereik van de armste huishoudens en de armste landen. Duurzame landbouw, die een zo goed mogelijk gebruik maakt van producten en de mogelijkheden van de natuur, in combinatie met het samenwerkingsvermogen van de bevolking, biedt vele nieuwe kansen. Er zijn al grote vorderingen gemaakt, hoewel sceptici er nog niet van overtuigd zijn dat armen tot vernieuwen in staat zijn. Duurzame landbouw-systemen verbeteren de gezondheid van de bodem, zorgen voor een effectiever gebruik van het beschikbare water, en maken zo goed mogelijk gebruik van de biodiversiteit voor het bestrijden van plagen en ziekten. Wanneer dit alles tegelijkertijd ingezet wordt, treedt een belangrijk synergetisch effect op. Jammer genoeg zijn er zonder wezenlijke beleidswijzigingen nog veel remmende factoren die een algemenere acceptatie van en overschakeling op duurzame landbouw bemoeilijken.”
(..)
“Zoals ik al eerder gezegd heb: iedereen is voorstander van duurzaamheid, maar meestal blijft het bij lippendienst. Slechts twee landen in de wereld en enkele progressieve deelstaten, provincies of landstreken voeren een duidelijk en alomvattend beleid tot verduurzaming van de landbouw. Weliswaar is er een veelbelovend vooruitgang in sommige sectoren en zijn er interessante programma’s in andere, maar de verschillende duurzame systemen zijn duidelijk geschikt voor alle landen in hun geheel. Zij zijn in staat efficiënt voedsel te produceren. Zij zijn eerlijker en billijker bij het verdelen van de lusten en de lasten, omdat zij armen en mensen in de marge werkelijk de gelegenheid bieden om op zijn minst een redelijk leven te leiden. Zij helpen de natuur te beschermen en haar vitale maar vaak verborgen functies, waarvan we zo afhankelijk zijn.
Wanneer regeringen en politici blijven aarzelen, wordt het voor de mensen die geloven in deze visie noodzakelijk zich te organiseren en de kracht te demonstreren die voortkomt uit een gezamenlijk willen. De meeste mensen hebben te winnen bij het ondersteunen van een duurzame landbouw-revolutie. Maar sommigen hebben het gevoel dat ze veel te verliezen hebben: economische macht, omdat een bepaald produkt niet langer gevraagd wordt; politieke macht, omdat de bestaande structuren afbrokkelen als er nieuwe vormen van sociale organisatie ontstaan; of persoonlijk macht omdat andere ideeën nu in de schijnwerpers komen te staan.”

Cijfers

Minstens drie procent van de boeren uit het Zuiden zijn overgeschakeld op duurzame landbouw, praktisch zonder subsidie van de overheid. Hun opbrengsten stegen gemiddeld met zeventig procent en hun onkosten namen af. De duurzame landbouw groeit razendsnel in het Zuiden: 300-voudig in tien jaar tijd.

Eind 1998 begon de Jules Pretty samen met zijn collega Rachel Hine van de Universiteit van Essex uit Engeland een grootscheeps onderzoek naar duurzame landbouw in het Zuiden. Zij schreven zoveel mogelijk organisaties aan en kregen van honderden grote en kleine projecten beschrijvingen binnen. Na zorgvuldige controle van de gegevens bleven er 208 succesvolle initiatieven over met betrouwbare gegevens. Het gaat om 63 projecten in 12 Aziatische landen, 45 in 17 Latijnsamerikaanse en 100 in 23 Afrikaanse landen. Alle 208 beschreven projecten samen betreffen bijna 9 miljoen, voornamelijk kleine boeren. Ongeveer 90 procent van hen bezit niet meer dan twee hectare grond.

Bij duurzame landbouw gebruiken de boeren zo min mogelijk gif en kunstmest. In ieder geval zo weinig dat de bodem, het grondwater, de planten- en dierenrijkdom en de menselijke gezondheid niet achteruit gaat. De boeren maken daarbij gebruik van wat lokaal voorhanden en goedkoop is. 
In het rapport komen alleen projecten ter sprake waar de boeren geen subsidie van de overheid krijgen voor hun inspanningen. Het is te vaak voorgekomen dat succesvol ogende vernieuwingen snel doodbloedden nadat de beloning ophield.

De meest opvallende uitkomst van het onderzoek is wel dat duurzame landbouw in het Zuiden een enorme groei doormaakt: in tien jaar tijd is zij verdriehonderd-voudigd. Weliswaar gaat het in totaal nog slechts om drie procent van de landbouwgrond in de genoemde drie continenten. Maar niettemin is de groei opvallend en veelbelovend. Mogelijk zijn er nog veel meer boeren die duurzaam werken, maar die geen contact hebben met NGO’s of wetenschappers.

De verschillen tussen de projecten zijn enorm. Het kleinste project betreft vijf boerengezinnen in Chili met gezamenlijk vijf hectare en het grootste 200.000 boeren in Zuid-Brazilië met in totaal 10,5 miljoen hectare landbouwgrond. In het ene project is de opbrengst slechts een paar procent gestegen, in het andere meer dan 600 procent. Soms gaat het om het achterwege laten van het ploegen en het tegengaan van onkruid met het aanplanten van peulvruchten in Latijns-Amerika, een andere keer om openluchtscholen voor boeren om het gebruik van pesticiden terug te dringen in Azië en dan weer om het aanleggen van moestuinen in Afrika waardoor iedereen beter te eten heeft en de gezondheid, met name van de kinderen, met sprongen vooruit gaat.  [6+]

Noten
1. Agri-Culture - reconnecting people, land and nature; Jules Pretty; Earthscan; Londen, 2002.
2. Agro-Ecological Farming Systems in China; Li Wenhua; Man and the Biosphere Series Volume 26; Unesco; Parijs, 2001.
3. ‘Disempowerment in the Name of Participatory Forestry? Village Forests Management in Uttarakhand’; Madhu Sarin in Forest, Trees and People Newsletter; 2001; nummer 44, pagina 26-34.
4+. Na de goede resultaten van Sue Heisswolf en Kevin Niemeyer met hun broccoli-studiegroep vonden Brad Scholtz c.s. (1998) dat hoe meer bestrijdingsmiddelen gebruikt worden in de maïsteelt in Queensland, hoe lager de opbrengsten zijn; en hoe minder er gespoten wordt, hoe hoger de opbrengsten zijn. Dit bevestigt eerder onderzoek van Peter Kenmore c.s. in Azië in de tachtiger jaren. Zij vonden dat de ernst van plagen in de rijstteelt in direct verband staat met de hoeveelheid bestrijdingsmiddelen die ingezet is. De pesticiden doden de nuttige insekten die de plagen binnen de perken houden.
5+. Zie: www.attra.org In Nederland houdt Pergola zich met deze vorm van landbouw bedrijven bezig. Zie: 
www.strohalm.nl/new/eerdereprojecten/pergola.htm
6+. Dit kader is gebaseerd op het rapport Reducing Food Poverty with Sustainable Agriculture - a summary of new evidence; Jules Pretty en Rachel Hine; Centre for Environment and Society; University of Essex; 2001. Het rapport kan je downloaden via de website www.farmingsolutions.org
Het tijdschrift van Greenpeace Duitsland bracht naar aanleiding van dit rapport in augustus 2001 een fraai themanummer uit met interessante reportages over verschillende projecten. Informatie: Greenpeace Deutschland, D-22745, Hamburg; mail@greenpeace.de De Engelse versie van het rapport, die iets uitgebreider is, heet Recipes against Hunger  success stories for the future of agriculture.

Website
Er bestaat een prachtige website met talloze succesverhalen over duurzame landbouw uit alle continenten. Een duidelijk achtergrondverhaal en verwijzingen naar degelijke rapporten en deskundige kritische organisaties ontbreken niet. De website is een gezamenlijke onderneming van Greenpeace, Ileia (organisatie op het gebied van duurzame landbouw) en Oxfam (ontwikkelingshulp) en de beschreven projekten zijn goed voor zowel het milieu als de kleine boeren in het Zuiden. Zie: www.farmingsolutions.org

Vertaling: Jan Paul Smit

	*      *      *

AFRIKAANSE BOERINNEN EN BOEREN LICHTEN
LANDBOUW-VOORLICHTERS VOOR

Als je de landbouwproduktie wilt opkrikken in een streek die kampt met een tekort aan regen of met een slechte grond dan leg je je oor te luister bij boeren die in deze moeilijke omstandigheden toch goede prestaties leveren. De ervaringen van deze extra-deskundige boeren probeer je vervolgens te verspreiden. Dit vormt het uitgangspunt van twee landbouwvernieuwings-programma's in acht Afrikaanse landen, die van start gingen in 1997. [1+] Het lijkt erg voor de hand liggend zo te werk te gaan, maar in feite is het een levensgrote verandering voor landbouwvoorlichters. Zo schrijven onderzoekers Chris Reij en Ann Waters-Bayer in een boek over deze twee programma's [2]: "Ondanks allerlei fraaie woorden als 'vraag-gestuurd' en 'participerend' landbouwonderzoek, blijft het in de meeste Afrikaanse landen de gewoonte een techniek te 'droppen'. Ook al zijn deze technieken te duur voor de honderden miljoenen kleine boeren die zich de kostbare pakketten zaden, kunstmest en bestrijdingsmiddelen niet kunnen veroorloven. Bovendien gaat het vaak om standaard-pakketten die door een heel land aangeprezen worden, zonder rekening te houden met de landbouwkundige verschillen tussen de landstreken. Geregeld zijn deze pakketten ongeschikt voor kleine boeren in drogere gebieden of met slechte grond. Veel van deze boeren staan dan ook sceptisch tegenover technieken waar conventionele onderzoekers en voorlichters mee aankomen, ondanks de soms massieve promotie-campagnes.
(..) Met een toenemende bevolkingsdruk en een groeiend bewustzijn van de achteruitgang van het milieu zoeken boeren naar wegen om hun produktie op te voeren door gebruik te maken van wat de omgeving biedt, zonder het milieu uit te putten. Landbouw kan alleen maar duurzaam zijn als boeren actief lokale kennis blijven ontwikkelen.
(..) Ondertussen hebben de twee landbouwvernieuwings-programma's talloze verschillende boerenvernieuwingen aan het licht gebracht die bewijzen hoe ingenieus, creatief en vasthoudend kleine Afrikaanse boeren zijn."

Boerenvernieuwers in het middelpunt zetten

De eerste stap in de richting van deze recente vorm van landbouw-vernieuwing waarbij de kennis en de ervaring van deskundige kleine boeren centraal staan, is een cursus voor landbouwvoorlichters. Zij moeten als het ware opnieuw gaan leren kijken en luisteren. Sommige van hen waren zo gefocust op het aan de man brengen van hun pakketten, dat ze zeiden: "We zijn alle dagen op het platteland, maar we hebben nog nooit een boerenvernieuwer ontmoet." Toch moesten ook zij in contact zien te komen met dit type boeren; ze moesten leren hoe navraag te doen in de dorpen en hoe een gesprek aan te knopen. Het is vooral belangrijk boerinnen en boeren te vinden die het in zich hebben met enthousiasme over hun ervaringen te vertellen aan collega-boeren.
Onderling bespraken de voorlichters welke vernieuwers en welke soorten vernieuwingen zij op het spoor gekomen waren. Zij moesten een keuze maken welke vernieuwers zij speciaal in het zonnetje zouden zetten en welke vernieuwingen bijzonder de moeite waard waren om te verspreiden. Zo ontdekten voorlichters uit Ethiopië en Tunesië dat vindingen van boerinnen vaak weinig kosten met zich meebrengen en dus bij uitstek geschikt zijn voor arme boeren.
Daarna moesten de voorlichters in nauwe samenwerking met de boerenvernieuwers afspreken hoe de effecten gemeten zouden worden. In Burkina Faso stonden alle boeren erop zelf de tellingen en metingen te verrichten en de resultaten te noteren. De voorlichters organiseerden vervolgens wederzijdse bezoeken voor boerenvernieuwers. Deze bleken uitermate inspirerend te zijn voor de boeren, ook omdat ze veel achtergrond-informatie te horen kregen van hun collega-vernieuwers. Vervolgens kwamen er discussie-bijeenkomsten met buren waarbij de vernieuwers hun werkmethoden bespraken. Zo kwamen de vernieuwers uit het isolement waarin ze vaak verkeren omdat ze anders dan anders werken. Later kwamen er open dagen waarop alle boeren uit het dorp die belangstelling hadden een kijkje op het veld konden nemen. Of er werden speciale dorpsvergaderingen belegd.
Na een jaar of drie stelden voorlichters boerenvernieuwers voor gezamenlijk onderzoek te gaan doen om bepaalde aspecten van hun werkwijze verder uit te testen. In deze onderzoeken werken boeren, voorlichters en wetenschappers samen. Aan de ene kant gaat het dan om een optimale werkwijze te vinden, maar ook om 'harde cijfers' te vergaren om erkenning te vinden bij wetenschappers, beleidsmakers en donor-organisaties.
De beide vernieuwingsprogramma's hebben de afgelopen jaren een stroom van kranteartikelen, radio- en tv-interviews, rapporten, wetenschappelijke artikelen en zelfs enkele video's opgeleverd. Ook organiseerden de mensen van de vernieuwingsprogramma's bezoeken van hoogwaardigheidsbekleders aan boerenvernieuwers en belegden zij nationale en internationale congressen. De bedoeling hiervan is zowel de concrete vernieuwingen als de aanpak onder de aandacht te brengen; en vooral om wetenschappers, beleidsmakers en politici ervan te doordringen dat kleine boeren heel wat kennis in huis hebben en heel creatief kunnen zijn.

Mesthoop als broedmachine
Rgaya Zammouri uit het dorpje Zammour (Tunesië), een boerin van over de zeventig, voorziet haar meloenen van water met behulp van plastic flessen. Het zijn grote anderhalf liter-flessen, waarbij ze in de dop met een naald drie dunne gaatjes heeft geprikt. De flessen graaft ze met de kop naar beneden in vlak bij haar meloenplanten. Het water wat uit de fles sijpelt komt zo direct bij de wortels, zodat er geen water verloren gaat door verdampen of wegzakken in de bodem. Op deze manier kan ze met heel weinig water toe. Ze vult haar flessen met water uit de tank waarin ze regenwater verzameld heeft van het dak van haar huis. 
Mbirika Chokri, een zeventigjarige boerin uit Sidi Aich (Tunesië), laat haar mesthoop eieren uitbroeden. Ze doet ongeveer 18 eieren in een plastic tas om uitdrogen te voorkomen. Ze graaft dan een gat in haar mesthoop, legt de tas erin en dekt het gat af met een plaatje board om de eieren te beschermen. Op het board brengt ze een laagje mest aan. Iedere dag maakt ze de zak open om de temperatuur te controleren, de lucht in de zak te verversen en de eieren om te draaien. Na een dag of twintig komen de eieren uit. Chokri zet de kuikens in een doos bij elkaar om ze warm te houden en voert ze couscous, groente en brood.

Ongeletterde ster-vernieuwers 

Om wat voor een soort vernieuwingen gaat het?

De ervaringen van de twee onderzoeksprogramma's die sinds 1997 lopen wijzen uit dat het meestal gaat om een heel stel vernieuwingen tegelijkertijd, omdat op een boerderij alles in elkaar grijpt. Alle mogelijke soorten vernieuwing komen er voor. Op het gebied van speciale variëteiten, insekten-bestrijding, zaai/plantdichtheid, vormgeving van gereedschap, voedsel-bereiding, bodemvruchtbaarheid, water-oogsten, waterbesparing, erosie-beperking, aanplanting van bossen en boomgaarden en noem maar op.

Hoe ziet een boerenvernieuwer er uit?

Hoewel vrouwen veel landbouwwerk doen zijn driekwart van de boerenvernieuwers, die door de twee programma's in het zonnetje gezet zijn, mannen. Dat komt waarschijnlijk omdat mannen meestal het woord voeren namens de familie. Misschien ook door de opzet van de programma's die in eerste instantie vooral gericht waren op werk op het land zelf, waar mannen een grote rol spelen. Waar de programma's keken naar het houden van vee, het verzorgen van de moestuin en het verwerken van voedsel, kwamen er meer boerinnen-vernieuwers naar voren. Ook blijkt samenwerking binnen de familie van belang te zijn voor vernieuwingen, omdat deze vaak extra werk met zich meebrengen en omdat het werk op de boerderij in familieverband gedaan wordt. De twee landbouwvernieuwings-programma's zullen in de toekomst dan ook meer aandacht gaan besteden aan overleg binnen boerenfamilies.
Veel vernieuwers blijken sterke persoonlijkheden te zijn. Dat is niet verwonderlijk als je je realiseert dat dorpsgenoten hen vaak jarenlang vijandig bejegenen omdat ze hun land 'in strijd met de tradities' bewerken.
De meeste vernieuwers zijn oudere en meer ervaren boeren. In Ethiopië vonden onderzoekers dat de meeste over de vijftig zijn. Dat komt waarschijnlijk omdat boeren pas kunnen beginnen met experimenteren als ze een eigen boerderij hebben en geen toestemming meer nodig hebben van de ouderen, en omdat veel vindingen een opeenstapeling zijn van een hele serie kleine veranderingen, die een lang groeiproces vereisen. Soms duiken er ook jonge vernieuwers op. Vaak gaat het dan om jongeren die enige jaren in een grote stad gewerkt hebben en bijvoorbeeld door een economische crisis terug komen naar hun dorp. Zij nemen dan ideeën mee uit andere streken. Veel vernieuwers blijken overigens in andere regio's gewerkt te hebben als landarbeider of soldaat, waar ze in aanraking kwamen met andere landbouwtechnieken.
Heel wat boerenvernieuwers zijn redelijk welgesteld. In Burkina Faso vonden onderzoekers dat vernieuwers die ondertussen algemeen erkenning gevonden hebben in hun dorp al zo'n vijftien à twintig jaar hun bedrijf stapje voor stapje verbeterd hebben. Met name in droge jaren hadden zij grotere opbrengsten dan de overige boeren, omdat ze allerlei voorzieningen getroffen hadden om water op te vangen en omdat ze hun bodems verbeterd hadden zodat die beter het beschikbare vocht vasthouden. Vernieuwers oefenen vaak een sterk geïntegreerde vorm van landbouw uit, waarbij ieder onderdeel van het bedrijf andere onderdelen stimuleert. Zo houden zij bijvoorbeeld varkens die groenteafval eten; de mest van deze dieren gaat dan bijvoorbeeld in een speciaal gegraven wateropvangbekken als voedsel voor de vissen die de boerin daarin uitgezet heeft; de drab uit de vijver dient vervolgens weer als compost op het veld, enzovoort.
In veel Afrikaanse landen verdienen de meeste boeren meer dan de helft van hun inkomen buiten de boerderij. Het gevolg is dat het boeren er een beetje bij komt te hangen. De boerenvernieuwers bleken over het algemeen hard werkende full-time boeren te zijn die voortdurend op hun velden in de weer zijn. Opvallend is ook dat sommige ster-vernieuwers, die hun verhaal prima naar voren kunnen brengen, ongeletterd zijn. Onderzoekers vonden geen verband tussen schoolopleiding en landbouwvernieuwing.

Zestig procent meer opbrengst door andere techniek
Wilbert en Emelita Mville hebben hun maïsopbrengsten met ruim zestig procent verhoogd. Ze planten de maïs niet langer in rijen, maar met zes tegelijk in gaten van ongeveer 75 bij 75 centimeter die ze vullen met stalmest of compost. Het boerenechtpaar experimenteert al jaren met deze methode. Na de maïsoogst zitten er nog genoeg voedingsstoffen in de grond om bladgroenten te zetten. De boer en boerin vertellen graag en goed over hun werkwijze. Vele tientallen boeren hebben hun werkwijze ondertussen overgenomen.

Politiek is niet rechtlijnig

Om met weinig overheidsgeld de landbouwproduktie van arme, kleine boeren omhoog te brengen, dient de boerenervaring en de boerenkennis in het brandpunt van de aandacht te komen. Probeer daar de gevestigde beleidsmakers uit de stad maar eens van te overtuigen. Dat blijkt in de praktijk nog niet zo eenvoudig. Vandaar dat de twee vernieuwings-programma's ook het proces van beleidsverandering onder de loep genomen hebben. De politiek op nationaal en internationaal niveau heeft grote invloed op de landbouw. Neem bijvoorbeeld de eis van de Wereldbank, opgenomen in de bezuinigingsprogramma's (Structurele AanpassingsProgramma's of SAPs) van veel Afrikaanse landen om de subsidie op kunstmest af te schaffen. Maar politiek op die niveaus is lastig te beïnvloeden, omdat standpunten daar sterk gepolitiseerd zijn en de beslissende kringen moeilijk benaderbaar. Bovendien worden besluiten in die regionen sneller en onverwachter genomen, zodat er weinig tijd is om tegendruk op te bouwen. Vandaar dat het handiger lijkt lokale en provinciale bestuurders en politici aan te spreken. Deze blijken wel toegankelijk te zijn voor vertegenwoordigers van boerenorganisaties, voorlichters en medewerkers van NGO's.

De ervaring leert dat politieke processen niet rechtlijnig verlopen. Het is vaak niet zo politici eerst een probleem analyseren, daarna een besluit nemen om dit vervolgens uit te gaan voeren. Of dat zij eerst wetten op provinciaal niveau aannemen, waarna zij met richtlijnen komen voor districten en vervolgens voor dorpen. Het is heel goed mogelijk dat een bepaalde beleidswijziging ontstaan is door een geslaagd experiment in een dorpje, waarna verschillende beleidsmedewerkers deze aanpak bevorderd hebben zonder het aan de grote klok te hangen; om pas daarna hun politieke bazen te wijzen op de fraaie resultaten. Belangrijke officiële beleidswijzigingen zijn vaak de formele bevestiging van wat in de praktijk al veranderd is door een hele reeks kleine wijzigingen.
Het is belangrijk te beseffen dat politici graag een duidelijk, voor zich zelf sprekend verhaal willen hebben. 'Dit probleem komt daardoor en zodoende moet er nu dat gebeuren.' Of: 'Als we nu niet zus of zo besluiten zal er dat of dat gebeuren.' De verhalen dienen een crisisstemming op te wekken. Tegenover heersende 'verhalen' die de waarheid geweld aandoen dien je duidelijke 'tegenverhalen' te stellen. Op het juiste moment moet je met praktische voorbeelden uit de praktijk voor de dag komen.
Landbouwvoorlichters en boerenorganisaties kunnen zich beter richten op ongewenste praktijken dan hun tanden stuk te bijten op allerlei formele regelingen. Meestal zijn er zoveel richtlijnen dat lokale bureaucraten onmogelijk alle tegelijk kunnen handhaven. Vaak ook spreken de verschillende verordeningen elkaar tegen, zijn ze onduidelijk, of is er domweg niet voldoende geld beschikbaar om ze uit te voeren. Over belangrijke zaken, bijvoorbeeld eigendomsrechten van gronden, zijn vaak geen officiële besluiten, omdat ze politiek te gevoelig liggen. Dan komt het aan op handig improviseren.
Het is belangrijk je intensief bezig te houden met de bureaucratie, om erachter te komen waar in de realiteit welke besluiten door wie genomen worden op grond van welke overwegingen. Het is goed om sleutelfiguren te benaderen, uit te nodigen voor bezoek aan een succesvolle boerderij, deel te laten nemen aan een workshop of te vragen zitting te nemen in het bestuur van je landbouwvernieuwings-organisatie. Het is belangrijk om een hele serie verschillende publikaties naar buiten te brengen over je project, die zich op verschillende doelgroepen richten. Het is zelfs nodig om een media-strategie te bedenken; daarvoor moet je misschien de hulp inroepen van een deskundige buitenstaander.

Conclusie

In de praktijk blijken heel wat boeren verbeteringen bedacht en uitgevoerd te hebben op hun boerderij of bezig te zijn met experimenten. Er blijken tal van praktische, lokale mogelijkheden te zijn die weinig geld kosten bijvoorbeeld om water op te vangen, de kwaliteit van de grond te verbeteren, combinaties te vormen van gewassen die elkaar stimuleren enzovoort. Vaak komen deze ervaringen niet verder dan de boerderij. Landbouwvoorlichters, boeren-organisaties, onderzoekers en NGO's kunnen deze vernieuwingen opsporen en samen met de betreffende boerinnen en boeren nauwkeurig onderzoeken en verder verspreiden. Ook kunnen zij de lokale politiek en bureaucratie bestuderen om samen met de boeren effectief te lobbyen voor een beter overheidsbeleid. 
Belangrijker nog dan het verspreiden van bepaalde vernieuwingen is het scheppen van een sfeer waarin vernieuwingen kunnen gedijen, een warme belangstelling voor boerenvernieuwers, hun vondsten en hun verhaal daaromheen. Want duurzame landbouw is alleen mogelijk als een groot deel van de boeren blijft vernieuwen.

Noten
1+. Het gaat om de landen Burkina Faso, Cameroun, Tunesië, Ethiopië, Uganda, Kenya, Tanzania en Zimbabwe. De programma's heten 'ISWC (Indigenous Soil and Water Conservation) en PFI (Promoting Farmer Innovation in Rainfed Agriculture).
2. Dit artikel is volledig gebaseerd op het boek Farmer Innovation in Africa - a source of inspiration for agricultural development; Chris Reij en Ann Waters-Bayer redactie; Earthscan; Londen, 2001; te leen bij het Tropeninstituut (KIT) te Amsterdam.

	*      *      *

Een succesvol recept van de Braziliaanse landlozenbond MST:

MENG BIOLOGISCHE LANDBOUW MET EEN HECHTE SOCIALE ORGANISATIE EN GEDURFDE POLITIEK ACTIE

Veel suikerriet-rum en geroosterd rundvlees: het is feest in het boerenkampement Valentim, in de buurt van Recife, Oost-Brazilië. Na een bezetting van vier jaar hebben de 22 landarbeidersfamilies eindelijk de grond officieel in bezit gekregen. Het gaat in totaal om 384 hectare. Iedere familie krijgt 11 hectare, ruim 75 hectare wordt gemeenschappelijk bos en 36 hectare dorpsakker waarvan de opbrengst dient om noodleidende dorpsgenoten te ondersteunen. De boeren gebruiken geen kunstmest of chemische bestrijdingsmiddelen. Binnenkort gaan ze een kruidentuin aanleggen, zodat ze zo min mogelijk dure chemische medicijnen hoeven te kopen. [1]
De feestvierende landbezetters maken deel uit van de MST, de Movimento dos Trabalhadores Rurais Sem Terra (Beweging van Landarbeiders Zonder Land, vaak kortweg 'Sem Terra' genoemd). Deze beweging ontstond in 1985 als landelijke koepel na een reeks boerenacties in verschillende deelstaten. Tegenwoordig hebben meer dan een kwart miljoen families zich na bezettingen eigendomsrechten verworven en verblijven tienduizenden mensen overal in Brazilië in MST-kampementen. 
Grootgrondbezitters verzetten zich met hand en tand (lees met huurmoordenaars en doodseskaders en met omkoping van bestuurders en rechters) tegen de landbezettingen. Zo meldt Amnesty International: "Op 12 september (2003) werden zeven plattelandsarbeiders en een boer in São Felix do Xingu doodgeschoten door schutters, een dag nadat ze waren bedreigd door de beveiligingsbeambten van een lokale landeigenaar met wie ze een geschil om land hadden. In de deelstaat Paraná werd Fransisco Nascimento de Souza, een MST-leider, doodgeschoten aangetroffen in Mariluz. Nascimento was een van de zeven MST-leiders wier namen op een 'dodenlijst' zouden staan die in de deelstaat circuleerde." [2]

Cijfers
In Brazilië zijn de verschillen tussen rijk en arm extreem. Eén procent van de landeigenaars bezit volgens de Wereldbank 43 procent van de grond; 23 miljoen landarbeiders leven beneden de armoedegrens; 44 procent van de landbouwgrond wordt niet benut; en er zijn naar schatting 12 miljoen landloze boeren. [3]
Over geweld tegen landarbeiders meldt Amnesty International: "Volgens de Commissie voor Pastoraal Land werden tussen januari en september (2003) 53 landactivisten vermoord. Slechts vijf mensen werden veroordeeld voor 976 van dergelijke moorden die tussen 1985 en 1996 waren begaan. (..) Tijdens een bezoek aan Brazilië in september (2003) verklaarde de federale regering tegenover de speciale VN-Rapporteur inzake Buitengerechtelijke, Standrechtelijke en Willekeurige Executies, Asma Jahangir, dat 'doodseskaders' actief waren in vijftien van de 26 deelstaten die het land telt. De moord op twee getuigen (..) die bewijs leverden aan Asma Jahangir bewees hoe moeilijk het was getuigen te beschermen en aanklachten in te dienen in dergelijke zaken." [4]

Boerenlandbouw

Juli 2002 bezochten twaalf Amerikaanse rechters de elf jaar oude MST-nederzetting Charqueadas in de Zuid-Braziliaanse deelstaat Rio Grande da Sul. In hun verslag [5] schrijven zij dat de nederzetting 28 families telt die gezamenlijk het land bewerken en de landbouwprodukten verwerken. Iedere familie krijgt betaald naar het aandeel in de produktie. Charqueadas kent geen privé-grond.
Er worden geen chemicaliën gebruikt en de kolonisten wijzen monocultuur af. Het melken gaat machinaal, maar verder zijn er weinig machines. Al het voedsel dat de kolonisten gebruiken en ook het voer voor de dieren, komt van de eigen landbouw. Wat er overschiet verkopen de kolonisten op hun eigen coöperatieve markt. Mensen uit de omgeving kopen het graag omdat de kolonisten hun gewassen op een natuurlijke manier verbouwen.
De kolonisten wonen niet verspreid over het land. Hun huizen staan allemaal bij elkaar en er is daar ook een schooltje, een dag-opvangcentrum, een gemeenschapsruimte, een klein medisch centrum en een klein raadhuis.
	
Behalve landbouwnederzettingen heeft de MST ook kampementen in steden waar zij landlozen opvangt. In totaal bivakkeren daar ongeveer 150.000 mensen. [6] De rechters bezochten zo'n kampement waar 600 families tijdelijk leven in afwachting van de toewijzing van een stuk grond of een landbezetting. Wat de rechters het meest opviel was dat er praktisch geen geweld voorkomt. Dat komt, naar hun idee, omdat de bewoners zoveel werk gemeenschappelijk verrichten. Zo zijn er werkgroepen voor gezondheid, opvoeding, sanitaire voorzieningen, veiligheid en maaltijden. Er zijn ook alfabetiseringscursussen voor volwassenen en discussiebijeenkomsten over man-vrouw-verhoudingen, opvoeding, gezondheid en burgerschap. Dagelijks zijn er speciale activiteiten voor kinderen. 
In het kampement is een apotheek waar de bewoners alle medicijnen zelf vervaardigen uit medicinale planten die zij daar kweken. Iedere dag gaat een groep met een bus naar het werk. De inkomsten zijn voor de hele groep.

Acties

Om zoveel mogelijk werkeloze landarbeiders aan grond te helpen om boerenlandbouw te bedrijven, is de MST op verschillende terreinen actief. Zo heeft zij met demonstraties, kampeerpartijen en congressen actie gevoerd voor een grondwetswijziging (1988) en een landhervormingswet (1993) en zet zij zich nu in voor een nieuw landbouwwet van de linkse regering Lula. Hoewel de MST heftig campagne gevoerd heeft om de leider van de Arbeiderspartij (Partido dos Trabalhadores, PT) Lula aan de macht te brengen, blijkt hij in de praktijk veel minder voor de landarbeiders te kunnen doen dan zij verwacht hadden. Vandaar dat de MST nu extra druk op de ketel zet met meer landbezettingen dan ooit. [7]
Sinds kort werkt de MST samen met een groep van honderd activisten in een landelijke Campagne voor Democratische Media. Praktisch alle grote kranten, tijdschriften, radio- en televisiestations in Brazilië zijn in handen van negen conservatieve families. Deze schilderen de MST-activisten af als een stelletje criminelen en dringen er voortdurend bij de regering op aan zich neer te leggen bij de voorschriften van het IMF. [8]

Succesvol recept

Zuid-Amerika-kenner Sam Verhaert schreef onlangs na een bezoek aan Brazilië: "Na de massale plattelandsvlucht lijkt het tij stilaan te keren. Niet dat de mensen en masse de stad verlaten, maar er is een belangrijke minderheid die terugkeert, boeren die van het platteland gekomen waren en nu gedesillusioneerd terugkeren, begeleid door de MST." [9] Deze organisatie zet volledig in op duurzame lokale boerenlandbouw, zowel uit praktische noodzaak, omdat de beginnende boeren straatarm zijn en zich geen dure zaden, bestrijdingsmiddelen en kunstmest kunnen veroorloven - als uit overtuiging, omdat de MST als linkse organisatie niet afhankelijk wil zijn van grote firma's. De Braziliaanse landlozen-organisatie blijkt een succesvol en tot de verbeelding sprekend recept ontwikkeld te hebben waarbij zij biologische landbouw combineert met een hechte sociale organisatie en gedurfde politiek actie.

Noten
1. ''Rode' landloze boeren in Brazilië - overleven in de kampen van Movimento Sem Terra'; Sam Verhaert in Noticias van oktober 2002; www.noticias.nl
2. Amnesty International Jaarboek 2004; betreft informatie over 2003; www.amnesty.nl 
3. Deze cijfers komen van de website van de Internationale Koning Boudewijnprijs voor Ontwikkelingswerk. In 1996 kende deze organisatie de prijs toe aan de MST. Zie: www.kbprize.org
4. Amnesty International Jaarboek 2004; betreft informatie over 2003; www.amnesty.nl
5. Report and Conclusions on the Visit to the Settlement of Charqueadas and an Encampement of the MST; Center for the Critical Study of Rights; november 2002. 
6. 'MST letter to Friends of the MST in the US - Current Issues for the MST in Brazil'; www.mstbrazil.org/alert092103.html; 21 september 2003. 
7. = 'Verslag van Paula Broeders, zomer 2003'; www.11.be
8. 'Media Clash in Brazil: a Distant Mirror - MST and the Media Democracy Movement'; Norman Solomon; www.mstbrazil.org/mediaclash.html; 17 november 2003. 
9. ''Rode' landloze boeren in Brazilië - overleven in de kampen van Movimento Sem Terra'; Sam Verhaert in Noticias van oktober 2002; www.noticias.nl

Uitgave:
Agri & Cultuur,
Olympiaweg 59 II
1076 VP Amsterdam
jpsmit@xs4all.nl

Internetuitgave: www.ddh.nl/duurzaam/landbouw,
gratis te downloaden en te printen.

juli 2004

Bestellen:
Maak є 7,- over op giro 871 2032
ten name van ‘Agri  & Cultuur’
Amsterdam,
onder vermelding van: ‘bundel 2’.
Bundel 1 kost є 6,85; vermelding: ‘bundel 1’.
Bundel 1 en 2 samen kosten є 12,75; de vermelding is dan: ‘bundel 1 + 2’.

Agri & Cultuur, Amsterdam, 2004