LAND EN STAD

Boeren-initiatief en boeren-verzet, wereldwijd 

artikelenbundel
december 2000 – maart 2002

Jan Paul Smit

INHOUD

- Boerenergernis en boerendroom	3
- Over Groningse hereboeren en landarbeiders
	boekbespreking ‘de graanrepubliek’	4
- Boerenopstand in Nederland	4
- De armen hebben gentechnologie niet nodig	7
- O grito do campo
	boerenverzet in Brazilië	9
- De échte groene revolutie is begonnen
	Indiase boeren binden de strijd aan	10
- Franse bergboeren
	boekbespreking	11
- Globalisering veroorzaakt honger op grote schaal
	tientallen onderzoeken bevestigen de somberste vermoedens	15
- De soja-reus moest terug
	gentech soja niet welkom in Europa	19
- Vriendin van de agro-concerns
	Bush kiest Ann Veneman als landbouwminister	22
- Internationale karavaan trekt door Azië
	acties tegen landbouwgif-concerns	23
- Geen gentech, maar ‘lokale agro-biodiversiteit’
	brochure over gentech in de Derde Wereld	24
- Zelfvoorzienings-economie, de zeug en de ploeg
	overpeinzingen van een boerendochter en sociologe	28
- Indiase boeren rukken gentech katoenstruiken uit
	voorbereiding grootse actie tegen globalisering	30
- Globaliseren gaat niet van een leien dakje
	Chinese WTO-onderhandelaar trekt een grens	31
- Discussie-bijeenkomsten en zakken zaad
	Indiaas landbouwnetwerk Navdanya schiet te hulp	32
- Boerenlandbouw heeft de toekomst
	Franse organisatie van kleine boeren is optimistisch	33
- De risico’s van succes
	bio-landbouw groeit razendsnel in Canada	35
- Voedingsmultinationals, globalisering en beroerd eten
	video te leen	37
- Massale boerenacties in India en Brazilië
	protesten tegen dumping van graan en tegen gentech	37
- VS, Japan en China ondergraven WTO-landbouwafspraken	38
- Wordt boer!
	manifest	39
- De boer lijkt wel rechteloos
	een Gelderse melkveehouder over de aanpak van mond- en klauwzeer	41
- Een nieuwe start van de boerenlandbouw in Afrika, 
Azië en Latijns-Amerika	43
- Platform voor een gezonde boerenlandbouw in Nederland
	ABC-manifest: Aarde, Boer, Consument	47
- Onderzoek naar gentech gewassen ligt in Europa praktisch stil
	de slapeloze nachten van de zaadmultinational-managers	50
- Openlijk verzet en heimelijke slimmigheidjes tegen WTO-landbouwpolitiek
	regeringen stribbelen tegen		55
- Wie-o-wie wil er nog aandelen Monsanto, wie-o-wie?	60
- Boerenopstand in Nederland - deel II
	achtergronden	63
BOERENERGERNIS EN BOERENDROOM

“Een hoog stropdas-gehalte”, zo vat Piet Brouwer zijn indrukken samen van het Europese congres over verarming op het platteland, eind oktober in Clermont Ferrand, Zuid-Frankrijk.
Brouwer is een boer uit Molenaarsgraaf, een dorpje in de eeuwenoude polder de Alblasserwaard. De boerderij met 65 melkkoeien is net formeel overgegaan in handen van zijn zoon. Maar bijna dagelijks komt hij er nog een paar uur meehelpen. Verder is hij secretaris/penningmeester van de werkgroep ‘Landbouw & Armoede’, een samenwerkingsverband van elf Nederlandse boeren- en kerkelijke organisaties.

Structurele oorzaken

Brouwer is duidelijk ontevreden over het congres. “Het is goed dat er veel onderzoek gedaan wordt en dat wetenschappers en beleidsmensen met analyses komen. Maar we moeten een stapje verder doen, we moeten de armoede zien te voorkomen. We moeten de structurele oorzaken aanpakken.” Brouwer heeft nog geprobeerd de fundamentelere problemen ter sprake te brengen, maar tevergeefs. “Dat was ‘buiten de orde’. Het werd allemaal ‘goed’ geregisseerd, wat er wel en wat er niet gezegd zou worden.”
Toch was er een lichtpuntje. De Franse landbouwminister nam het in zijn toespraak op voor de kleinere boeren. Naar zijn oordeel worden de Europese landbouwsubsidies “oneerlijk verdeeld” aangezien 20 procent van de landbouw-bedrijven 80 procent van het geld opslokken. “Zijn verhaal staat haaks op wat minister Brinkhorst hier vertelt.”

Verwerking in eigen hand

We zitten te praten aan de keukentafel in de boerderij van Max van Tilburg, schitterend gelegen aan de voet van de Lekdijk, even ten oosten van Vianen. Als ik Brouwer en Van Tilburg vraag naar wat ze het liefste zouden willen op landbouwgebied, naar hun boerendroom, komen ze allebei met iets totaal verschillends.
Van Tilburg zou het liefste de verwerking van zijn melk samen met een stel andere biologische melkveehouders in eigen hand nemen. Vorig jaar besloot de kaasmaker, aan wie hij al vijftien jaar levert, te stoppen. Tot grote teleurstelling van Van Tilburg deed de fabrikant de firma niet over aan de twaalf biologische boeren, die hem al zo lang van melk voorzagen. Hij verkocht zijn bedrijf uiteindelijk aan een groot concern, omdat dit wat meer kon bieden. Van Tilburg: “Terwijl hij altijd zei dat hij zo dicht bij de boeren stond.”

Arm of schatrijk

Brouwer heeft als grootste wens dat er een “middenweg gevonden wordt tussen rijkdom en armoede”. Volgens officieel onderzoek moet bijna een kwart van de boerengezinnen van minder dan het sociaal minimum zien rond te komen. Zonder allerlei bijbaantjes zou dit zelfs om de kleine helft van de gezinnen gaan. “Die verarming is zo onrechtvaardig! En het gekke is: als je de boerderij verkoopt ben je opeens miljonair. Maar dan heb je wel alles weggegooid.”

Jan van Tilburg, de zoon van Max die toevallig op bezoek is en aanschuift voor de koffie, denkt aan andere dingen. Een paar jaar geleden is hij een biologische geitenboerderij op Goeree begonnen. Hij droomt van “mechanisering en automa-tisering”, zodat hij met minder werk meer kan produceren. Als ik hem vraag of hij het werk niet liever met meer mensen en minder machines zou willen doen - als dat te betalen zou zijn -, antwoordt hij: “Een boer wil liever alles in eigen hand hebben, hè.” 

*          *          *

OVER GRONINGSE HEREBOEREN EN LANDARBEIDERS
boekbespreking: De graanrepubliek

Wie van een spannend geschiedenisboek houdt en belangstelling heeft voor de ontwikkeling van de landbouw in de laatste eeuw, zal genieten van ‘De graanrepubliek’ van Frank Westerman. Het degelijk gedocumenteerde boek laat zich lezen als een roman. Het ‘verhaal’ speelt zich af in Noordoost-Groningen op de zware kleigrond. Het is een boek over schatrijke boeren, revolutionaire land-arbeiders en meedogenloze huzaren; over verwoestende stormen en rijke jaren, landaanwinning en ambitieuze plannen die niet doorgingen; over Mansholt die hier opgroeide en later Eurocommissaris werd; over stabiele hoge graanprijzen, nieuwe landbouwmachines en overproduktie; over de boerenopstand van 1990 en over de teloorgang: braaklegging en ‘nieuwe natuur’.
Aanbevolen!

De graanrepubliek; Frank Westerman; Atlas; Amsterdam, 1999; f 39,90; ISBN 90 450 0362 7; 255 pagina’s.

	*      *      *

BOERENOPSTAND IN NEDERLAND

Overgenomen uit: ‘De graanrepubliek’ van Frank Westerman; pag. 216 e.v.

Februari 1990. “Voor ze die nacht naar Den Haag vertrokken had Klaas Jan (de Waard, een grote boer uit Kommerzijl, West-Groningen - jps) zijn kameraden nog gewaarschuwd: ‘Jongens, we moeten kettingen mee. Er gaat gesleept worden.’
Bij het laatste streepje rood aan de hemel reden ze drie tractoren in de laadbak van een vrachtwagen. De akkerbouwers hadden contanten bij zich gestoken, wat extra kleren, een heupflesje jenever. Klaas Jan klom in de cabine naast de chauffeur, en al rokend luisterden ze naar de radio. Wanneer zou de nieuwslezer melden dat er boeren uit Groningen en Zeeland optrokken naar de stad?
De dag tevoren had Koos Meijer gebeld. Koos zei: ‘Dijkstra uit de Noordoostpolder gaat ook.’
‘Ja, maar ik niet,’ zei Klaas Jan spontaan. ‘Ik heb geen zin meer om me te ergeren aan de politiek.’ Maar vijf minuten later was hij om.
Aly Wisse, een boerin uit Zeeland, trommelde de boeren van hun erf om te protesteren tegen het opheffen van de akkerbouw. Ze had groot gelijk, vond ook Wietje (de vrouw van Klaas Jan - jps), zoiets liet je niet over je kant gaan.
Zo slecht als in 1989 was het in geen jaren gegaan; de tarweprijs dook onder de veertig cent. Het boer-zijn was in de woorden van Klaas Jan verworden tot een ‘dure liefhebberij’.

(..)

De oproep van Aly Wisse, die aan het hoofd van een Zeeuwse trekkercolonne naar Den Haag onderweg was, vond weerklank in Groningen. De Zeeuwen werden verwacht, de Groningers niet.
‘Wij kwamen om middernacht aan,’ vertelde Klaas Jan. ‘Als eersten.’ Hij had de boel eens bekeken: de toegang naar het Binnenhof was uit voorzorg gebarricadeerd met containers, elk gevuld met dertig, misschien wel veertig ton zand. Bij het Malieveld stond de verkeerspolitie op de uitkijk, om de in aantocht zijnde tractoren uit de binnenstad te weren. Maar de Trojaanse dieplader uit Kommerzijl was nergens tegengehouden, en om vijf uur ‘s ochtends rolden er drie zware landbouw-machines van het plankier - de plakken opgedroogde klei nog aan de banden. Klaas Jan trok een dranghek opzij, koppelde een ketting aan de zandcontainers en gaf sleepaanwijzingen. Op foto’s van die twintigste februari 1990 stond hij triomfantelijk naast een trekker op de trappen van de Ridderzaal. ‘Er kon geen mens meer langs,’ zei hij.
De Zeeuwen, geschokt door de onbezonnen bezetting van het Binnenhof, reden onder politiebegeleiding een rondje door Den Haag en dropen af, terug naar huis. Maar de harde kern uit Groningen en de Flevopolders struinde die nacht door de Scheveningse Bosjes. Het dozijn achterblijvers wond zich op over de laffe houding van de drie boerenbonden - de protestantse, de katholieke en de algemene. Waarom hadden zij, verenigd in het Landbouwschap, hun met uitsterven bedreigde leden niet verdedigd? Sterker, de heren vertegenwoordigers hadden de acties van die dag veroordeeld.
Klaas Jan was die nacht voor het groepje gaan staan. ‘Jongens, het is te zot om los te lopen dat onze eigen belangenbehartigers ons laten stikken. Zij zijn erger dan de politici.’ Wrijvend over de stoppels op zijn kaak bezag hij de situatie. ‘Er is maar één uitweg. En dat is dat we ons niet láten vertegenwoordigen, maar zelf met Lubbers en Braks om de tafel gaan zitten.’ Of betaalden ze die verzuilde stands-organisaties soms lidmaatschapsgeld om zich te laten veroordelen? Wat deden de verschillen in achtergrond ertoe? ‘Een aardappel is een aardappel,’ hoorde Klaas Jan zichzelf zeggen, ‘of ie nou door een gereformeerde boer wordt verbouwd, door een katholieke of een goddeloze.’
Na hun tactische terugtocht van de vorige avond - om zich te hergroeperen - trokken de die-hards opnieuw de stad in. Tot ongeloof van de politie stevenden ze niet af op het Binnenhof, dat ditmaal beter bewaakt was, maar op de zetel van het Landbouwschap. Een geschrokken boerenvoorman kwam naar buiten en zei: ‘Heren, wat kan ik voor u doen? Wilt u een kop koffie?’
Klaas Jan liet zijn stem een octaaf zakken en gromde dat ze, eenmaal binnen, zelf wel koffie zouden zetten, en dat hij beter de deur open kon doen. ‘Anders gaat deze trekker hier’ - hij wees op de dichtstbijzijnde - ‘regelrecht door de pui.’
‘Jullie waren verbaasd, hè,’ vulde Wietje het relaas van haar man aan, ‘over die stapels kranten die er op de bureaus rondslingerden.’
‘Ja, die lui vraten niets uit. Terwijl wij naar de sodemieter gingen, zaten zij de krant te lezen.’
De ‘bende van vijf’ - die de actie aanvoerde - had de belangenbehartigers uit het gebouw gezet, en eiste een gesprek met minister Braks. ZONDER GRAAN GEEN BESTAAN, stond er op een spandoek dat ze uit het raam hingen. Bendelid Klaas Jan de Waard uit Kommerzijl werd aangewezen tot woordvoerder voor de pers, de politie en de politiek.
Het nieuws dat losgeslagen boeren hadden gedreigd om met een tractor door de glazen gevel van het landbouwhuis te rijden, en nu de telefoon opnamen in het bezette hoofdkwartier, werd met gejuich ontvangen onder akkerbouwers in heel het land. Tjark Tijdens (grote Oost-Groningse tarweboer en zwager van Klaas Jan - jps) reed spontaan met collega’s uit de buurt de grensovergang bij Nieuweschans dicht. Bellingwolde en Ter Apel volgden. Overal verschenen tractoren op de snelwegen, en in Veendam werd de Rijksdienst voor het Wegverkeer van de buitenwereld afgesneden. Een dag later versperden vijfduizend boeren de invalswegen naar Groningen, Leeuwarden, Assen en de Flevopolders. Het kon niet uitblijven of de protesten sloegen over naar Duitsland en België.
(..)
Op dag vier blokkeren de boeren ook de Rijksbelastingdienst in Apeldoorn en het departement van VROM in Leidschendam; op dag zeven volgen de douanekantoren in Veendam en Hoogezand en de vuilstortplaats in Wijster; op dag tien het NS-station in Wolvega en de Informatiseringsbank in Groningen.
(..)
‘Als de politie tegen ons wordt in gezet, dan slaat de vlam in de pan,’ waarschuwt Klaas Jan op dag vijftien. ‘We naderen het punt waarop alles geoorloofd is.’
Premier Lubbers stelt voor dat de rijkere delen van de landbouw (de Brabantse varkenshouders) de armere (de Groninger akkerbouwers) zullen bijstaan - maar dat is schoppen tegen het zere been.
‘Een ingestudeerde act waar je geen kant mee uit kan,’ zegt woordvoerder de Waard. Heeft niet minister Braks het noorden uitgekleed om het zuiden te verrijken? Wat kunnen de akkerbouwers dan nu verwachten - een fooi?
De volgende dag worden ook de vliegvelden van Eelde en Lelystad, de afvalverwerking Rijnmond en het hoofdkantoor van de Rabobank in Utrecht met tractoren dichtgereden.
‘Morgen volgt Schiphol,’ kondigt Klaas Jan aan.
‘Acties worden grimmiger’ kopt NRC Handelsblad. Dertig ton huisvuil heeft zich opgehoopt en dreigt door broei in brand te vliegen. Nadat minister Braks letterlijk spitsroeden heeft moeten lopen langs een rij boeren, wordt er in het torentje van de minister-president niet langer gesproken over de eisen van de boeren, maar over de paraatheid van de krijgsmacht. De mobiele eenheid staat weliswaar klaar, maar haar getraliede overvalbusjes en waterkanonnen zijn niet opgewassen tegen een trekkercolonne. De militairen zijn het erover eens dat het actiewapen van de boeren alleen door pantserwagens of tanks is te stoppen.
(..)
Schiphol is off limits verklaard. Als er op dag zeventien twee trekkeroptochten tegelijk worden gesignaleerd, een op de Afsluitdijk en een op de Veluwe, krijgt de commandant van  de legerbasis ‘t Harde een telefoontje: wees gereed om uit te rijden. 
De karavaan uit Friesland maakt in de Wieringermeer een tussenstop, wachtend op versterking uit de polder.
(..)
Klaas Jan in het actiecentrum, onder de kaart waarop hij de posities van zijn strijdwagens heeft gemarkeerd, maakt zich zenuwachtig: ‘Een trekker tegen een tank, dat redden we nooit.’ Er bellen verslaggevers van buitenlandse persbureaus: of hij verwacht dat er doden gaan vallen?
Een weg terug is er niet. Ludieke acties halen niets uit. Klaas Jan stelt nog voor om het huis van Braks in te pakken in strobalen, onder het motto: ‘Geen inzicht, geen uitzicht’ - maar de pers komt alleen nog op de been voor een blokkade van Schiphol. Daar loopt de streep die het gezag heeft getrokken.
Uitgerekend de ochtend waarop Klaas Jan zich afvraagt of het tot een treffen zal komen, komt er op het landbouwhuis een fax binnen. Afzender S.L. Mansholt (voormalig Eurocommissaris landbouwzaken - jps), Wapserveen. De eenentachtig-jarige landbouwhervormer heeft partij gekozen en steekt de akkerbouwers een hart onder de riem. Hij voorziet de bende van zelf geprepareerde munitie: een grafiek waaruit je kunt aflezen hoe de schommelingen in de tarweprijs sinds 1900 doorwerken in de rest van de prijzen. De strekking: als de graanteelt niets meer oplevert, kun je net zo goed de hele landbouw opdoeken.
Die onverwachte troef is de eerste opsteker van de dag; de tweede is een uitnodiging van Lubbers om te praten. Klaas Jan belt het wegrestaurant: ‘Jongens, tot nader order blijven waar je bent.’
(..)
Lubbers blijkt ook een brief te hebben ontvangen van Mansholt. Een brief is eigenlijk niet het goede woord: het zijn kettingformulieren uit de printer van Sicco’s (Mansholt’s - jps) huiscomputer. Aan de hand van tabellen toont hij aan dat alleen een verhoging van de graanprijs, gekoppeld aan productievermindering (er dient land uit productie genomen te worden) een betaalbare uitweg biedt.
De premier stelt een wapenstilstand voor: de boeren maken rechtsomkeert in ruil voor de instelling van een arbitragecommissie. Klaas Jan en de andere bendeleden, gesterkt door de brieven van Mansholt, hebben zoveel vertrouwen op een goede afloop dat ze instemmen.”

*          *          *

DE ARMEN HEBBEN GENTECHNOLOGIE NIET NODIG

Michiel Bussink

Er is genoeg eten om iedereen op aarde op een gezonde manier te kunnen voeden. Anderhalf keer de vereiste hoeveelheid zelfs, schat het Wereldvoedselprogramma van de Verenigde Naties. Toch heeft zo’n zevende deel van de mensheid - ongeveer 800 miljoen mensen - honger. Omdat ze geen toegang hebben tot dat eten. Vanwege oorlog, geweld en politieke instabiliteit, vanwege onvoldoende koopkracht om voedsel te kopen of te weinig toegang tot produktiemiddelen - land, zaadgoed, vee, water - om zelf voedsel te produceren. Zal genetische manipulatie via hogere opbrengsten daar verandering in brengen? Biotechnologiebedrijven en -onderzoekers beweren het en in navolging daarvan ook Sjoera Dikkers, directeur van de Evert Vermeer Stichting en freelance journalist Roeland Muskens van maandblad OnzeWereld (de Volkskrant, 16 oktober jl.) Het tegendeel zou wel eens waar kunnen zijn.
De idee om met gentechnologie de opbrengst van zaadgoed te verhogen om daarmee arme boeren te helpen berust op een naïef geloof in de technical fix. Hier heb je een nieuwe technologie. Pas hem toe op je probleem. Probleem opgelost. Zo gaat het in werkelijkheid niet. Neem de Groene-Revolutie-zaden naar aanleiding waarvan Henry Kissinger in 1974 zei: “Binnen een decennium zal geen man, vrouw of kind nog met honger naar bed gaan.” De ‘wonderzaden’ krikten in India inderdaad de voedselproductie flink op maar dreef tegelijkertijd vele boeren tot absolute armoede. De ‘high yielding varieties’ moesten namelijk gekocht worden (anders dan het traditionele zaadgoed), inclusief bijbehorende kunstmest en pesticiden. Vanwege de steeds hogere prijzen voor die middelen en alsmaar dalende voor hun agrarische producten raakten vele kleine boeren uiteindelijk zo diep in de schulden dat ze zich gedwongen zagen hun land te verkopen aan een minderheid van rijke boeren die zich wel het hele Groene-Revolutie-pakket konden veroorloven. 
Waarom zou het bij de nieuwe generatie wonderzaden van de genetische manipulatie anders gaan? Wonderen bestaan niet. De vermeende (nog niet bewezen) hogere opbrengst van gentech-zaden moet - heel natuurwetenschappelijk bekeken - ergens vandaan komen: van extra meststoffen die de gewassen vanuit de bodem moeten opnemen. Die meststoffen zijn er niet of kunnen arme boeren zich niet veroorloven. En als ze ze wel hebben, kunnen ze daarmee net zo goed de opbrengst van traditionele zaadgoed vergroten. Het probleem vormt dus veelal het gebrek aan land en bodemvruchtbaarheid, niet het gebrekkige zaadgoed. De traditionele landbouw herbergt juist een enorme schat aan genetische diversiteit, aangepast aan heel uiteenlopende lokale agro-ecologische omstandigheden. Het is dus nogal onzinnig om te pleiten voor het ontwikkelen van gemanipuleerd zaadgoed aangepast aan lokale omstandigheden. Het is bovendien een illusie te geloven dat gentechbedrijven dat massaal zullen doen. Willen ze de enorme investeringskosten voor het ontwikkelen van genetisch gemanipuleerd zaadgoed terugverdienen, dan moeten ze die juist zo uniform mogelijk en op zo groot mogelijke schaal aan de man zien te brengen.
Maar de boeren in de Derde Wereld vragen om gemanipuleerd zaadgoed, beweren Sjoera Dikkers en Roeland Muskens. Dat is een verkeerde voorstelling van zaken. Net zoals er in het westen voor- en tegenstanders van gemanipuleerd voedsel bestaan, zijn die er in de Derde Wereld. In India is er een heuse massabeweging van armen die zich verzet tegen de komst van het gemanipuleerd zaadgoed van gentechgigant Monsanto. En vertegenwoordigers vanuit 19 Afrikaanse landen verklaarden twee jaar geleden op een conferentie van Wereldvoedselorganisatie FAO dat gentechnologie “noch veilig, noch milieuvriendelijk, noch economisch gunstig voor ons is. (...) Wij denken dat het de diversiteit, lokale kennis en duurzame landbouwsystemen die onze boeren gedurende millennia hebben ontwikkeld juist zal vernietigen en dat de capaciteit om onszelf te voeden zal ondermijnen.” Genetische manipulatie versterkt namelijk het proces - zowel in de westerse wereld als in ontwikkelingslanden - waarbij de landbouw steeds afhankelijker wordt van een paar gewassen en rassen. Met als gevolg steeds grotere kwetsbaarheid voor ziekten, plagen en misoogsten. 
Biologische landbouw - die juist slim gebruik maakt van de biodiversiteit, zonder chemische bestrijdingsmiddelen, kunstmest en genetische manipulatie - kan een groeiende wereldbevolking voeden, tot zo’n 11 miljard mensen. Blijkt uit verschillende onderzoeken. Professor Jules Pretty van de Universiteit van Essex heeft bijvoorbeeld laten zien hoe boeren in India, Kenya, Brazilië, Guatemala en Honduras hun oogsten verdubbelden of verdrievoudigden toen ze overschakelden naar biologische of semi-biologische teelttechnieken. Cuba, dat door de economische blokkade gedwongen is tot biologisch landbouwen, heeft daarmee de productiviteit en kwaliteit van de gewassen die het teelt verbeterd. Met organische mest, plaagbestrijding met planten, eenvoudige erosiebestrijding, wisselteelt, akkers waarbij een heel scala aan gewassen met bomen wordt gecombineerd, kleinschalige irrigatie, combinaties van landbouw en veeteelt, boerenkennis en -verstand, kortom met lokale middelen kan de productiviteit van lokale landbouw in veel gebieden in de Derde Wereld worden opgekrikt. Dat heeft een groot nadeel. Voor de gentechbedrijven wel te verstaan: zij verdienen er geen cent aan.

Michiel Bussink is freelance journalist, deed onderzoek onder kleine boeren in Zimbabwe en werkte voor een landbouwontwikkelingsorganisatie

Eerder verschenen als ingezonden brief in de Volkskrant van begin november 2000.

O GRITO DO CAMPO
Boerenverzet in Brazilië

Hij is 32 jaar, maar oogt jaren jonger, een knappe jongeman, tikkeltje verlegen: Paulo Damasceno. Onlangs is hij gevraagd wethouder voor landbouwzaken te worden in Cametá, een zeer uitgestrekte gemeente in de Noord-Braziliaanse deelstaat Pará. Zijn partij, de PT (Partido dos Trabalhadores, Arbeiderspartij) boekte onlangs een grote verkiezingswinst “ondanks het feit dat we lijst 13 hadden”, zegt hij glimmend van genoegen en laat een fel rood T-shirt zien met 13 in een vijfpuntige ster.

Damasceno is opgegroeid op het platteland, enkele tientallen kilometers van Cametá, op een armelijke boerderij. Klaarblijkelijk beschikt hij over leiders-kwaliteiten. Al toen hij 17 jaar was, werd hij coördinator van het jeugdpastoraat; nauwelijks was hij 20 of hij werd in het bestuur van de landarbeidersbond van de regio Cametá gekozen, waar hij drie jaar later voorzitter werd.
Een paar jaar geleden verhuisde hij naar Belém, de hoofdstad van de deelstaat, om voor de Fetagri te gaan werken. Dit is een koepel van 132 bonden van landarbeiders en kleine boeren met in totaal 90.000 leden. De Fetagri werkt nauw samen met de omvangrijke landlozenorganisatie MST, die vaak een radicaler standpunt inneemt.

Toch optimistisch

Kleine boeren, landarbeiders en zeker landlozen hebben het niet makkelijk in Pará. De grond levert vaak niet veel op, de landbouwprijzen staan laag, het transport naar de stad is hopeloos slecht als je niet aan een rivier woont, landbouwtechnische hulp van de overheid ontbreekt praktisch en onderwijs en gezondheidszorg stellen niet veel voor. Daar komt bij dat de regering de beloofde financiële steun aan de boeren niet uitkeert en de eveneens beloofde toewijzing van stukken braakliggend land van grootgrondbezitters aan landlozen zo traag mogelijk laat verlopen. Kortom: het plattelandsleven is hard.
Verder is er veel geweld in Pará. Op sommige grote landerijen worden landarbeiders gevangen gehouden als slaven, politieagenten oefenen bij tijd en wijle een ware terreur uit, en boerenleiders en landbezetters worden met de dood bedreigd en vermoord. Ook zijn er ernstige conflicten tussen de inheemse bevolking en boeren die zich in het binnenland vestigen.

Toch is Damasceno optimistisch: “Een groot probleem was altijd de lakse houding en de tegenwerking van de overheid. Maar nu zitten we zelf in het gemeentebestuur en kunnen we veel doen.” Ook in andere Braziliaanse steden heeft de Arbeiderspartij bestuursposities veroverd en zelfs in de regering van verschillende deelstaten.
De progressieve bestuurders kunnen voortbouwen op het omvangrijke verzet van de plattelandsbevolking. Zo organiseert de MST al jarenlang landbezettingen, demonstraties, protestkampementen en enorme nationale congressen. Daarnaast blijft de landlozenorganisatie alsmaar moeite doen om met de overheid in contact te blijven om op allerlei praktische punten vooruitgang te boeken.
Maar ook de iets minder radicale organisaties van kleine boeren, zoals de Fetagri, laten van zich horen. Zo vertelt Damasceno vol trots dat in 1991 een van hun boerenbonden in Pará de eerste ‘o Grito do Campo’, ‘de Schreeuw van het Platteland’ heeft georganiseerd. De Grito is een grote demonstratie waarin met spandoeken en spreekkoren de plattelandsproblemen uitgeschreeuwd worden tegen iedereen die het maar wil horen. Ondertussen is de Schreeuw een jaarlijks terugke-rende manifestatie in verschillende deelstaten in het Amazonegebied. Heel bemoedi-gend is dat de Braziliaanse stadsbevolking sympathie blijkt te hebben voor de eisen van de landlozen, de landarbeiders en de kleine boeren.

Nuchterheid en verlangen

Damasceno was half november in Nederland op uitnodiging van Wederzijds. Deze vereniging organiseert reizen naar verschillende landen in de Derde Wereld (o.a. Brazilië, Indonesië en India) en bezoekt daar organisaties van kleine boeren in verzet en projecten voor de arme stadsbevolking. Teruggekeerd in Nederland blijven de bezoekers schriftelijk contact houden met de mensen die ze ontmoet hebben en vertellen ze in hun omgeving wat ze gezien en gehoord hebben.
Soms onderneemt Wederzijds acties. Zo richtte de Braziliëgroep zich tot minister Herfkens met vragen over de ‘Banco da Terra’ (Grondbank), een experimenteel project van de Wereldbank en de Braziliaanse overheid. Groepen landlozen kunnen via deze bank een stuk grond kopen, dat grootgrondbezitters kwijt willen. Omdat de landlozen geen geld hebben moeten ze een lening sluiten. Als de grond dan ook nog eens door valse taxaties veel te duur is gemaakt, raken de enthousiaste nieuwe boeren al snel in de financiële problemen. 
Volgens Wederzijds zou het veel beter zijn als de Braziliaanse overheid de landhervormingswet serieus uitvoert, goede stukken grond toewijst tegen redelijke prijzen en technische ondersteuning biedt. Omdat Nederland een bijdrage levert aan de Wereldbank kan Herfkens deze kwestie bij de bank aan de orde stellen.
Verder was Wederzijds betrokken bij een handtekeningenactie in Montfoort waarbij de Braziliaanse regering werd aangespoord de boerenleiders in Pará die met de dood bedreigd waren te beschermen. Damasceno had daar om gevraagd.

Jan Glissenaar is de spil van Vereniging Wederzijds. Deze landarbeiderszoon trekt al sinds het begin van de vijftiger jaren door de wereld om contacten te leggen met landarbeiders, kleine boeren, vissers en mensen uit de krottewijken die zich organiseren, zelf een oplossing bedacht hebben en daaraan werken. Hun verhalen legt Glissenaar vast. Hartstochtelijk leeft hij mee met hun pogingen hun situatie te verbeteren en zich te verzetten tegen het overvloedig aanwezige onrecht. Toch blijft zijn schrijfstijl nuchter, met veel oog voor praktische details. Ook onderlinge problemen, teleurstellingen en mislukkingen belicht hij. Dezelfde mengeling van persoonlijke betrokkenheid, nuchterheid, het verlangen om ‘iets’ te doen en de behoefte de grotere economische structuren niet uit het oog te verliezen vinden we terug in de Vereniging.

------
Vereniging Wederzijds, Postbus 20, 3417 ZG Montfoort; tel/fax: 0348 471 425; 
e-mail: wederzijds@hetnet.nl

*          *          *

DE ÉCHTE GROENE REVOLUTIE IS BEGONNEN
Indiase boeren binden de strijd aan

Duizenden Indiase boeren demonstreerden op 19 november in New Delhi. Zij eisten van de regering de landbouw los te koppelen van de WTO. Door allerlei maatregelen in het kader van de Wereldhandelsorganisatie stijgen de produktiekosten en dalen de verkoopprijzen van landbouwprodukten scherp. Daardoor raken boeren overal in het land steeds verder in de problemen en duiken er telkens weer berichten over zelfmoorden op. Bovendien neemt door maatregelen van diezelfde WTO de honger toe onder de armen. De boeren lieten weten hun bestaan niet te laten vernietigen door een onjuist en onrechtvaardig handelssysteem.

Boeren zakken steeds dieper in de schulden door vermindering van landbouwsubsidies en door prijsverhogingen voor water en elektriciteit, vanwege de privatisering van de nutsbedrijven, waar de Wereldbank alsmaar op aandringt. Ook raken steeds meer boeren in de greep van agro-multinationals, die hen met fraaie beloften dure zaden verkopen die veel kunstmest en bestrijdingsmiddelen vergen.

Onder druk van de WTO heeft de regering bestaande importquota opgeheven voor zwaar gesubsidieerde voedingsoliën, kokos, melk, rubber, peper, koffie, thee en tarwe uit het buitenland. Omdat zij eveneens de staatsgarantieprijzen afgeschaft heeft, zijn de prijzen gekelderd.

Ondertussen leiden de armen steeds meer honger omdat de voedselprijzen stijgen nu de voedselsubsidies afgeschaft zijn en goedkope lokale landbouwgewassen verdrongen zijn door dure gewassen van de agro-concerns. Omdat de armen nu minder graan kunnen kopen, is er nu een kunstmatig overschot van 42 miljoen ton graan. Met het argument dat er onvoldoende opslagcapaciteit is verleent de overheid exportsubsidies aan het bedrijfsleven om dit ‘overschot’ in het buitenland kwijt te raken. Dus, terwijl de subsidies voor boeren en armen dalen, stijgen de subsidies voor exportfirma’s.

Maar liefst drie voormalige premiers en verschillende andere beroemdheden woonden de demonstratie bij. Ex-minister-president V.P. Singh, die op een brancard lag omdat hij pas uit het ziekenhuis kwam, riep de demonstranten op voedsel uit de pakhuizen te halen en onder de hongerigen te verdelen. “De heerschappij van geld, winst en brute kracht van grote bedrijven zal gebroken worden door de kracht van menselijkheid, waardigheid en het recht om in leven te blijven.”

Vandana Shiva, een Indiase natuurwetenschapper en milieuactiviste, die zich al jaren inzet voor landbouw in boerenhanden los van agro-multinationals, concludeerde in haar toespraak tot de boeren: “De ware Groene Revolutie is begonnen.”

Verantwoording
Dit artikel is gebaseerd op een persbericht van 19 november van de Research Foundation for Science, Technology and Ecology; New Delhi, India.

*          *          *

FRANSE BERGBOEREN
boekbespreking

Al vele jaren woont de Engelse schrijver John Berger in een klein dorpje in de Franse Alpen. Aangrijpende verhalen schreef hij er over het bergboerenleven, met alle veranderingen die dit in de twintigste eeuw onderging.

“Niemand had ooit verwacht dat Marcel nog eens in de gevangenis zou belanden. Als iemands levensloop ineens verandert als gevolg van zijn eigen daden, is vaak moeilijk vast te stellen waar in het verleden zijn verhaal precies begint. Ik ga niet verder terug dan de lente van vorig jaar.
Hij was bezig met het uitrijden van de wintermest, die hij in hoopjes met ongeveer twee meter tussenruimte over de velden verdeelde. Later zou hij die hoopjes met de vork gelijkmatig uitspreiden over het gras en de aarde. Hij reed de mest uit in een kar die werd getrokken door Gui-Gui. De overeenkomst in bouw tussen paard en man had zijn nut. Als de kar vol was, beladen met een vracht van vierhonderd kilo, trok de jonge merrie hem het eerste stuk zo snel ze kon tegen de helling op, om vaart te maken voor waar het stijler werd. Marcel, die haar bij het hoofdstel vasthield, stapte naast haar voort, en haar voorpoten en zijn benen hielden volmaakt gelijke tred. Een vlugge tred. Dikwijls moesten ze blijven staan om op adem te komen voor ze verder omhoog konden. Als ze zo samen aan het werk waren, praatte hij tegen haar, en hij drukte zich daarbij uit in afgebeten spraakklanken om zich lucht te besparen. Die klanken waren oorspronkelijk bondige commando’s of vloeken geweest; nu hadden ze alle betekenis afgelegd en waren nog slechts een begeleiding bij de beweging van hun klimmende benen. Hij maakte dat soort geluiden nog wel eens in zijn cel in de gevangenis te B...
Vanuit het kippenhok zag Nicole een onbekende trekker aankomen over de weg. Ze wachtte om te kijken welk pad hij op zou rijden. Op de middenstrook van de weg, waar geen wielen reden, kwam het voorjaarsgras al op. In de berm stonden hier en daar viooltjes.
Jézus! Wat zal Marcel hiervan zeggen? zei Nicole toen de trekker in de richting van de boerderij kwam. 
Ze zwaaide naar haar zoon Edouard, die achter het stuur zat. Langs het restant van de mestvaalt reed hij het erf op. Daar sprong hij uit de cabine en liet de motor lopen. De trekker was blauw.
Ik heb hem goedkoop kunnen krijgen, riep hij naar zijn moeder. Hij is twaalf jaar oud!
Nicole glimlachte hem bemoedigend toe. Ze vergat haar problemen zodra ze voorbij waren en dacht liever niet aan de problemen die ze kon zien aankomen.
Hij zal er wel tegen zijn, maar dat is alleen omdat hij niet kan rijden! zei Edouard.
De vader kwam met de merrie en de lege kar het erf op. Toen hij de trekker zag, bleef hij staan en sloeg zijn armen over elkaar.
Wat is dat? vroeg hij, of hij voor het eerst een trekker zag.
Die heb ik gekocht! riep Edouard boven het lawaai van de motor uit. Hij leunde met zijn elleboog op de trillende motorkap, als op de schouder van een meisje en had zijn voet op de kleine voorband gezet.”

Dit is een fragment uit het verhaal ‘De waarde van het geld’, uit het boek Varken Aarde.

“Hooien is altijd een gok. Hoe vlugger het hooi binnen is, hoe beter. Maar het hooi moet wel droog zijn, anders krijg je broei. In het ongunstigste geval, luidde de overlevering, kon door vochtig hooi een boerderij uiteindelijk afbranden. Wie geen enkel risico neemt krijgt zijn hooi nooit tijdig binnen. Die houdt hoogstens hooi als stro over. Dus doe je de ongeduldige gok dat de zon standhoudt en het onweer nog even uitblijft. Wij denken dat we hooien, zei Albertine elk jaar, maar de zon doet het werk.
Door deze loterij kreeg het hooien iets feestelijks. Elke keer dat ze wonnen waren ze de hemel te slim af geweest. Soms wonnen ze met maar een paar minuten voorsprong, als de eerste druppels regen vielen op het moment dat het paard de laatste wagen vol twee dagen eerder gemaaid hooi de schuur in trok. De haast, de vrouwen en kinderen op het land, het met bronwater weggewassen zweet, de met koffie en cider geleste dorst, de sprong van vijf meter in de schuur waarmee je verzaligd ongedeerd in het hooi belandde, het hooi dat hij kundig uiteentrok en aanharkte, de schuur, zo hoog als een kerk, die langzaam volraakte tot hij, staande op het hooi, met zijn hoofd bij het dak kon, het avondeten na afloop in de drukke keuken, dat alles had het hooien in de eerste helft van zijn leven tot een feest gemaakt.
Vandaag was hij alleen, alleen om de risico’s af te wegen, om het gras te maaien, het te schudden, te keren, te harken, te laden, te vervoeren, te lossen, het gelijkmatig te verdelen en aan te stampen, om zijn dorst te lessen, om voor zichzelf een avondmaal te maken. Dank zij de nieuwe machines hoefde hij niet harder te werken dan tijdens de eerste helft; het verschil was dat hij alleen was overgebleven.”

Dit is een fragment uit het verhaal ‘De accordeonist’ uit het boek Ver weg in Europa.

“Gezien vanaf de hoogte waarop ik me nu bevind maakt vaders weigering zijn boerderij te verkopen aan de fabriek een absurde indruk. We waren omsingeld. Elk jaar was het fabrieksterrein waar vader met zijn vier koeien overheen moest weer groter en lagen er weer meer treinrails. De elk jaar hoger wordende slakkebergen scheidden het huis met zijn kleine erfje steeds drastischer van de weg en de bij de boerderij horende weilanden aan de overkant van de rivier. De eigenaren verdubbelden en verdrievoudigden de prijs die ze hem wilden betalen. Zijn antwoord bleef hetzelfde. Mijn erfgoed is niet te koop. Later probeerden ze hem via de rechter te onteigenen. Hij zei dat hij hun kantoren zou opblazen met dynamiet. Nu ligt alles onder de sneeuw.
Het was mijn taak de konijnen te voeren. In het vroege voorjaar had je paardebloemen. Vader zei dat in geen enkel dal ter wereld zoveel paardebloemen stonden als in het onze. Paardebloemmiljonairs, noemde hij ons. Konijnen eten met zoveel ongeduld dat het lijkt of ze zich een weg naar het leven moeten vreten! Hun kaken als ze de paardebloemblaadjes vermaalden waren het snelste wat ik ooit gezien had, en hun snuitjes trilden even snel als hun kaken maalden.
Er was een zwarte ram bij die ik haatte. Hij had iets boosaardigs in zijn oog. Hij loerde altijd op zijn kans om zijn boosaardigheid bot te vieren en hij heeft me meer dan eens een knauw gegeven met zijn tanden. Moeder gaf de konijnen een verdovende klap, hing ze op aan hun achterpoten en stak ze de ogen uit met een mes zodat ze doodbloedden. Als ze dat deed was het altijd vrijdag, want een konijn, met mosterd gebraden in de oven, was een feestmaal op zondag, wanneer de mannen na het middageten aan tafel konden blijven zitten en gnôle dronken, in plaats van weer aan het werk te gaan.

(..)

Elk jaar kwam er een man naar de school om aan ons, de kinderen, uit te leggen waarom de fabriek gebouwd was, waarom juist bij ons en waarom hij de trots was van heel de landstreek. Zelfs uit New York, zei hij, waren ze ernaar komen kijken! Vervolgens tekende hij op het bord de loop van de rivier. De zijne was wit op zwart, die daar onder me is zwart op wit. De rivier gaat dwars door de fabriek heen. De fabriek zit over de rivier gehurkt als een plassende vrouw. Dat zei hij niet.”

Dit zijn twee fragmenten uit het verhaal ‘Ver weg in Europa’ uit het gelijknamige boek.

De beide boeken Varken aarde en Ver weg in Europa zijn samen met een derde boek (wat me niet aanspreekt) gebundeld in De vrucht van hun arbeid [1] Vóór in deze trilogie staat een beschouwend artikel, een inleiding die erg de moeite waard is.

“Het boerenleven staat volledig in het teken van de strijd om het bestaan. Dat is misschien het enige kenmerk dat landbouwers waar ook ter wereld ten volle gemeen hebben. Hun werktuigen, hun gewassen, hun grond, hun meesters mogen verschillen, maar of ze hun arbeid nu verrichten in een kapitalistische maatschappij, een feodale of een andere, minder simpel definieerbare, of ze nu rijst verbouwen op Java, tarwe in Scandinavië of maïs in Zuid-Amerika, wat ook de verschillen mogen zijn in klimaat, godsdienst en sociale geschiedenis, overal kan de boerenstand gedefinieerd worden als een klasse van overlevers. Al anderhalve eeuw stelt dit taaie vermogen van de kleine boer om te overleven overheden en ideologen voor verrassingen. Het is vandaag de dag nog altijd zo dat de meerderheid van de wereldbevolking op en van het land leeft. 

(..) 

Het boerenbestaan is door de eeuwen heen niet ongewijzigd gebleven, maar de prioriteiten en waarden van de boerenbevolking (haar strategie om te overleven) waren verankerd in een traditie die duurzamer is gebleken dan enig andere in de rest van de samenleving. De nooit openlijk beleden verhouding van deze boerentraditie tot de cultuur van de dominerende klasse was dikwijls tegendraads en subversief. ‘Loop nergens voor weg,’ zegt het Russische boerenspreekwoord, ‘maar doe niets.’ De reputatie van sluwheid (‘boerenslimheid’) die de boer alom geniet is een onderkenning van deze subversieve neiging tot geheimhouding.”

Dit zijn twee fragmenten uit de inleiding van het boek De vrucht van hun arbeid.

Noot
1. De vrucht van hun arbeid - trilogie; John Berger, vertaling Sjaak Commandeur; de Bezige Bij; Amsterdam, 1998.

*          *          *

GLOBALISERING VEROORZAAKT HONGER OP GROTE SCHAAL
Tientallen onderzoeken bevestigen de somberste vermoedens

Een alles verwoestende wervelstorm raast door het Zuiden. Dat beeld roept het rapport Trade and Hunger[1]  van een groot aantal Zweedse kerkelijke organisaties op. Een vloedgolf van goedkope (meestal Westerse) landbouwprodukten en het inkrimpen van de overheidssteun hebben tientallen miljoenen plattelandsbewoners van hun bestaan beroofd en het leven van nog veel meer verder verschraald.
Het rapport is een samenvatting van meer dan vijftig grotere en kleiner onderzoeken en verklaringen van deskundigen. Telkens opnieuw duikt de conclusie op dat steeds meer armen in de Derde Wereld steeds vaker honger lijden door de liberalisering/globalisering van de laatste tien, vijftien jaar.

Sinds beginjaren tachtig hebben steeds meer landen uit het Zuiden zich verplicht tot een Structureel Aanpassingsprogramma (SAP), omdat zij anders geen leningen meer krijgen van het Internationaal Monetair Fonds (IMF), de Wereldbank en Westerse banken. Standaard eisen het IMF en de Wereldbank de grenzen verder te openen ook voor landbouwprodukten, minder beperkingen op te leggen aan het (buitenlandse) bedrijfsleven en de overheidsuitgaven terug te dringen door te snijden in voorzieningen voor de bevolking en door subsidies te verminderen.
In het kader van de GATT (General Agreement on Tariffs and Trade) is in 1993 een bindende landbouwverdrag gesloten, de AoA (Agreement on Agriculture, zie bijlage 5 van het boek Duistere Machten). In 1994 is dit verdrag van kracht geworden. De WTO controleert of het verdrag nageleefd wordt. Landen die zich benadeeld voelen omdat een ander land het verdrag naar hun idee schendt kunnen bij de WTO een klacht indienen. Zo nodig kan de WTO dan handelssancties opleggen.

In de praktijk

Wat betekent liberalisering/globalisering in de praktijk voor de bevolking?
= De markten in de grote steden, maar ook in de kleinere plattelandsstadjes worden overspoeld door goedkoop graan en vlees, waartegen de plaatselijke boeren niet kunnen concurreren. Dit komt omdat de landelijke regering de invoer-belastingen moet beperken en de invoerquota moet opheffen.
= De gezondheidszorg en het onderwijs op het platteland zijn achteruit gegaan en duurder geworden. Dat geldt ook voor de landbouwtechnische steun.
= Goedkope leningen voor arme boeren zijn verdwenen evenals subsidies voor kunstmest, bestrijdingsmiddelen en zaden, zodat deze voor kleinere boeren onbetaalbaar worden.
= Regeringen hebben de staatsinkoopbureaus moeten afschaffen, de wettelijke minimumprijzen moeten laten schieten, het toezicht op tussenhandelaren moeten verminderen en binnen- en buitenlandse concerns meer speelruimte moeten geven.
= De overheid stelt minder opslagsilo’s ter beschikking en verwaarloost het onderhoud van de wegen, zodat het transport van landbouwprodukten naar de markt in de stad moeizamer, zo niet onmogelijk wordt.

De gevolgen zijn schrikbarend:
= Wereldwijd hebben minstens 30 miljoen landarbeiders en kleine boeren hun werk verloren.
= Ontelbaar veel armen op het platteland hebben minder te eten, zodat ze honger lijden. Of ze kunnen alleen het allergoedkoopste eten aanschaffen, zodat ze aan ondervoeding gaan lijden, door een gebrek aan eiwitten, mineralen en vitamines.
= Het werk van vrouwen en kinderen wordt zwaarder, omdat mannen naar de stad, of soms zelfs naar een naburig land trekken om werk te zoeken.
= De krottewijken van de grote steden worden nog groter door de trek naar de stad.
= De landbouwgronden van boeren die failliet gegaan zijn komen in handen grote boeren, firma’s en multinationals, die meer kunstmest, landbouwgif en irrigatiewater gebruiken en grote monoculturen invoeren.
= De Derde Wereldlanden raken voor hun voedselvoorziening steeds verder afhankelijk van het buitenland, vooral van de Verenigde Staten en de Europese Unie.

Armen

Volgens de IMF-economen zou handelsliberalisering ook de kleine boeren ten goede komen. En inderdaad zijn er een paar voorbeelden van groepen die erop vooruit gegaan zijn. Bvoorbeeld boeren die een micro-krediet wisten te bemachtigen, of die hun produkten konden exporteren naar een buurland. Maar die schaarse voordelen wegen in de verste verte niet op tegen alle nadelen.
Armen in de stad, zo dachten de economen, zouden profiteren van de lagere voedselprijzen. In de praktijk blijken de meeste voedselprijzen omhoog gegaan te zijn, omdat de overheidssubsidies minder geworden zijn.
Al met al worden alleen tussenhandelaren, grote boeren, grote firma’s en multinationals beter van de wereld-vrijhandel en de vermindering van de overheidsbemoeienis. De armen op het platteland en in de stad hebben het nakijken.

‘Stop maar met je boerderij’

Eunice Kazembe, ambassadeur te Taiwan voor de Zuidoost-Afrikaanse staat Malawi: “Zolang we over liberalisering, structurele aanpassing en globalisering hoofdzakelijk blijven praten in technische termen als BNP (Bruto Nationaal Produkt), economische groei, concurrentievermogen en dergelijke, zullen we het werkelijke probleem over het hoofd blijven zien: het verlies aan menselijke waardigheid, dat de Wereldbank, het IMF, de WTO en dergelijke instellingen bevorderen met hun zogenaamde goedbedoelde initiatieven.

Er was een tijd dat er in de dorpen die ik ken niet genoeg te eten was, maar wel een zo grote afwisseling dat de kinderen gezond konden opgroeien en de volwassenen voldoende weerstand behielden. Dat is voorbij. De kinderen zijn hongerig en meestal lusteloos en hun geestelijke en lichamelijk vermogens worden vanaf hun jeugd ondermijnd en beperkt. De volwassenen zijn lichamelijk verzwakt en zijn niet in staat zich te concentreren en vele uren achtereen te werken, zoals zij vroeger gewoon waren.
Er was een tijd dat scholen boeken hadden en schrijfgerei; onderwijzers waren gemotiveerd omdat ze genoeg verdienden om van te leven en in de plaatselijke gemeenschap gewaardeerd werden. Tegenwoordig gaan de meeste kinderen inderdaad wel naar school, maar ze hebben niks om op te schrijven, niets om te lezen. Onderwijzers hebben te kampen met tal van acute ernstige problemen, die ze moeten oplossen om in leven te blijven. Geconfronteerd met zulke verschrikkelijke problemen komt het onder-richten van jonge geesten op de tweede plaats. Het enthousiasme ontbreekt hen... 
Er was een tijd dat wat de dorpsbewoner verbouwde op zijn land nog iets opbracht.

Nu de problemen in de handelssector samengaan met een voortdurende waardevermindering van de lokale munt, staat zelfs het kopen van zout - gewoon zout! - gelijk aan een belangrijke investeringsbeslissing, waarvoor lang gespaard moet worden.
Er was een tijd dat dorpsbewoners naar een ziekenhuis konden gaan en medicijnen konden krijgen voor hun kwalen. Als ze werkelijk ziek waren konden ze rekenen op een ziekenhuisbed en een deken. Dat is voorbij. De ziekenhuizen zijn door hun medicijnvoorraad heen, de bedden zijn meestal kapot en een dekkleed is een luxe.
Er was een tijd dat een ondernemer een zaakje kon beginnen en wat geld kon verdienen na verloop van tijd (immers: initiatief beloont zichzelf). De ondernemer kon rekenen op een zekere opbrengst, kon lenen tegen betaalbare rente en kon eerlijke en betrouwbare werknemers krijgen. Dat is voorbij. Inflatie is een vast gegeven (vanwege de alsmaar duurdere importen), de rente ligt boven de vijftig procent, en werknemers zijn te druk met hun eigen overlevingsstrijd en te verzwakt om behoorlijk arbeid te verrichten.

Ja, je kan wel geld verdienen, door van alles te importeren uit de ontwikkelde landen en de Aziatische tijgers, wat gewoonlijk goedkoper is dan wat lokaal geproduceerd wordt. Dus stop maar met je boerderij of fabriek, beunhaas wat met e-commerce en benut je buitensporige winsten om er een life style op na te houden die zich kan meten met die van de Jonesen in Silicon Valley. Het is toch de tijd van de globalisering.”[2]

Europese exportsubsidies nekken boeren in Jamaica

In 1998 en 1999 zagen boeren uit Jamaica zich gedwongen meer dan een half miljoen liter melk te vernietigen. Eerst hadden ze zo veel mogelijk melk voor een klein prijsje direct verkocht aan het publiek, kado gedaan aan ziekenhuizen, of gebruikt als veevoer. Maar wat zij echt niet kwijt konden lieten ze wegstromen.

Tot 1992 ging het goed met de melkveehouderij in Jamaica. Maar toen begon de ellende, omdat de regering van de Wereldbank de importheffing op poedermelk moest verlagen tot vijf procent. De drieduizend overwegend kleine melkveehouders konden de concurrentie niet aan met de goedkope melkpoeder uit andere landen, vooral uit de Europese Unie. Deze subsidieert de melkpoeder-exporten fors.
Ondertussen hebben al heel wat boeren uit Jamaica verschillende dieren verkocht of geslacht, in een poging hun verliezen terug te dringen. De Jamaica Dairy Farmers Federation, de organisatie van kleine en middelgrote melkveehouders, zoekt nu naar andere verwerkingsmogelijk-heden en nieuwe afzetkanalen. De Federatie heeft zich tot de EU gericht met het verzoek geen subsidies meer te verlenen voor exporten naar hun land.[3]

Kleine Mexicaanse boer is de schatbewaarder 
van de wereld-rijkdom aan maïssoorten

Mexico is het land van de maïs. Duizenden soorten komen er voor. Bijvoorbeeld typen maïs die goed tegen vorst en hagel bestand zijn, of tegen harde wind, die diep geplant kunnen worden zodat de zaden het erg lang zonder regen kunnen stellen, die goed tegen verschillende ziekten opgewas-sen zijn, of die op arme grond toch een mooie opbrengst geven. In heel wat streken van Mexico leveren deze maïssoorten meer op dan de moderne high tech soorten hier zouden kunnen. Het is dan ook niet verwonderlijk dat op driekwart van het Mexicaanse maïs-areaal inheemse soorten staan.
Ieder jaar opnieuw selecteren kleine boerengemeenschappen in afgelegen dorpjes zorgvuldig die maïssoorten, die het vermoedelijk het komende jaar op hun akkers het beste gaan doen. Deze kleine Mexicaanse boeren zijn in feite de conservatoren, de schatbewaarders van de genetische wereldrijkdom aan maïs.

Door de globalisering heerst er malaise op het platteland in Mexico. De armoede is bitterder geworden en steeds meer boeren trekken weg. Zo komt de selectie en de conservering van de maïs-diversiteit in gevaar. In principe kunnen genenbanken de verschillende maïssoorten bewaren, maar de specifieke kennis welke soorten in welke omstandigheden met welke verzorging het goed zullen doen, dreigt verloren te gaan [4].

Afkortingen
AoA - Agreement on Agriculture; landbouw vrijhandelsverdrag van de GATT.
GATT - General Agreement on Tariffs and Trade; wereldvrijhandelsverdrag.
IMF - Internationaal Monetair Fonds.
NAFTA - North American Free Trade Agreement; vrijhandelsverdrag tussen de Verenigde Staten, Canada en Mexico.
SAP - Structural Adjustment Program; Structureel Aanpassings Programma
WTO - World Trade Organisation; Wereld Handelsorganisatie, opvolger van de GATT.

Noten
1. Trade and Hunger, an overview of case studies on the impact of trade liberalisation on food security; John Madeley; Forum Syd; Stockholm 2000. Meer informatie: www.forumsyd.se
2. Uit een elektronisch debat over globalisering, georganiseerd door de Wereldbank en het Panos Instituut; mei 2000. Uit hoofdstuk 6 van Trade and Hunger. Meer informatie: www.worldbank.org/devforum of www.panos.org.uk
3. Dit kader is gebaseerd op hoofdstuk 27 van Trade and Hunger: ‘Dumping in Jamaica: dairy farming undermined by subsidised EU exports’. Naar een studie van Eurostep, november 1999. Meer informatie: www.oneworld.org/eurostep
4. Dit kader is gebaseerd op hoofdstuk 26 van Trade and Hunger: ‘Corn and NAFTA: an unhappy alliance’. Naar een artikel van Alejandro Nadal in Seedling, juni 2000. Meer informatie: www.grain.org

*          *          *

DE SOJA-REUS MOEST TERUG
gentech soja niet welkom in Europa

Zaterdagochtend 2 december, half acht. Het is koud, het is donker. Ongerust staan wat Greenpeace mensen uit België te kleumen bij de sluis in Terneuzen, waar het ‘Kanaal van Gent naar Terneuzen’ uitmondt in de Westerschelde. Ze zouden er toch al moeten zijn, de drie rubberbootjes? De spotters hebben al laten weten dat ze de ‘George’, het schip met genetisch gemanipuleerde soja uit de Verenigde Staten, waargenomen hebben. Het kan er ieder moment zijn. Daar schuiven enkele witte lampen boven de dijk. Even later draait een enorm gevaarte de monding van het kanaal in, met drie sleepboten: één linksvoor en één rechtsvoor om te trekken en één achter om bij te sturen. Het rode sluislicht springt op rood-groen en daarna op groen. De sluis is vrij, de sluisdeur is open. Waar blijven de actievoerders?

Dan duiken vanachter het gigantische stalen gevaarte twee minuscule rubber-bootjes op. Ze scheuren het schip voorbij en gaan pal voor de toegang tot de sluis liggen. (Het derde bootje had motorpech bleek; vandaar ook dat de andere twee zo laat waren.)

Het begint te schemeren - nog kolossaler tekent het silhouet van het bulkschip zich af tegen de lucht. Nog nietiger lijkt het groepje actievoerders dat begonnen is een spandoek op te hangen tussen de twee dukdalven voor de sluis. De George, met 62.000 ton gentech soja aan boord voor een fabriek van de Amerikaanse agro-reus Cargill in Gent, ligt stil. De sleepboten trekken niet meer. Via de marifoon informeert een sleepbootkapitein kwaad of de actievoerders misschien geplet willen worden. “En dat spandoek, daar varen we dwars doorheen.” 
Dan beginnen de sleepboten weer te trekken. Langzaam, maar onverbiddelijk zet het gevaarte zich in beweging. Als het schip vervaarlijk dichtbij gekomen is, stopt het opnieuw. De achterste sleepboot maakt zich los van de kolos en vaart naar de actievoerders. De bemanning schreeuwt hen vanalles toe. Onverstoorbaar gaan deze verder, vlak voor de ingang van de sluis.

De diepgang van het bulkschip is twaalf meter. Hoogtij is al bijna twee uur voorbij. Nog even en het water zal weer gaan dalen. Snel moet de kapitein een beslissing nemen, in overleg met de loods die aan boord is. Nog even en de Westerschelde zal te ondiep zijn om terug te varen. Maar als het schip voor de sluis blijft liggen zal het zeker aan de grond lopen en dan misschien breken. De actievoerders zijn niet van plan opzij te gaan.

De sleepboot die naar de rubberboten is gevaren, vertrekt weer naar de achterkant van het schip en maakt zich daar vast. Een vierde sleepboot komt in volle snelheid over de Westerschelde aangevaren en maakt ook achter vast. Het sluislicht springt van groen op rood. Beweegt het grote schip, of beweegt het niet? Het lijkt van wel? En dan is het duidelijk: meter voor meter schuift de kolos naar achteren! De actievoerders juichen, kloppen elkaar op de schouders. Eén van hen geeft via de mobiele telefoon een life verslag op de radio. De kapitein heeft eieren voor zijn geld gekozen, de reus trekt zich terug.
Ondertussen is het licht geworden.

De actie tegen gentech reus Cargill is voorpagina-nieuws in België, de Nederlandse journaals geven beelden en de BBC bericht erover, evenals de Herald Tribune uit de Verenigde Staten: gentech soja is niet welkom in Europa. 

Amerikaanse graanreus Cargill besmet het veevoer

Uit een persbericht van Greenpeace België van 3 december 2000: “De markt voor menselijke voeding in België is vandaag zo goed als GGO-vrij. (GGO = genetisch gemanipuleerde organismen) Alle grote voedselproducenten en supermarktketens hebben GGO-voeding de rug toe gekeerd. De besmetting van de voedselketen met GGO’s via het achterpoortje van de dierenvoeding gaat echter op grote schaal voort. Zo worden kippen, varkens en runderen nog steeds met GGO’s gevoederd. Voor het milieu maakt het geen verschil of de verbouwde gewassen voor de markt van de menselijke voeding, dan wel de dierlijke voeding bestemd is: de milieuschade is dezelfde.
Uit een onderzoek van INRA-Belgium bleek dat 84 procent van de Belgische bevolking niet wenst geconfronteerd te worden met voeding van dierlijke oorsprong (melk, eieren, kaas, gevogelte vlees, ...) afkomstig van met GGO’s gevoede dieren. De drie grootste Belgische  distributeurs (Carrefour-GB, Delhaize-De Leeuw en Colruyt) hebben zich bij Greenpeace aangesloten en wensen deze producten te betrekken uit een GGO-vrije voedingsketen.

Uit verdere gesprekken die Greenpeace voerde met de diverse actoren in de voedingsketen (van de producenten van dierenvoer tot de distributie) blijkt overduidelijk dat de sector aan de vraag van de consument en de distributiesector wenst tegemoet te komen en dus GGO-vrije grondstoffen wenst om de dieren te voederen. Er is slechts één schakel in de keten die fundamenteel dwars ligt: de Amerikaanse graanreus Cargill die systema-tisch GGO-vrije soja vermengt met genetisch gemanipuleerde ‘Roundup Ready’-soja van Monsanto. Dit hoeft geen verwondering te wekken voor wie weet dat Cargill en Monsanto nauw met elkaar verweven zijn in een poging om een wereldwijde markt voor GGO-voeding te creëren.
Door het systematisch besmetten van de conventionele grondstoffen wil Cargill ten allen koste het GGO-experiment van Monsanto redden. Ze maakt hierbij op brutale wijze gebruik van haar kwasi-monopoliepositie op de Belgische markt. Enkel de grootste producent van dierenvoeder staat sterk genoeg om zelf grondstoffen in te voeren. De eis van Greenpeace is dan ook overduidelijk: Cargill moet ophouden met het besmetten van natuurlijke sojaladingen met GGO’s van Monsanto. Voortaan zijn enkel nog GGO-vrije grondstoffen voor onze (dieren)voeding welkom.”

Genetisch gemanipuleerde soja in het veevoer

Uit het rapport van Greenpeace België ‘GGO’s in de voeding: het einde van het verhaal?’: “Soja is wereldwijd het meest verbouwde transgene (= genetisch gemanipuleerde) gewas [1] en de belangrijkste bron van proteïnen (= eiwitten) in dierenvoeder.

Soja wordt vaak aangeboden in de vorm van ‘schroot’: soja waaraan een gedeelte van de olie is onttrokken. Dit proteïnerijke product is een van de belangrijkste ingrediënten van het voeder van gevogelte en varkens [2]: sojaschroot vormt 20 procent van het voeder van kippen. Voor kalkoenen kan soja tot 30 procent van het dieet uitmaken. Varkens werken tot 15 procent aan soja naar binnen. Sojaschroot wordt ook gebruikt voor vee, maar in minder belangrijke hoeveelheden. Vissen uit visteelt (zalm en forel) worden gevoed met plantaardige proteïnen en olies. Soja is een van de belangrijkste bestanddelen [3]. Soja is het belangrijkste exportgewas van de Verenigde Staten. In 1999 werden er 30 miljoen hectaren geplant, vooral in de staten Illinois, Iowa en Ohio [4].

In 1999 werd op 57 procent van de oppervlakte waarop soja werd verbouwd, gewerkt met een transgene variëteit geproduceerd door Monsanto [5] (in 2000 is dit percentage gezakt naar 54 procent, de eerste daling sedert het invoeren van transgene gewassen [6]).
In Argentinië, derde grootste producent van soja na de Verenigde Staten en Brazilië, wordt op ongeveer 90 procent van de zeven miljoen hectaren soja gewerkt met de transgene variëteit van Monsanto [7].
Samen vertegenwoordigen deze twee landen (Argentinië en de Verenigde Staten) meer dan 99 procent van de genetisch gemanipuleerde sojateelten [8].

Monsanto is ook de producent van de meest verkochte onkruidverdelger ter wereld: glyphosaat (beter bekend onder zijn commerciële benaming ‘Roundup’). Deze complete herbicide elimineert - de naam zegt het al - alle planten, niet alleen de geviseerde (= beoogde) schadelijke variëteiten. De transgene soja van Monsanto is gemanipuleerd om resistentie te bieden tegen Roundup, ook indien toegepast in grote hoeveelheden. Zo kunnen landbouwers hun velden zo vaak besproeien als ze wensen, zonder gevaar voor de soja.
Monsanto brengt zijn transgene, Roundup-resistente soja en de onkruidverdelger Roundup zelf als een ‘package’ op de markt. Monsanto verkoopt zijn Roundup-resistente planten via zaadhandelaren als Pioneer, Cargill en Asgrow.
In de Verenigde Staten wordt soja verbouwd van februari tot oktober. Na de oogst brengen de landbouwers de sojascheuten naar de lokale coöperatives en naar silo’s. Een groot deel van die silo’s is eigendom van Cargill. De sojascheuten die bestemd zijn voor export worden per schip of per trein naar de belangrijkste havens getransporteerd.

De transgene soja wordt opzettelijk vermengd met conventionele soja, bij de oogst of in de silo’s.
Gevolg: vrijwel de volledige soja-opbrengst van de Verenigde Staten (75 miljoen ton in 1999 [9] ) is aangetast.
Bijna één derde van die aangetaste oogst (22 miljoen ton) wordt dan uitgevoerd, meer bepaald naar Europa en Japan [10].

Noten
1. 54 procent van de transgene oppervlaktes ter wereld. Bron: ISAAA, Global status of commercialized transgenic crops: 1999, no. 17-2000.
2. Reuters, ‘What goes into animal feed?’, 22 juli 1999.
3. www.fishlink.com/bocmpauls/html/productcats.html
4. http://usda.mannlib.cornell.edu/reports/nassr/field/pcp-bb/1999/
crop1099.txt
5. idem.
6. Bron: Soya blue book 2001.
7. Bron: ISAAA, Global status of commercialized transgenic crops: 1999, no. 17-2000.
8. Idem.
9. www.fas.usda.gov/oilseeds/circular/1999/99-11/table4.pdf
10. www.fas.usda.gov/oilseeds/circular/1999/99-11/table5.pdf

Bronnen
Eigen waarneming en persberichten en rapport van Greenpeace België:
www.greenpeace.be

*          *          *

VRIENDIN VAN DE AGRO-CONCERNS
Bush kiest Ann Veneman als landbouwminister

Boeren in de Derde Wereld en liefhebbers van gentechvrij voedsel in de Verenigde Staten kunnen hun borst nat maken. Ann Veneman, de gedoodverfde landbouwminister onder president Bush, is een voorstander van “het openen van markten” (lees het dumpen van Amerikaanse landbouwoverschotten in de Derde Wereld en Europa) en is enthousiast over “biotechnologie” (lees genetische manipulatie).

Een vluchtige blik in de C.V. van Veneman verklaart veel. Vanaf 1986 tot 1989 was zij topambtenaar van het Amerikaanse Landbouwministerie op de afdeling buitenland (USDA Foreign Agricultural Service). In die functie was ze actief betrokken bij de onderhandelingen over de vrijhandelsverdragen GATT, NAFTA en US-Canada Free Trade Agreement.
Van ‘89 tot ‘91 was ze onder-staatssecretaris buitenlandse zaken en handels-goederen van het zelfde ministerie. Daarna was ze tot 1993 staatssecretaris.
Vervolgens werkte ze van 1993 tot 1995 voor een invloedrijk advocatenkantoor annex lobby-bureau. Daar had ze onder andere Dole Foods Company als cliënt, ‘s werelds grootste producent van groente en fruit. In die periode was ze ook directielid van Calgene, een bekende gentechfirma die later door Monsanto opgekocht is.
Van ‘95 tot ‘99 was Veneman minister voor Voedsel en Landbouw in Californië. Ze zette zich daar in voor meer export en moderne techniek. Sindsdien werkt ze weer op een advocatenkantoor. 
Bush heeft haar voorgedragen als landbouwminister en aangezien ze vertrouwen geniet in het Congres onder zowel Republikeinen als Democraten, moet het raar lopen als ze deze functie niet krijgt.

In 1995 verklaarde Veneman in een interview: “Als je met mensen uit de landbouwsector praat over wat de overheid voor hen kan doen, is het altijd: ‘Help ons markten te openen die voor ons gesloten zijn’. (..) Ik denk dat dat een heel legitieme rol is die we kunnen spelen.”
In 2000 zei ze op een congres over biotechnologie: “We zijn eenvoudigweg niet in staat de wereld te voeden zonder biotechnologie.” [1]
 
Afkortingen
GATT - General Agreement on Tariffs and Trade; wereldvrijhandelsverdrag.
NAFTA - North American Free Trade Agreement; vrijhandelsverdrag tussen de Verenigde Staten, Canada en Mexico.
USDA - United States Department of Agriculture; Amerikaans ministerie van Landbouw
WTO - World Trade Organisation; Wereld Handelsorganisatie, opvolger van de GATT.

Bronnen en noot
Dit artikel is gebaseerd op ‘Ann Veneman named new USDA Secretary emphasizes “free trade” and genetic engineering’; A.V. Krebs; en twee andere artikelen, alle verspreid door het IATP. Meer informatie: ag-impact@iatp.org

1. Dit argument wordt vaak gebruikt door de gentech-industrie. Voor een beschouwing over ‘honger en verhoging van de landbouwproduktie’ zie hoofdstuk 18 van het boek Duistere Machten.

*          *          *

INTERNATIONALE KARAVAAN TREKT DOOR AZIË
acties tegen landbouwgif-concerns

Landbouw en voedsel zonder gif, dat is het ideaal van de ‘Volkskaravaan 2000’ die door Azië trekt [1 ] . Op initiatief van het Pesticide Action Network en verschillende vrouwen-, boeren- en plattelandsorganisaties uit India, Bangladesh, de Filippijnen, Indonesië, Japan, Korea en Amerika trekken enkele tientallen activisten en boeren uit vijf verschillende Aziatische landen door het continent. 
Half november begon de tocht in Tamil Nadu (Zuid-India). Daarna bezocht de karavaan Bangladesh, terwijl er gelijktijdig acties waren in Japan, Korea en Indonesië. Eind november was de groep een week op de Filippijnen. Daar spraken de activisten op bijeenkomsten met boeren, gaven persconferenties, namen deel aan een ‘Veilig Voedsel Festival’ en hielden een picket line bij een kantoor van Monsanto en een nachtwake bij het ministerie van Landbouw.

Op de laatste dag van hun bezoek demonstreerde de karavaan samen met zo’n 1500 Filippijnse boeren bij de Amerikaanse ambassade tegen globalisering en voor een werkelijke landhervorming die gericht is op sociale rechtvaardigheid, het voorkómen van honger en op voedsel zonder gif.
Volgens de activisten en boeren van de karavaan stimuleren grote en meestal Westerse concerns het gebruik van veel landbouwgif in combinatie met kostbare (gentech) zaden, die een hoge opbrengst zouden garanderen.
Rafaël Mariano, voorzitter van de KMP (Filippijnse koepel van organisaties van kleine boeren), verklaarde: “Een jaar geleden barstten er in Seattle massale protesten los tegen de WTO. Wij zullen ons blijven verzetten tegen vrijhandel, privatisering en deregulering, zolang deze een ravage blijven aanrichten in het bestaan van kleine boeren.” En doelend op de karavaan: “Wij hebben een internationaal samenwerkingsverband gesmeed tegen de agrochemie-multi-nationals om onze strijd tegen deze bedrijven voort te zetten.”
 
Bron en noot
Dit artikel is gebaseerd op een drietal persberichten van de KMP. Meer informatie: www.geocities.com/kmp_ph

1. De ‘People’s Caravan 2000’ wordt georganiseerd door:
= het Pesticide Action Network Asia and the Pacific (PAN-AP), = het Tamil Nadu Women’s Forum, de Society for Rural Education and Development, CIKS en PREPARE uit India, 
= de UBINIG (Policy Research for Development Alternatives), de Nayakrishi Andolon (New Agriculture Movement) en de SHISUK uit Bangladesh,
= de Kilusang Magbubukid ng Pilipinas (KMP) uit de Filippijnen,
= Gita Pertiwi uit Indonesië,
= NESSFE uit Japan,
= CACPK uit Korea en
= Food First uit de Verenigde Staten.

*          *          *

GEEN GENTECH, MAAR ‘LOKALE AGRO-BIODIVERSITEIT’
brochure over gentech in de Derde Wereld

Is gentech een veelbelovende nieuwe techniek die de honger in de Derde Wereld kan terugdringen? Helemaal niet, menen Milieudefensie en de ontwikkelings-organisatie Hivos. Eind november organiseerden zij een symposium over deze vraag en nodigde daarvoor drie landbouwdeskundigen uit het Zuiden uit die veel te maken hebben met kleine boeren.
Onlangs verscheen er een helder, informatief, beknopt en leesbaar verslag van de bijeenkomst onder de titel: Na de Groene Revolutie de Genen Revolutie? - vraagtekens bij gentechnologie in ontwikkelingslanden.

Milieudefensie en Hivos winden er geen doekjes om: “Alle veronderstelde mogelijk-heden van genetische manipulatie voor verbetering van de wereldvoedselsituatie ten spijt, de realiteit is ontnuchterend. Driekwart van alle GGO’s (Genetisch Gemodifi-ceerde Organismen) die in 1999 wereldwijd commercieel werden verbouwd zijn herbicidetolerante variëteiten (gewassen die immuun zijn voor een heftige onkruidverdelger zoals bijvoorbeeld Roundup van Monsanto, zodat een boer net zo vaak kan spuiten als hij wil - jps). Voorlopig dienen GGO’s in de landbouwpraktijk dan ook vooral de belangen van agrochemische industrie. Dit gebeurt door middel van bevordering van koppelverkoop (zaaigoed en bestrijdingsmiddel). Men richt zich op grootschalige producenten die exportgericht produceren en intensief gebruik maken van chemicaliën. Ook met de verandering in samenstelling van de gewassen wordt vaak het belang van de industrie gediend, bijvoorbeeld door landbouw-produkten beter geschikt te maken voor industriële verwerking. Nog los van het realiteitsgehalte van claims dat GGO’s zouden bijdragen aan een efficiëntere landbouw of aan het oplossen van het wereldvoedselprobleem, laat de huidige praktijk ondubbelzinnig zien dat dit vooralsnog niet de intenties van de gentech-industrie zijn, maar eerder gelegenheidsargumenten.”

(..)

“Door eenzijdige voorlichting, ‘valse’ subsidies en koppelverkoop (genetisch gemanipuleerd zaad + chemicaliën + krediet) worden boeren in een afhankelijk-heidspositie gebracht. De ervaring leert dat wanneer zelfvoorzienende boeren nieuwe zaden en ander inputs samen met een kredietregeling wordt aangeboden, een groot aantal van hen niet genoeg opbrengst kan genereren om de schulden die ze hiervoor zijn aangegaan terug te betalen. In veel gevallen zien ze zich gedwongen hun land te verkopen om de schulden af te lossen. Grotere, commerciële boeren kopen dit land op en bewerken dit met landbouwmachines en niet met menskracht, waardoor de werkgelegenheid in de landbouw afneemt. Net als tijdens de Groene Revolutie is een nieuwe golf van faillissementen en toegenomen werkeloosheid het resultaat. In Punjab (India) reduceerde de Groene Revolutie tussen 1970 en 1980 het aantal kleine boerderijen met een kwart. In de Pampa van Argentinië nam door intensivering van de soja-teelt, waarbij sinds 1996 op grote schaal gebruik wordt gemaakt van (de genetisch gemanipuleerde) Roundup Ready-variëteiten, het aantal producenten met een derde af en is de helft van het land al niet meer in handen van de boeren die de grond bewerken.”

(..)

“Grootschaligheid is geen garantie voor efficiëntie. Kleinschaligheid overigens ook niet. De manier van bewerking is doorslaggevend. Wat de opbrengst per hectare betreft kunnen biologische mengteelten, ook van kleine boeren, prima concurreren met chemie- en biotechnologie-intensieve teelt.

Zimbabwe - agro-biodiversiteit

Andrew Mushita, directeur van de CTDT (Community Technology Development Trust) te Zimbabwe: “Twee jaar geleden kwamen enkele Zimbabwaanse overheidsinstanties, NGO’s, vertegenwoordigers van lokale gemeenschappen en bedrijfsleven in Harare bijeen om te confereren over de toekomst van de landbouw en GGO’s in Zimbabwe. De discussie ging ondermeer in op de introductie van Bt-katoenplanten van Monsanto en de bijbehorende vraag of de kosten van met name pesticiden hierdoor konden worden teruggebracht. Veel kritische vragen werden bij de conferentie gesteld omtrent de machtspositie van grote bedrijven en omtrent de vraag of kleine boeren wel positief effect van GGO’s konden verwachten. Iedereen was het erover eens dat bedrijven monopolies zouden ontwikkelen en daarmee de prijs van zaaigoed onafhankelijk zouden kunnen bepalen. Desondanks werd besloten GGO’s tot het land toe te laten. Hierbij moesten wel strikte veiligheidsmaatregelen in acht worden genomen en mogelijke produkten moeten uitgebreide tests ondergaan. Op regeringsniveau werd een Biosafety Board  opgericht, die verantwoordelijk is voor het onderzoeken en keuren van GGO’s. Civil Society organisaties in Zimbabwe staan kritisch tegenover de introductie van GGO’s. Vraagtekens worden geplaatst bij de gevaren voor milieu, biodiversiteit, voedselzekerheid en de sociaal-economische consequenties. In het bedrijfsleven en de universiteitswereld zijn de voorstanders te vinden.
(..) Zelfvoorziening bestrijdt honger. Spil hierbij is het duurzaam gebruik van lokale agro-biodiversiteit. Bij boeren is een enorm potentieel aan landbouw-kennis aanwezig, die van nature verbonden is aan biodiversiteit. Brede erkenning en verspreiding hiervan is essentieel. Algemeen toegankelijke zaadvoorraden en medezeggenschap bij de verdeling ervan is een belangrijk middel bij het bestrijden van honger. Het behoud van divers genetisch materiaal verzekert de boer van uitgangsmateriaal dat zelfvoorziening kan garanderen. Wij werken aan de ontwikkeling en distributie van hoog-waardige zaden. We stimuleren het bewaren van zaden in gemeenschap-pelijke zaadbanken en ondersteunen het verwerken tot produkten van inheemse gewassen voor lokale markten.”

India - Neem-boom

Wat zijn de gevolgen van de patenten op planten en dieren voor de bewoners van de Derde Wereld? De kwestie van de Neem-boom maakt veel duidelijk. Deze boom is een van oorsprong Indiaas en is de afgelopen eeuwen in veel andere (sub)tropische landen is geïntroduceerd. ‘Neem-boom’ betekent ‘vrije boom’, of ‘gratis boom’, alle produkten waren namelijk vrij toegankelijk voor iedereen. Neem beschikt over heilzame en antiseptische eigenschappen. Vrijwel iedereen in India is vertrouwd met de werking ervan. Miljoenen Indiërs verwerken de bestanddelen van de boom nog steeds zelf. Ook is er een groot assortiment produkten op Neem-basis verkrijgbaar, van kosmeti-ca en tandpasta tot bestrijdingsmiddelen. Op deze artikelen is nooit octrooi aangevraagd, want dat is verboden in India als het gaat om agrarische en medicinale produkten.

Groot was dan ook de schrik toen begin jaren ‘90 bleek dat in Europa en de Verenigde Staten patenten waren toegekend aan tientallen Neem-produkten. Protest werd aangetekend door maatschappelijke organisaties. Het conflict groeide uit tot een bitter internationaal debat over ethiek en intellectueel eigendomsrecht. Eén van de patentaanvragen betrof een schimmelbestrijder die uit olie van Neem-zaden wordt geëxtraheerd. Het octrooi veroorzaakte een prijsstijging van de schimmelbestrijder, waardoor het voor lokale boeren, die niet zelf over Neem beschikken, onbereikbaar werd. Het patent werd aangevochten door een coalitie van maatschappelijke organisaties uit zowel Zuidelijke als Westerse landen met als argument dat het schimmelbestrijdend effect al eeuwen bekend is en breed wordt gebruikt. De coalitie werd in het gelijk gesteld. Volgens het Europees octrooirecht is de Neem-schimmelbestrijder geen uitvinding. Na deze overwinning riep de coalitie het Europees Patentbureau op om alle bestaande en in behandeling zijnde Neem-patenten af te wijzen.
De Neem is maar één voorbeeld in een lange rij van gewassen die door patentering in handen (dreigen) te komen van bedrijven uit het Westen.

Filippijnen - ‘gouden’ rijst

Elenita Daño van het Southeast Asia Regional Institute for Community Education, gelooft niet in de beloften van ‘gouden rijst’: “Het is ronduit ironisch dat de ‘gouden rijst’ ontwikkeld wordt voor landen die van oudsher bekend staan om hun diversiteit aan vitamine A-rijke gewassen. De boerenfamilies die nu gebrek lijden waren eens de verbouwers van zeer voedzame en vitaminerijke gewassen. Nog ironischer is het dat de Groene Revolutie, die erop was gericht om de produktie van bulkgewassen als rijst en graan te verhogen, de hoofdoorzaak is van het vitamine- en mineralengebrek, zoals zich dat de afgelopen dertig jaar heeft voorgedaan in de landen die ‘fenomenale’ produktiestijgingen van graan hebben gekend, zoals India. In de Filippijnen krijgen nog steeds alleen die boeren krediet of verzekering, die bepaalde gecertificeerde zaden, kunstmest en pesticiden gebruiken. De intensieve landbouw, de monoculturen en het gebrek aan biodiversiteit, die de Groene Revolutie kenmerkten, zijn de hoofdschuldigen bij het ontstaan van vitaminegebrek in de boerengemeenschappen vanaf de jaren ‘70. Veel grond waar voorheen vitaminerijke gewassen groeiden, werd omgeploegd voor het verbouwen van rijst en graan. In deze gebieden veranderde het voedingspatroon dan ook radicaal.”

Daño ziet veel overeenkomsten tussen de Groene Revolutie en de Genen Revolutie. “Dezelfde spelers die nu ‘gouden rijst’ promoten, promootten indertijd de Groene Revolutie: organisaties als het onderzoeksinstituut IRRI en de Rockefeller Foundation. Dezelfde instituten die de problemen in eerste instantie veroorzaakt hebben, schrijven nu eenzelfde soort ‘oplossing’ voor. Terwijl er een beter alternatief is: het verschaffen van toegang tot goedkope, natuurlijke voedingsbronnen en het voorlichten van de bevolking over goede en vitaminerijke voeding. Maar in plaats van dat te ondersteunen wordt ‘gouden rijst’ als oplossing aangedragen. Deze ‘oplossing’ bevordert unifor-miteit in plaats van diversiteit, en verdoezelt het feit dat vitaminegebrek een produkt is van armoede, ongelijkheid en gebrekkige toegang tot natuurlijke hulpbronnen.

Terwijl zaadfirma Zeneca trots verkondigt dat ze de technologie gratis aan boeren in het Zuiden ter beschikking stelt, zijn er nog veel onduidelijkheden over de manier waarop deze belofte zal worden verwezenlijkt. Er rusten immers nog zeven patenten op produkten en produktieprocessen die bij de ontwikkeling van vitamine A-rijst gebruikt worden. Publieke onderzoeks-instellingen mogen dan wel gratis gebruik maken van de onderzoeks-resultaten om met overheidsgeld verder onderzoek te doen, het is onwaarschijnlijk dat het eindprodukt de boeren in het Zuiden gratis ter beschikking komt.”

Toch blijft Daño optimistisch over de toekomst: “Ondanks de schade die de Groene Revolutie heeft aangericht is in rurale gemeenschappen veel traditionele landbouwkennis bewaard gebleven, evenals positieve tradities zoals de vrije uitwisseling van zaden en kennis. Nog steeds bewaren boeren zaden en kweken ze hun eigen variëteiten. Vaak ook met behulp van uitkruising met moderne soorten. Zo ontstaan nieuwe, aan de specifieke eisen van de lokale omgeving aangepaste gewassen. Hierdoor geïnspireerd zijn maatschappelijke organisaties ontstaan die zich ten doel stellen boeren de toegang en de controle over hun genetische bronnen terug te geven en het traditionele kennis(uitwisselings)systeem te ondersteunen. Het zaaigoed van Zuidelijke boeren blijkt vaak net zo goed te zijn als het moderne en soms zelfs beter. Gezamenlijk met organisaties van kritische consumenten in stedelijke gebieden en het Noorden kunnen Zuidelijke boerenorganisaties met hun kennis een tegenwicht bieden aan het dominante, door het bedrijfsleven gestuurde, landbouwonderzoek.”

Bron
Dit artikel bestaat uit licht bewerkte fragmenten uit: Na de Groene Revolutie de Genen Revolutie? - vraagtekens bij gentechnologie in ontwikkelingslanden; Milieu-defensie en Hivos; Amsterdam en Den Haag, 2001; in totaal 19 pagina’s.
Brochure bestellen: bel Milieudefensie: 020 62 62 620.
Meer informatie: www.milieudefensie.nl en www.hivos.nl

*          *          *

ZELFVOORZIENINGS-ECONOMIE, DE ZEUG EN DE PLOEG
overpeinzingen van een boerendochter en sociologe

Als we het over ‘de economie’ hebben, hebben we het meestal over de geld-economie. Toch zijn er naast deze economie, nog twee andere economieën (grote ‘huishoudens’, complexe stelsels van activiteiten die op elkaar aansluiten) die van belang zijn voor de bevrediging van onze materiële behoeften. Het zijn de economie van de natuur (bijvoorbeeld de kringloop van het water) en de niet-geld-economie, de economie van het onbetaalde werk. Maria Mies en Veronika Bennholdt-Thomsen vinden deze economie zo belangrijk dat ze er een heel boek aan wijdden: The Subsistence Perspective. Naar hun idee zou een herwaardering van de niet-geld-economie, de zelfvoorzieningseconomie, een oplossing kunnen bieden voor de wereldwijde sociale problemen van onze tijd. In een komend nummer van ‘Land en Stad’ zal ik zeker op het boek terug komen. Nu zal ik alvast een paar sprekende anekdotes navertellen.

De zeug

De kritische sociologe Maria Mies is zelf een boerendochter. Ze is opgegroeid in een dorpje in de Eifel. Zij herinnert zich nog dat haar moeder in februari of maart 1945 besloot met haar zeug naar de beer te gaan, in een dorp verderop. Dat was eigenlijk een normale zaak, want in die streek zorgden de boerinnen voor de varkens en verdienden daar ook wat geld mee, wat ze zelf beheerden. Maar dit jaar verklaarden de mensen uit het dorp haar voor gek. Het westelijk front was immers vlakbij, de oorlog was zo goed als verloren en daarmee was toch alles verkeken. De meeste boeren hadden hun vee geslacht en hadden niet meer geploegd of gezaaid. Want dat alles was nu toch zinloos. Maar Maria’s moeder reageerde met: “Het leven gaat door”.

Eind mei kreeg de zeug twaalf biggetjes. Stuk voor stuk keerden alle vijf broers van Maria terug uit de oorlog. Geld was niks meer waard en Maria’s moeder ruilde biggetjes voor schoenen, broeken, hemden en jassen. Ze had gelijk: het leven ging door. Maria: “Dat zei ze altijd: ‘Het leven moet doorgaan’. Dat was haar grote wens, haar hartstocht. (..) Maar ze wist ook dat ze daarvoor moest handelen, dat ze moest samenwerken met de natuur, zodat het leven door kòn gaan.”

De ploeg

Een paar jaar geleden was Maria Mies te gast op een conferentie in Trier waar de beroemde professor Jozef Weizenbaum van het befaamde Amerikaanse onderzoeks-instituut MIT een lezing hield. De geleerde was vroeger computerspecialist geweest, maar was nu een radicale tegenstander van alles wat met computers te maken had, en speciaal van kunstmatige intelligentie. Na de inleiding kwamen allerlei deskundigen aan het woord, waarbij de ene een nog zwarter toekomstbeeld schilderde als de ander.
Mies kon al dit pessimisme niet verdragen en sprak: “Laten we alsjeblieft niet vergeten waar we zijn. We zijn in Trier, temidden van de ruïnes van wat eens een van de belangrijkste steden van het Romeinse Rijk was. Toen dat rijk instortte dachtten mensen dat dit het eind van de wereld was. Maar de wereld eindigde niet met het einde van het Romeinse Rijk. Mijn vader, die een boer was in de Eifel, stootte bij het ploegen geregeld op stenen van de Romeinse weg die Trier met Keulen verbond. Op deze weg, waar Romeinse legioenen hadden gemarcheerd was gras gegroeid, en nu verbouwden we er onze aardappelen.”
Deze opmerkingen waren professor Weizenbaum te gortig. Kwaad wendde hij zich tot Mies met de opmerking dat na de onafwendbare catastrofe er zelfs geen grassprietje meer zou groeien. “We moeten ons realiseren dat we voor één groot zwart gat staan. Daarna is er niets meer, geen enkele hoop.” Na nog wat kwaaie opmerkingen heen en weer liet Mies de heren alleen met hun zwarte gaten.

Toen Mies later nog eens nadacht over het gebeurde viel het haar op dat er een verband lijkt te bestaan tussen technologische almacht en politieke onmacht. “Jozef Weizenbaum is een van die prominente mannelijke wetenschappers, die op het eind van hun leven vol afschuw terugkijken op zichzelf en hun werk, als zij beseffen dat de god waaraan zij hun hele leven gewijd hebben - wetenschappelijke vooruitgang - een Moloch is die zijn eigen kinderen opvreet. Sommige van deze mannen bekeren zich van een Saulus tot een Paulus. Maar meestal geven zij de megalomanie van de moderne wetenschap niet op. Als zij de problemen van de mensheid niet kunnen oplossen met de almachtige wetenschap en techniek, dan zal de catastrofe tenminste volledig en allesomvattend moeten zijn. Er mag zelfs geen enkel grassprietje groeien op de ruïnes van hun daden. Wanneer het patriarchale project met donder en bliksem instort, dan zal en moet de hele wereld ook instorten. Haar toekomst en alles moet wegzakken in een moeras van het niet. Iedereen die tegenover zo’n apocalyptisch scenario blijft praten over ‘leven’, ‘aardappelen’, ‘zelfvoorziening’, ‘hoop’, ‘toekomst’ of ‘perspectief’ moet aangevallen worden als een vijand. Almachts-waanzin en onmachts-waanzin zijn twee kanten van dezelfde munt.
Het beeld van mijn vader achter de ploeg op de oude Romeinse weg staat voor een ander filosofie, een andere logica. Voor de meeste mannelijke - en ook sommige vrouwelijke - wetenschappers is de logica van de zelfvoorziening moeilijk te vatten. De kern daarvan kan niet omschreven worden met ‘het leven gaat vanzelf wel verder’ (‘de natuur hernieuwt zichzelf’, of ‘gras groeit uit zichzelf’), noch met ‘wij mensen kunnen de natuur controleren’. Het verschil tussen oriëntatie op zelfvoorziening en wetenschappelijke almachtswaanzin is het besef dat het leven zichzelf niet eenvoudigweg hernieuwt, en dat het ook geen uitvinding is van ingenieurs. Maar dat wij als natuurlijke wezens met de natuur moeten samenwerken als we willen dat het leven voortgaat.”

Bron
The Subsistence Perspective - beyond the globalised economy; Maria Mies en Veronika Bennholdt-Thomsen; Zed Books; Londen 1999; 246 pagina’s; ongeveer 50 gulden.

*          *          *

INDIASE BOEREN RUKKEN GENTECH KATOENSTRUIKEN UIT
voorbereiding grootse actie tegen globalisering

Op 3 januari trokken ruim honderd actievoerders alle gentech katoenplanten uit de grond bij een proefveld in Savalanga, een dorpje in Zuid-India. Het ging om leden van de Hasiru Sene (Groene Brigade), de jongerenorganisatie van de radicale boerenorganisatie KRRS uit de Zuid-Indiase deelstaat Karnataka. De politie was wel aanwezig bij de actie, maar greep niet in, aangezien de activisten ruim in de meerderheid waren.

Twee boerenleiders, Mahanta Nanjundaswamy van de KRRS en Choudhary Mahendra Singh Tikait van de BKU, klommen op een aanhangwagen en spraken de jonge boeren toe. Volgens hen brengt genetische manipulatie niet alleen schade toe aan het milieu, maar bedreigt zij ook de traditionele inheemse landbouwmethoden, die hun bestaansrecht bewezen hebben in de loop van vele eeuwen. Zowel de BKU als de KRRS zijn vast besloten de introductie van genetisch gemanipuleerde zaden te verhinderen.

De eigenaar van de akker, de boer Gangadharaiah, verklaarde geen problemen te hebben met de actie. Een grote Indiase zaadfirma, Mahyco, had hen gevraagd tegen betaling experimenteel katoenzaad in te zaaien, zonder hem te vertellen dat het om genetisch gemanipuleerd zaad ging. Mahyco is gedeeltelijk in handen van de Amerikaanse gentech gigant Monsanto.
Ook in 1998 rooiden actievoerders van verschillende organisaties gentech proefvelden in de Indiase deelstaten Karnataka en Andra Pradesh. Dit leverde hen veel publiciteit op.

Ossenkarren-karavaan

Ondertussen lopen alweer de voorbereidingen van een nieuwe actie: op 19 februari zullen vele tienduizenden Indiase boeren uit verschillende deelstaten in de haven van Mumbai (Bombay) geïmporteerde landbouwprodukten in het water smijten.
Ter voorbereiding van de actie en om boeren te wijzen op de gevaren van de dumping van goedkope landbouwprodukten, de introductie van genetisch gemanipuleerde zaden, en de lakse uitvoering van de landhervormingswetten trekt er nu een karavaan van ossenkarren door de deelstaten Kerala, Tamil Nadu, Andhra Pradesh, Karnataka en Maharastra. Een tweede actiekaravaan vertrekt uit Kashmir.
De ossenkarren-karavaan is een verwijzing naar de tocht met ossenkarren die Gandhi organiseerde tegen de Britse zout-belasting. Deze satyagraha (actie tocht, eigenlijk zoektocht naar de waarheid) was een hoogtepunt in de succesvolle onafhankelijkheidsstrijd.

Bronnen
* Persberichten van de KRRS,
* ‘KRRS activists destroy Bt cotton crop’; The Hindu (Shimoga Edition); 4 januari 2001.
* ‘Ryots destroy Bt cotton’; Deccan Herald; 4 januari 2001; www.deccan herald.com/deccanherald/jan04/s8a.htm
* ‘Freedom Week Celebrations’; Ashok Emani; Bija, the seed - a quarterly monitor on biodiversity, biotechnology and intellectual property rights; New Delhi, begin 2000; nummer 25/26; pagina 15.

*          *          *

GLOBALISEREN GAAT NIET VAN EEN LEIEN DAKJE
Chinese WTO-onderhandelaar trekt een grens

Liefhebbers van een wereldwijde vrijhandel in landbouwprodukten hebben het maar moeilijk. Zo moppert de Nederlandse agromultinational Cosun over “steeds meer protectionistische maatregelen in landen als Rusland, China en Indonesië” bij de produktie en handel in suiker. [1] 
Zo vertikt de regering van Thailand het te voldoen aan het dringende verzoek van de Verenigde Staten om de invoertarieven voor Amerikaans kip verder te verlagen. [2] Ook al omdat de VS de import van Thais pluimveevlees bemoeilijkt, zich beroepend op sanitaire regels. [3]
En zo klagen de Nederlandse agroconcerns bij monde van het blad Coöperatie [4]
* over “een inconsequente besluitvorming van de Raad van Europa” op een Berlijnse conferentie in 1999 waarbij verlaging van de zuivelprijzen is uitgesteld tot 2005;
* over “hardnekkige problemen in de dagelijkse praktijk van het handelsverkeer”;
* over “het bewust in strijd handelen met de geest van de WTO-regels, bijvoorbeeld door gebruik te maken van de ‘Antillenroute’”;
* en over “protectionistisch gedrag bijvoorbeeld ten opzichte van de sierteelt” door Polen en Noorwegen.

Tempo omlaag

Ook staatssecretaris Ybema van Economische Zaken heeft zo zijn zorgen. Hij moet toegeven dat de WTO-conferentie in Seattle eind 1999, waar hij de leider van de Nederlandse delegatie was, “mislukt” is. Hij noemt het zelfs een “debâcle”. En dat terwijl naar zijn mening “de betekenis van het Wereldhandelsoverleg voor de Nederlandse voedingsmiddelen-industrie en de agrarische im- en export evident (is). Nationaal is deze sector de grootste bedrijfstak. Met een totale handelswaarde van bijna 90 miljard gulden bezet Nederland de tweede plaats na de Verenigde Staten op de wereldranglijst van netto-exportlanden in agrarische produkten. Bijna 75 procent van de toegevoegde waarde van het agrocomplex is afhankelijk van export. Daarom is verdere liberalisering van de markten voor agrarische produkten van belang.”
Niettemin ziet hij zich genoodzaakt zich erbij neer te leggen dat “het tempo” en “de mate” van de vermindering van de “marktbescherming” minder zal zijn dan hij tot voor kort in gedachte had. [5 ]

China vastberaden

Maar de belangrijkste tegenslag voor de WTO-enthousiasten is wel de vastberaden houding van China in de WTO-besprekingen over landbouwprodukten. China is bezig de laatste kwesties uit te onderhandelen om toe te kunnen treden tot de WTO. Hoewel de Verenigde Staten en andere exporteurs van landbouwprodukten niets liever willen dan dat de Chinese grenzen met een grote zwaai opengaan, houdt China bikkelhard vast aan haar eis dat zij op dit punt de status van ‘ontwikkelingsland’ krijgt. Wat betekent dat de opening van de grenzen een stuk minder rigoureus zal zijn. 
China verklaarde dat zij haar recht om haar 900 miljoen boeren te ondersteunen niet zal opgeven. Een boze onderhandelingsleider Long Yongtu voegde eraan toe dat het Westen nou maar eens “moet weten waar de grens ligt”. [6 ]

Noten
1. ‘Nieuws van de wereldmarkt’; Cosun Magazine; januari 2001; pagina 7.
2. ‘Regionale samenwerking pluimveevlees producenten’; M.H. Slingenberg, landbouwdeskundige van de Nederlandse ambassade te Bangkok; Berichten Buitenland - nieuwsbrief voor de Nederlandse agribusiness; december 2000; pagina 14.
3. Persoonlijke mededeling van M. (Max) H. Slingenberg.
4. ‘WTO, een jaar na Seattle!; J.J. Helder; Coöperatie; december 2000; pagina 8 en 9.
5. Idem.
6. ‘China farm row hits WTO talks’; Frances Williams; The Financial Times; 13 januari 2001.

*          *          *

DISCUSSIE-BIJEENKOMSTEN EN ZAKKEN ZAAD
Indiaas landbouwnetwerk Navdanya schiet te hulp

Een discussiebijeenkomst over de vernietiging van de plattelandseconomie door de Westerse landbouwaanpak, drie workshops in verschillende dorpen over compostering en plantaardige bestrijdingsmiddelen, honderden kilo’s traditioneel tarwezaad, aardwor-men die compostering bevorderen en brochures in het Gurumukhi, Hindi en Engels over landbouw zonder chemicaliën; dat was de reactie van het Indiaas landbouwnetwerk Navdanya op de golf van zelfmoorden onder katoenboeren eind 1999 in India.

Honderden Indiase boeren in de Zuid-Indiase deelstaat Andhra Pradesh en de Noord-Indiase deelstaat Punjab waren eind 1999 zo in de schulden geraakt, dat ze geen uitweg meer zagen en een dodelijke dosis landbouwgif dronken. De Indiase kranten stonden er vol van. De katoenoogsten waren zwaar tegengevallen door allerlei ziektes en hoeveel gif de boeren ook spoten het mocht niet baten. Het landbouwgif en de kunstmest hadden de afgelopen jaren het bodemleven vernietigd en de planteziekten-veroorzakers waren resistent geworden, zodat er op gegeven moment geen houden meer aan was.
In de zeventiger jaren was Punjab het paradepaardje van de Groene Revolutie: gewassen met extra grote opbrengst zorgden voor rijkdom. Maar de ‘wonderzaden’ waren duur en ze vereisten veel water, veel duur kunstmest en duur landbouwgif. Uiteindelijk vernietigde deze Westerse landbouwaanpak zowel het bodemleven als het weerstandsvermogen van de gewassen. De zelfmoordgolf betekent eigenlijk het failliet van deze landbouwaanpak.
Gelukkig zijn er in India talloze organisaties die zich, in de Gandhi-traditie, het lot van de kleine boeren aantrekken. Een van deze organisaties is Navdanya rond de vermaarde natuurwetenschapper, publiciste en felle WTO-bestrijder Vandana Shiva. De organisatie heeft zaadbanken aangelegd om inheemse variëteiten te behouden die dreigden te verdwijnen door de opkomst van commerciële zaden. Navdanya ondersteunt kleine boeren die net als voor 1970 zonder chemicaliën werken en inheemse granen en groenten verbouwen.

In reactie op de verschrikkelijke gebeurtenissen in Punjab besloot de organisatie een discussiebijeenkomst te houden over de Groene Revolutie. Zo’n 250 boeren, studenten en leraren kwamen daar op af. Daarna waren er workshops in de stad Bhatinda en de dorpen Mehraj en Bucho Khurd. In totaal volgden een paar honderd boeren, leraren en wetenschappers deze workshops. Eén deskundige vertelde van alles over compostering en deelde zelfs wormen uit die compostering bevorderen; een andere deed voor hoe je uit bladeren van de Neem-boom effectieve, goedkope en ongevaarlijke biologische bestrijdingsmiddelen kan maken.
Aan het eind van de workshops kregen de boeren zakken vol traditioneel tarwezaad. Maar pas nadat ze gezworen hadden geen chemicaliën te gebruiken. De eerste berichten zijn dat de gewassen het goed doen en dat de boeren bijna geen uitgaven hebben. 

Bron
‘Seeds of Hope’; Afsar H. Jafri en Ashok Emani; Bija, the seed - a quarterly monitor on biodiversity, biotechnology and intellectual property rights; New Delhi, begin 2000; nummer 25/26; pagina 27. Meer informatie: vshiva@vsnl.com

*          *          *

BOERENLANDBOUW HEEFT DE TOEKOMST
Franse organisatie van kleine boeren is optimistisch

Boerenlandbouw is dat nog mogelijk, heeft die nog toekomst? Landbouw in boerenhanden, waarbij de boeren zélf de belangrijkste beslissingen nemen, in plaats van de bank en de politiek. Waarbij de bedrijven niet onmetelijk groot zijn, maar waarbij de boeren nog hun akkers, weiden en dieren kennen. Een landbouw, waar de boeren geen goedkope bulk leveren of nauwkeurig gespecificeerde kunstmatig opgekweekte groenten aan reusachtige, oncontroleerbare concerns, maar waarbij ze typische streekprodukten leveren met een duidelijke eigen smaak en een eigen karakter?
Zou dat mogelijk zijn en niet alleen in de marge, maar zou deze landbouw in de nabije toekomst dé landbouw kunnen worden? Zonder dat we daarvoor terug moeten naar vroeger? Want dat is niet mogelijk en dat zou ook geen boer willen.

Volgens de Confédération Paysanne, een grote organisatie1 van kleine boeren in Frankrijk is boerenlandbouw geen vage toekomstdroom. Schapenboer uit de Larzac (Zuid-Frankrijk) en voorman van de Confédération, José Bové, is ervan overtuigd dat het mogelijk is de “industriële landbouw, die op dit moment door iedereen met de vinger nagewezen wordt, te isoleren.” Gezamenlijk, de biologische boeren, de boeren van de Appelations d’Origine Contrôlées2 en de kleine boeren van de Confédération, die politiek het roer willen omgooien, zijn daartoe in staat. De praktische boerenkennis en de organisatie-ervaring van de afgelopen twintig jaar die de drie organisaties in huis hebben, maken het mogelijk de ernstig verontruste consumenten een alternatief te bieden voor het onbetrouwbare supermarktvoedsel. Namelijk: smakelijke, gezonde en herkenbare produkten, afkomstig van echte, niet-industriële boerenbedrijven.

Handvest

Vanaf 1993 heeft de Confédération zich intensief bezig gehouden met de vraag hoe de boerenlandbouw er in de praktijk uit zou kunnen gaan zien. In 1998 mondde deze discussie uit in een Handvest. De Confédération heeft vanaf het prille begin in nauw contact gestaan met maatschappij-kritische mensen en organisaties. Het is daarom ook niet verwonderlijk dat het Handvest begint met de vraag wat de samenleving eigenlijk verlangt van de boeren. Op de eerste plaats natuurlijk gezond en veilig voedsel, maar ook een leefbaar platteland, goed verzorgde landerijen, een fraai landschap en een rijke natuur.
Het Handvest benadrukt dat de boeren zich moeten richten op kwaliteitsvoedsel en dat de consumenten er recht op hebben precies te weten hoe hun voedsel geproduceerd is, van het begin tot het eind. Ook zouden boeren intensief moeten samenwerken met plattelandsbewoners die niet boer zijn, ze zouden de natuur moeten ontzien en zich inzetten voor het behoud van zoveel mogelijk variëteiten van gewassen en dieren.
Om al deze verschillende taken te vervullen zijn er veel boeren nodig. Dat betekent dat zowel de boeren als de overheid er naar moeten streven zoveel mogelijk mensen als boer een bestaan te gunnen. Dat vereist een herverdeling van de produktie-quota, een verkleining van de grote bedrijven en een beperking van de mechanisering.
Verder moeten boeren meer bewegingsruimte hebben. Niet om naar eigen goeddunken te doen en te laten wat ze willen, maar om in goed overleg met de andere boeren in de streek, met de streekbewoners die geen boer zijn en met de boerenorganisaties zelf hun besluiten te nemen.

De Confédération benadrukt dat iedere boer het recht heeft landbouw te bedrijven; dat de politieke regels dáárop afgestemd dienen te worden. Zij verfoeit de huidige specialisering waarbij verschillende streken in Frankrijk zich richten op één produkt en waarbij in andere regio’s de landbouw praktisch verdwijnt. Iedere streek heeft recht op haar eigen landbouw.
De Confédération accepteert geen tweedeling in de landbouw, waarbij grote industriële bedrijven zich richten op een zo groot mogelijke (export)produktie en waarbij de kleine boeren het landschap mogen onderhouden. Zij gruwt van het idee dat kleine boeren romantisch, als in een openluchtmuseum, nostalgische gevoelens bij de toeristen op moeten wekken. De boerenlandbouw dient net zo goed economisch rendabel te zijn. En daarvoor zal de economie aangepast moeten worden. De politiek zou zich bij iedere landbouwmaatregel af moeten vragen of deze de ontwikkeling naar een boerenlandbouw bevordert of juist bemoeilijkt.

Lijnrecht tegenover de WTO

Tenslotte stelt het Handvest dat overheid, boerenorganisaties en individuele boeren telkens weer stil moeten staan bij de gevolgen van wat zij besluiten of doen voor de lange termijn en voor boeren in andere landen, met name voor die in de Derde Wereld.
De Confédération is van mening dat ieder volk, iedere staat het recht heeft haar landbouw te beschermen om er zeker van te zijn dat er voldoende eten zal zijn voor de bevolking. En dat iedere boer, waar ook ter wereld, het recht heeft eraan mee te werken de bevolking van haar of zijn land van eten te voorzien. Vandaar dat de Confédération zich lijnrecht opstelt tegenover de WTO, tegenover de globalisering van de grote multinationale concerns.

François Dufour, melkveehouder uit Normandië en landelijk secretaris van de Confédération, wijst erop dat het Handvest geen ‘model’ is. “Het is een visie, een andere kijk op het vak. Er zijn biologische boeren bezig met boerenlandbouw, en ook niet biologische boeren, graanboeren en varkensboeren en die werken allemaal vanuit hetzelfde gevoel.” 
Het Handvest is ook geen theoretische constructie: “Het is de vrucht van meer dan twintig jaar kritisch nadenken. Dag in dag uit bewijzen we op onze boerderijen dat het landbouwkundig en economische mogelijk is.”

Als je kijkt waar de Confédération allemaal over nadenkt en op welke onderwerpen zij actie onderneemt, moet je wel tot de conclusie komen dat zij niet sec een vakbond van boeren is. Bové: “Het is een fundamentele stap in de vakbonds-geschiedenis dat een bond zich niet beperkt tot de arbeidsomstandigheden, het inkomen, en de werkgelegenheid, maar zich afvraagt wat zij eigenlijk wil bereiken op sociaal en ecologisch terrein.” Waar Dufour trots aan toevoegt: “Aan de kop van de eerste wereldwijde demonstratie van vakbonden en milieuorganisaties (in Seattle) liepen er ook boeren! Dat is van levensgroot belang voor alle landen van het Zuiden waar de meerderheid van de bevolking nog boer is.”

Bron en noten
Le Monde n’est pas une Marchandise - des paysans contre la malbouffe; José Bové en François Dufour geïnterviewd door Gilles Luneau; Éditions la Découverte; Parijs 2000; ISBN 2-7071-3206-3; 95 franc. Pagina 185-189, 211, 230-235. 
Engelse versie: +--; Verso; Londen, 2001; ISBN 1-85984-614-9.
Zie: www.confederationpaysanne.fr

1. In 1995 verwierf de Confédération Paysanne ruim 20 procent van de zetels in het Franse landbouwschap. De FNSEA, min of meer vergelijkbaar met de LTO in Nederland, viel terug naar 60 procent.
2. Keurmerk voor streekprodukten met nauwkeurige produktieregels, bekend van de wijn.

*          *          *

DE RISICO’S VAN SUCCES
Bio-landbouw groeit razendsnel in Canada

Het gaat goed met de biologische landbouw in de Midden-Canadese provincie Saskatchewan. Waarschijnlijk zal het aantal eko-boeren (plus boeren in omschakeling) dit jaar verdubbelen tot 1500 met een gezamenlijk areaal van 280.000 hectare. Dat wil zeggen 13 keer zoveel als in heel Nederland. Het gaat hoofdzakelijk om grootschalige graanbedrijven van gemiddeld bijna 200 hectare.

Eigenlijk is het helemaal niet zo verwonderlijk dat steeds meer Canadese boeren kiezen voor gif- en kunstmestvrije landbouw. Sinds de laatste jaren worden biologische boeren niet langer meewarig door hun conventionele collega’s aangekeken. En ook de overheid en de wetenschap beginnen de biolandbouw langzaam maar zeker serieus te nemen. Bovendien hebben de bio-boeren 20 tot 60 procent minder kosten en liggen de prijzen voor biologische produkten 30 tot 300 procent hoger. Zelfs puur zakelijke gezien wordt het verstandig ekologisch te gaan boeren.

Dat de natuur beter af is met biologische landbouw spreekt voor zich. Maar ook het plattelandsleven vaart er wel bij. Eko-boeren blijken zich intensiever met het dorpsleven te bemoeien. Ook wisselen zij meer kennis uit met hun collega’s omdat ze minder gebruik maken van loonwerkers en meer van onderlinge hulp. Bovendien voelen biologische boeren zich meer betrokken bij ‘hun’ grond, omdat zij meer dan andere boeren het land in eigen bezit hebben.

Laat de biologische landbouw zich inpalmen?

Brewster Kneen, de kritische Canadese deskundige op het gebied van het agro-bedrijfsleven, heeft zo zijn bedenkingen bij het huidige succes van de biologische landbouw. Hij waarschuwt dat “de machten die tegenwoordig profiteren van het meedogenloze systeem en die nu een deuk opgelopen hebben, niets liever zouden willen dan de biologische landbouw in hun overheersingssysteem op te nemen. Of het nu gaat om optiehandel, overlegorganen van het bedrijfsleven, ISO-regels of internationale handel.” 
De bedoeling van het inpalmen van de bio-landbouw is boeren en consumenten ervan te overtuigen dat er geen alternatief is, dat er niks anders opzit dan mee te doen met het heersende grootschalige, industriële systeem, eko of niet-eko.

Kneen pleit er voor dat biologische boeren “hun eigen systeem ontwikkelen, van eigen zaad tot eigen afzet in de regio, op coöperatieve basis.” Hij voeg eraan toe dat dit geen ideaal is, maar dat het “een leidend principe” zou moeten zijn, “zodat als er iets mis gaat, de biologische boeren nauwkeurig gaan kijken naar de relaties tussen de planten en dieren waar ze mee werken, in plaats van te zoeken naar een technologische oplossing, of die nu chemisch, biologisch of eventueel verkoop-technisch van aard is.”

Toch moeten we met beide benen op de grond blijven. “Op de een of andere manier moeten we de visie van een alternatief voedselsysteem zien vast te houden en tegelijkertijd in staat zijn compromissen te accepteren op de weg daar naar toe. Bijvoorbeeld Crannóg Ales, het biologische micro-brouwerijtje op onze kleine boerderij zou graag alles wat ze kan produceren willen verkopen in de omgeving van Shuswap en de Upper Okanagan Valley. Dat is efficiënter, ecologischer en beter voor de gemeenschap. Maar we verkopen het bier in Vancouver; dat is vijf uur rijden. Het ontwikkelen van een lokale afzetmarkt kost tijd. Maar dat betekent níet dat Vancouver De Markt is en dat we het idee van bio-regionalisme als te idealistisch opzij geschoven hebben.”

Volgens Kneen zal “de grote vraag van 2001 zijn of de biologische landbouw stapje voor stapje afhankelijk wordt van het wereldwijde industriële systeem, of juist aanzet tot radicale alternatieven die zich richten op gezondheid en rechtvaardigheid voor allen.”

Bronnen
- ‘Organic Agriculture in Saskatchewan’; Mary Beckie; gebaseerd op haar proefschrift; The Ram’s Horn, a monthly newsletter of food system analysis; Sorrento; januari 2001.
- ‘A Matter of Context’; The Ram’s Horn, a monthly newsletter of food system analysis; Sorrento; januari 2001.

VOEDINGSMULTINATIONALS, GLOBALISERING EN BEROERD ETEN
Video te leen

Op 6 januari zond 2Vandaag een reportage van ruim 20 minuten uit over de vraag of de voedselschandalen van het afgelopen jaar misschien iets te maken hebben met de grote problemen in het boerenbestaan zowel in de rijke landen als in het Zuiden en met de groeiende macht van de agro‑concerns en voedings‑giganten.

Aan het woord komen onder andere: 
* een Limburgse boerin die gedwongen was te stoppen, 
* demonstranten in Seattle, speciaal de radicale Franse boer José Bové 
* de Zeeuwse akkerbouwer Joop de Koeyer, die “niet pessimistisch” is omdat er genoeg boeren zijn die voor hun onafhankelijkheid willen vechten en er genoeg consumenten zijn die eerlijk voedsel op hun bord willen, 
* de kritische deskundige Paul Elshof, die uitlegt dat de verschillende schakels van de voedingsketen in handen zijn enkele reusachtige multinationals, die de wereld “als in een monopolyspel” onderling verdeeld hebben, 
* een landbouwjournalist die zegt dat als we betrouwbaar eten op ons bord willen, dat boeren dan de gelegenheid moeten krijgen om hun werk te doen. “En dan bedoel ik échte boeren, die voelen voor hun land en hun dieren en niet van die mannen die op enorme machines rondrijden en meer een soort buitenmedewerkers van de bank zijn.”

Je kan de videoband lenen bij:

Jan Paul Smit, 
tel: 020 664 0088,
e‑mail: jpsmit@xs4all.nl

*          *          *

MASSALE BOERENACTIES IN INDIA EN BRAZILIË
protesten tegen dumping van graan en tegen gentech

Tienduizenden Indiase boeren verzamelden zich 19 februari in het zuiden van de grote stad Mumbai (Bombay) om op te trekken naar de haven. Daar zouden zij protesteren tegen de WTO en de import van goedkoop, zwaar gesubsidieerd graan. De politie verbood de tocht naar de haven, hoewel de boerenleiders verzekerden dat de protestactie geweldloos zou zijn. Toen de boeren het verbod negeerden, zette de politie waterkanonnen in en stelden 51.000 boeren onder arrest. Tamelijk snel daarna liet zij de boeren toch maar weer vrij. 
De actie was georganiseerd door de boerenorganisaties KRRS en BKU.

Monsanto bezet

1200 Braziliaanse boeren, vrouwen, mannen en kinderen, en sympathisanten bezetten op 25 januari een onderzoekscentrum van Monsanto in Zuid-Brazilië. Zij trokken de gentech soja en maïs uit en verbrandden de voorraad soja die er lag. De actie was georganiseerd door een vijftal organisaties, waaronder de landlozen beweging MST. Joao Pedro Stedile, MST-voorman, verklaarde: “Het is niet vol-doende om land te hebben, het moet ook gezond land zijn dat geschikt blijft voor landbouw.” Hij verklaarde dat de acties tegen Monsanto doorgaan totdat “we de fabrieksdirecteuren in een vliegtuig zetten en naar Amerika terugsturen.”

Scherpe acties tegen gentech zijn dringend geboden. Officieel mag er in Brazilië geen genetisch gemanipuleerde gewassen worden verbouwd, maar via Argentinië worden toch gentech zaden het land binnengesmokkeld. Bovendien heeft de Braziliaanse president, na jarenlange juridische procedures van Monsanto,  eind december een wet getekend waarin het verbod op gentech soja opgeheven wordt. De wet moet nog goedgekeurd worden door het congres.

Bronnen
- www.newindpress.com; verspreid door de KRRS.
- Nicaragua Solidarity Network of Greater New York
- Dow Jones; 2 januari 2001; geciteerd in The Ram’s Horn, a monthly newsletter of food system analysis; Sorrento; januari 2001.

*          *          *

VS, JAPAN EN CHINA ONDERGRAVEN WTO-LANDBOUWAFSPRAKEN

Nederlandse diplomaten waarschuwen voor maatregelen en plannen van de Verenigde Staten, China en Japan die haaks staan op afspraken die in WTO-verband gemaakt zijn voor landbouwprodukten. Zo meldt Jan Groeneveld landbouwdeskundige van de Nederlandse ambassade in Washington dat de Amerikaanse regering tegen alle afspraken in besloten heeft melkveehouders inkomenstoeslagen te geven. Volgens hem lijken deze toeslagen “vanuit de gezichtshoek van de WTO” niet meer te voldoen aan de regels. Hij acht het raadzaam de “verdere ontwikkelingen in het Amerikaanse zuivelbeleid te blijven volgen.”

Volgens Rieks Toxopeus, van de ambassade in Tokyo, is de Japanse regering van plan “de deur te sluiten” voor de import van rijst. Terwijl in WTO-verband juist afgesproken is de invoerbelemmeringen van jaar tot jaar te verminderen. Deze afspraken zijn volgens de huidige regering ‘een fout’ van een vorig kabinet. Volgens Toxopeus “zal er in een later stadium zeker tegenwind komen” van andere landen.

Ook op de ambassade in Peking maakt men zich zorgen. Landbouwdeskundige M. Olde Monnikhof verklaart over de landbouwparagraaf van het nieuwe vijfjarenplan (2001-2005): “Plannen voor verhoging van steun en protectie van de landbouw lijken in te gaan tegen de verdere liberalisering met het oog op toetreding tot de WTO.”

Het lijkt erop dat het makkelijker is een handtekening te zetten onder WTO-landbouwakkoorden, dan ze in eigen land uit te voeren. Groeneveld, van de ambassade in Washington: “De Verenigde Staten hebben de afgelopen jaren een verdomd slecht voorbeeld gegeven.” Zij hebben veel meer overheidsgeld in de landbouw gestoken als afgesproken was. “En die uitgaven gaan zeker nog omhoog”. 
De VS-regering houdt bij hoog en bij laag vol dat de extra geldstroom de Amerikaanse landbouwprodukten niet kunstmatig goedkoop maakt, omdat het geld rechtstreeks naar boeren gaat die het moeilijk hebben. Toch kan Groeneveld zich voorstellen dat daar in de Derde Wereld anders over gedacht wordt: “Ieder zal het op zijn eigen manier uitleggen.”
Inderdaad, kritiek op het dumpen van zwaar gesubsidieerde Westerse landbouw-produkten is niet van de lucht. Zo schreef de Deccan Herald, een krant uit Bangalore, Zuid-India onlangs: “De Indiase boer is de dupe. (..) Er zal een ramp plaatsvinden, als India niet weigert om haar markt voor landbouwprodukten pas te openen als alle landbouwsubsidies in de ontwikkelde landen tot nul teruggebracht zijn.”

Bronnen

= Verschillende artikelen uit Berichten Buitenland, nieuwsbrief voor de Nederlandse agribussiness; ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij; december 2000:
	* ‘Steunmaatregelen agrarische productie’; drs. J.J. Groeneveld, landbouwraad Washington
	* ‘Vijfjarenplan legt nadruk op landbouw en technologie’; drs. M.W.M. Olde Monnikhof; landbouwraad Peking
	* ‘Japan mikt op verlagen rijstimport’; ir. H.R. Toxopeus, landbouwraad Tokyo
	* ‘Regionale samenwerking pluimveevleesproducenten’; ir. M.H. Slingenberg, landbouwraad Bangkok

= e-mail van:
	* ir. R.(Rubert) J. Konijn, landbouwattaché Peking
	* ir. M.(Max) H. Slingenberg, landbouwraad Bangkok
	* ir. H.(Rieks) R. Toxopeus, landbouwraad Tokyo

= lang telefoongesprek met drs. J.(Jan) J. Groeneveld, landbouwraad Washington

Artikelen:
= ‘Government to study need for import curbs on farm goods’; The Japan Times; 20 december 2000
= ‘Farm minister to discuss rice with WTO chief’; The Japan Times; 9 januari 2001
= Basic Feature of Negotiating Proposal; Japanse regering; zonder datum; onderhandelingsvoorstel milleniumronde.
= ‘Global Farm Subsidies, Indian farmer is the looser’; Devinder Sharma; Deccan Herald; Bangalore, 5 januari 2001.
= ‘Glickman Sees New Farm Bailout Without Quick Changes to Law; Inside US Trade; Washington, 12 januari 2001.
= ‘Farm Bureau Wants to Double US Crop Subsidies’; Charles Abbott; Reuters; Orlando, 7 januari 2001
= China Official Presents Plan to Protect Agricultural Sector from WTO Membership; 30 mei 2000; toegestuurd door R. Konijn, landbouwattaché Peking.

*          *          *

WORDT BOER!
Manifest

Wat is er fundamenteler dan het produceren van gezond en smakelijk voedsel, dan het verzorgen van de grond en het landschap. Wie zouden dat beter kunnen doen dan degenen die dat eeuwen en eeuwen gedaan hebben, van generatie op generatie: de boerenfamilies. En hoe bevredigend is dit waardevolle samenwerken met de natuur niet.

Toch is er geen enkele reden het boerenbestaan te idealiseren. De armoede was vaak groot, boerenvrouwen kregen vaak niet de waardering waar ze recht op hadden en boerenknechten en landarbeiders zijn vaak vernederd. 
Omdat de agro-concerns en de overheid sinds de oorlog de landbouwprijzen stelselmatig verlaagden zitten boeren al decennia in de tang. Tachtig procent van de boerenbedrijven heeft het loodje gelegd. En van de restant zou de helft binnen tien jaar moeten verdwijnen. Er zouden ‘teveel boeren’ zijn, zeggen deskundigen en politici.

De tweede helft van de twintigste eeuw werd voor de boeren gekenmerkt door een rigoureuze rechttrekking van het landschap in het kader van de ruilverkaveling, torenhoge leningen, heerszucht van banken en grote bedrijven en bedilzucht van de overheid. Met als absoluut dieptepunt het zinloze doden van onvoorstelbaar veel gezonde dieren dit voorjaar.

Is er een weg terug? Nee. We moeten vooruit. De landbouw moet in handen komen van boeren, echte boeren met een boerenhart en met een open oog en oor voor wat niet-boeren verlangen: goed voedsel, een goed verzorgd en schilderachtig landschap en een waardige verzorging van de dieren. De overheid moet een redelijke prijs garanderen voor de boeren en ophouden steeds meer detail-regels te stellen. En de macht van de grote bedrijven moet drastisch terug.

Is dit irreëel? Volstrekt niet. De Nederlandse media berichten er nauwelijks over, maar in de Derde Wereld leeft een veelkleurige en omvangrijke beweging van kleine boeren, landarbeiders en landlozen voor een boerenlandbouw, los van grote bedrijven en banken. Ook in Frankrijk is er een spraakmakende organisatie van kleine boeren met een heldere visie die veel sympathie ontmoet in het hele land. In ons eigen land hebben heel wat pionierende boeren de laatste tientallen jaren veel ervaringen opgedaan met de menselijke landbouw.
U kunt hierover lezen op de website ‘Land en Stad’ 
(www.ddh.nl/duurzaam/landbouw) of een folder bestellen van de publikaties van Agri & Cultuur (maak f 1,25 over op giro 871 2032 van Agri & Cultuur, Amsterdam, onder vermelding van ‘folder’).

De grootschalige exportlandbouw is een kind van haar tijd. De afgelopen honderd jaar was de eeuw van de grote theorieën, grote idealen, grote organisaties, grote internationale verbanden, grote firma’s en grote instanties. De grootschalige aanpak zou welvaart en geluk brengen. Maar ondanks enorme inspanningen is er onafzienbaar veel honger, armoede, geweld en onzekerheid in de wereld. Zouden we niet de illusies van de twintigste eeuw achter ons kunnen laten, zouden we niet ‘de economie’ in eigen hand kunnen nemen. Om te beginnen de lokale produktie van ons voedsel en de verzorging van ons landschap. 
Zoveel boeren in de wereld werken bewust of onbewust al vanuit deze visie. Laten we daarbij aansluiten. Ook niet-boeren zal dat stimuleren om steeds meer in eigen beheer te gaan doen. Zelf je eigen leven en dat van je directe omgeving vormgeven schenkt veel meer voldoening dan het aanleunen tegen slecht functionerende mega-structuren. Het is bovendien effectiever en leidt tot een vitalere en vrolijkere samenleving.

Jan Paul Smit.

DE BOER LIJKT WEL RECHTELOOS
Een Gelderse melkveehouder over de aanpak van mond- en klauwzeer

Ingezonden brief: “Zondag 25 maart. Samen met mijn gezin heb ik mij als een belegerde stadhouder teruggetrokken op mijn bedrijf. Ik ben veehouder in ‘besmet gebied’. Dat betekent dat ik sinds afgelopen woensdag - buiten mijn gezin - geen levend mens meer in de ogen heb gekeken. En de dreiging komt nog elke dag dichterbij. Gisteren werd bekend dat een bedrijf in Nijbroek, hemelsbreed misschien 4 kilometer hier vandaan, geruimd is. Intussen begint de situatie op mijn bedrijf regelrecht rampzalig te worden (overstromende mestkelder, leegrakende voersilo’s, duizenden liters melk waar ik nergens mee naar toe kan, overvolle stallen). En dat alles omdat ‘de politiek’ of ‘Brussel’ mij en mijn collega-boeren verbiedt onze dieren te vaccineren. Met welk recht? - zo vraag ik mij af.

Vier generaties

Het boer-zijn is mij met de paplepel ingegoten. Als kleine jongen werd ik door mijn ouders en grootouders meegenomen naar de dieren. Liefde voor het vee was iets vanzelfsprekends, en wij waren dagelijks getuige van de cyclus van geboren worden, opgroeien, produceren, nageslacht krijgen en, uiteindelijk, doodgaan. Dat gold - en geldt - voor de mensen evenzeer als voor de dieren. In de vroege jaren ‘20 begonnen mijn grootouders hun boerenbedrijfje met twee moeizaam bijeengespaarde roodbont-koeien. Door hard werken en spaarzaam leven konden ze zo nu en dan een koe erbij kopen. Zo ontstond een zorgvuldig gefokte bloedlijn, die later door mijn ouders en daarna door mijn vrouw en mij is voortgezet. De dieren in ons bedrijf zijn het resultaat van tachtig jaar en drie generaties vakmanschap, liefde en toewijding. De gedachte dat dit alles in één keer kan worden weggevaagd, vervult me met afschuw. En wat te denken van mijn zoon, die de afweging moet maken of hij het bedrijf in de toekomst kan en wil voortzetten. De keuze die hij moet maken is een vrijwel onmogelijke. Het is de keuze tussen de liefde voor het boerenleven, voor de dieren, voor een eeuwenoude (familie)traditie enerzijds en de harde realiteit, waarin het soms lijkt of de hele samenleving samenspant tegen de boeren, anderzijds.

Een bedreigde bevolkingsgroep

Boeren zijn tegenwoordig een ernstig bedreigde bevolkingsgroep. We worden economisch bedreigd - door de machtsconcentratie bij de voedingsindustrie, die de boeren onder druk zet om tegen steeds kleinere winstmarges te werken, en door de steeds hogere overheidseisen op milieu- en dierenwelzijns-gebied, die volledig op de boer worden afgewenteld. Door deze manipulaties van buitenaf stijgen de kosten voortdurend, terwijl de opbrengsten alleen maar afnemen.
Ook qua rechtspositie worden we bedreigd. De boer lijkt wel rechteloos; hij moet wel het volledige ondernemersrisico dragen, maar heeft geen enkele handelingsvrijheid in de bedrijfsvoering. De overheid bepaalt tegenwoordig tot in detail wat een boer mag en moet doen met zijn bedrijf. Echte vrije concurrentie is al jarenlang een utopie.
Politiek worden we bedreigd door beleidsmakers die roepen dat “er in Nederland geen plaats meer is voor boeren”. Projectontwikkelaars en gemeenten nemen elk jaar grote happen uit het landbouwareaal en veranderen ons land in hoog tempo in een aaneenschakeling van nieuwbouwwijken en bedrijfsterreinen. Wij begrijpen best dat iedere Nederlander recht heeft op werken en wonen, maar is het echt wenselijk dat Nederland binnen enkele jaren verandert in een soort Hongkong aan de Noordzee? Een stadstaat die voor zijn voedsel, recreatie en frisse lucht volledig afhankelijk is van het buitenland?
In de beklaagdenbank

Misschien wel de ernstigste bedreiging is van een hele andere aard: de morele bedreiging van politici en media die niet nalaten de boeren in de beklaagdenbank te plaatsen. “We moeten de schaamte - via de consument - weer bij de boer brengen”, zei ‘onze’ minister van Landbouw, Brinkhorst vorige week nog, doelend op het welzijn van de dieren in de stallen. Met dergelijke opmerkingen tref je een boer in het diepst van zijn ziel. Het dierenwelzijn wordt in Nederland bepaald door de dierenwelzijns-wet. Die wet is gemaakt door politici. Veehouders doen niet anders dan - binnen de door de politiek opgelegde juridische én economische grenzen - zo goed mogelijk voor hun dieren zorgen. Een boer loopt pas met een goed gevoel door zijn stal als zijn dieren er gezond en tevreden uitzien. Een boer is gek met zijn koeien, praat met ze, geeft hier een schouderklop en daar een aai over de rug. Natuurlijk moet een boer ook economisch denken, en voor ieder dier komt er een moment dat het naar de slacht moet. Dat zijn momenten waarop je als boer(in) wel eens een traantje laat, wil ik wel bekennen.
Na de BSE-crisis, die waarschijnlijk veroorzaakt is door de veevoederindustrie (in ieder geval niet door de boeren), de varkenspestepidemie (ook het gevolg van het non-vaccinatiebeleid) liggen we nu onder vuur van het mond- en klauwzeer. Hoewel er een prima vaccin beschikbaar is, mogen we het niet gebruiken. Het is voor ons onbegrijpelijk dat wij onze dieren niet mogen beschermen met een volstrekt onschadelijke inenting, omdat de Amerikanen ons vlees dan niet meer willen. Terwijl we tegelijkertijd gedwongen worden Amerikaans hormoonvlees op de Europese markt toe te laten, dat niet alleen gevaarlijk is voor de volksgezondheid, maar bovendien leidt tot valse concurrentie. Een koe die met hormonen behandeld is, groeit twee keer zo snel als een gewone koe. Dat scheelt enorm in de produktiekosten.

Boze opzet?

Het vreemde feit doet zich voor dat de boeren, die volledig in de tang zijn genomen door de overheid en grootindustrie, en zelf nauwelijks nog keuzes mogen maken, voor alles wat mis gaat aangeklaagd worden. De overgrote meerderheid van de boeren werkt gewetensvol aan het welzijn en de gezondheid van zijn dieren. De werkelijke oorzaken van de recente crisissen liggen elders. De chaotische situatie rond de bestrijding van de MKZ-epidemie is het zoveelste bewijs van het falen van de overheid. De onzorgvuldigheid, laksheid en besluiteloosheid zijn zo groot dat je bijna zou gaan denken aan opzet. Als boer kunnen wij niets anders doen dan angstig wachten op het onheil dat op ons afkomt. Informatie van overheidswege ontbreekt volledig. Ondanks het ‘draaiboek MKZ’, dat volgens de verantwoordelijken ‘op het droge’ is geoefend, heeft niemand een oplossing voor de problemen waar wij op dit moment mee geconfronteerd worden. Vaccineren wordt rigoureus van de hand gewezen. Al deze fouten worden gemaakt door de politiek. Wie moet zich nu schamen?

Dick Jansen, melkveehouder in Terwolde.”

Deze ingezonden brief verscheen 27 maart 2001 in het NRC.

EEN NIEUWE START VAN DE BOERENLANDBOUW
IN AFRIKA, AZIË EN LATIJNS-AMERIKA

Ongemerkt voltrekt zich op dit moment een grote verandering in Afrika, Azië en Latijns-Amerika. Miljoenen kleine boeren, aangemoedigd en ondersteund door honderden groepjes deskundigen vernieuwen hun landbouw met behulp van eenvoudige middelen die plaatselijk voorhanden zijn. De boeren maken zich zodoende los van de grote agrochemie-firma’s en richten hun aandacht niet langer op banken, overheidssubsidies en grootse projecten. De resultaten zijn verbluffend. Gemiddeld stegen de opbrengsten met ruim 70 procent en namen de onkosten af omdat de boeren veel minder en vaak helemaal geen kunstmest en bestrijdingsmiddelen meer hoeven te kopen.

Eind 1998 begon de Universiteit van Essex uit Engeland een grootscheeps onderzoek naar duurzame landbouw in de Derde Wereld. Zij schreef zoveel mogelijk organisaties aan en kreeg van honderden grote en kleine projecten beschrijvingen binnen. Na zorgvuldige controle van de gegevens bleven er 208 succesvolle initiatieven over met betrouwbare gegevens. Het gaat om 63 projecten in 12 Aziatische landen, 45 in 17 Latijnsamerikaanse en 100 in 23 Afrikaanse landen. Alle 208 beschreven projecten samen betreffen bijna 9 miljoen, voornamelijk kleine boeren. Ongeveer 90 procent van hen bezit niet meer dan twee hectare grond.

Bij ‘duurzame landbouw’ gebruiken de boeren zo min mogelijk gif en kunstmest. In ieder geval zo weinig dat de bodem, het grondwater, de planten- en dierenrijkdom en de menselijke gezondheid niet achteruit gaat. De boeren maken daarbij gebruik van wat lokaal voorhanden en goedkoop is. 
In het rapport komen alleen projecten ter sprake waar de boeren geen subsidie van de overheid krijgen voor hun inspanningen. Het is te vaak voorgekomen dat succesvol ogende vernieuwingen snel doodbloedden nadat de beloning ophield.

De meest opvallende uitkomst van het onderzoek is wel dat duurzame landbouw in het Zuiden een enorme groei doormaakt: in tien jaar tijd is zij verdriehonderd-voudigd. Weliswaar gaat het in totaal nog slechts om drie procent van de landbouwgrond in de genoemde drie continenten. Maar niettemin is de groei opvallend en veelbelovend.

De verschillen tussen de projecten zijn enorm. Het kleinste project betreft vijf boerengezinnen in Chili met gezamenlijk 5 hectare en het grootste 200.000 boeren in Zuid-Brazilië met in totaal 10,5 miljoen hectare landbouwgrond. In het ene project is de opbrengst slechts een paar procent gestegen, in het andere meer dan 600 procent. Soms gaat het om het achterwege laten van het ploegen en het tegengaan van onkruid met het aanplanten van peulvruchten in Latijns-Amerika, een andere keer om openluchtscholen voor boeren om het gebruik van pesticiden terug te dringen in Azië en dan weer om het aanleggen van moestuinen in Afrika waardoor iedereen beter te eten heeft en de gezondheid, met name van de kinderen, met sprongen vooruit gaat.

Afrika

In Madagascar hebben 20.000 boeren hun rijstoogst vertwee- tot zesvoudigd door een heel nieuwe teeltwijze. De rijst wordt eerder uitgepoot dan gewoonlijk; de planten worden verder uit elkaar gezet, zodat boeren makkelijker kunnen wieden; de rijst staat de eerste periode van haar groei niet onder water, zodat de planten veel meer wortelgroei hebben en de boeren gebruiken compost in plaats van kunstmest. Nog eens 50 tot 100.000 boeren experimenteren nu met deze aanpak.
Deze methode, de System of Rice Intensification, is in de tachtiger jaren ontwikkeld door pater Henri de Laudanié. De Association Tefy Saina heeft deze methode in de negentiger jaren verspreid. Het Cornell International Institute for Food, Agriculture and Development onderzoekt de resultaten en helpt onderzoeksinstituten in rijstverbouwende landen over de hele wereld om deze aanpak uit te proberen.

In Malawi werken 2000 boeren samen met wetenschappers van het ICLARM (International Center for Living Aquatic Resources Management) bij het aanleggen van visvijvers en het verbeteren van moestuinen. De vijvers, die slechts 500 vierkante meter groot zijn leveren jaarlijks zo’n 75 kilo vis. Tuinafval dient als visvoer. Via allerlei maatregelen hebben de boeren hun groenteopbrengst bijna verdubbeld. Hun inkomen is verzesvoudigd.
De onderzoekers benadrukken dat intensieve samenwerking met de boeren onmisbaar is. Plannen die op het kantoor ontwikkeld zijn en aan de boeren opgedrongen worden, blijken weinig effect te hebben.

In Burkina Faso hebben boerengezinnen ongeveer 100.000 hectare braakliggend land opnieuw vruchtbaar gemaakt met ‘zaï’. Dit zijn gaten van 20 tot 30 centimeter, die de boeren vullen met mest. De gronden die eerst helemaal niets opbrachten, geven nu oogsten van 700 tot 1000 kilo graan per hectare. Het gevolg is dat gezinnen die tot nu toe gemiddeld zes maanden per jaar een tekort aan voedsel hadden en honger leden, nu jaarlijks ongeveer 150 kilo graan overhouden voor de verkoop.
Jonge mannen die anders zeker naar de grote stad getrokken zouden zijn, gaan nu van dorp naar dorp om gaten te maken en daarmee geld te verdienen. Ook in Niger passen 6000 boeren deze techniek met succes toe.

Azië

In China, in de provincie Jiangshu, hebben boeren in drie jaar tijd bijna 65.000 hectare rijstveld omgebouwd tot rijst-aquacultures. Dat wil zeggen dat de rijstvelden nu tegelijkertijd vijvers zijn waar de boeren krab, garnalen en vis kweken. Een groot voordeel is dat vissen de larven van muskieten opeten die malaria en hersenontsteking veroorzaken. In de streek Quanzhou waar boeren ruim 40 procent van het rijstland omgezet hebben in rijst-aquacultuur nam malaria met 99 procent af.

In India zijn met steun van de deelstaatregering van Rajasthan 15.000 vallei-groepen gevormd. Op minstens 3 miljoen hectare bedrijven de boeren nu duurzame landbouw. En met succes! De opbrengst van sorghum en gierst is meer dan verdubbeld. De groepsleden stimuleren elkaar enorm, bijvoorbeeld tot het aanleggen van lage dammetjes om het afvloeiende regenwater tegen te houden, om op dijkjes geschikte gewassen te verbouwen en om gemeenschappelijke gronden met bomen en struiken te beplanten.
In Vietnam voerde de overheid in de provincie Long Am een intensieve radio- en postercampagne onder boeren om de eerste 40 dagen de rijst niet meer te bespuiten. Weliswaar zien heel wat rijstplanten er dan wat lelijker uit omdat de bladeren aangevreten worden, maar dit vermindert de oogst niet. 77 procent van de boeren stopte met de eerste bespuiting en 20 procent stopte helemaal met landbouwgif. Ondertussen voert de overheid campagne onder de 2 miljoen boeren uit de Me Khongdelta.

Latijns-Amerika

In Argentinië beploegen boeren ruim 7 miljoen hectare niet meer. Dat is 30 procent van al het Argentijnse akkerland. Om zaad en eventueel kunstmest in de grond te brengen, maken de boeren nu een klein geultje. Om de groei van onkruid tegen te gaan, planten zij zwarte haver en stikstofbindende gewassen in de periode dat de grond anders braak zou liggen. Daarnaast gebruiken de boeren vaak ook nog chemische middelen. De bodemerosie en de watervervuiling is een stuk minder geworden en de vruchtbaarheid van de bodem is vooruit gegaan. De maïsoogsten zijn met ruim eenderde gestegen en die van soya met ruim eentiende. De nietploegende boeren vormen een ware boerenbeweging, geleid door boerenorganisaties met afdelingen op lokaal, regionaal en landelijk niveau.

In Bolivia vroegen boeren uit Noord-Potosí de organisatie World Neighbors om hen te helpen met het uitproberen van verschillende soorten aardappelen. De organisatie adviseerde hen om lupine na de aardappeloogst aan te planten als stikstofbinder. De opbrengsten van 2000 boeren zijn nu drie keer zo hoog.

In acht Latijnsamerikaanse landen zijn 250 boerenonderzoeksgroepen actief. In Colombia doen 4000 boeren uit 50 dorpen mee. De boerenonderzoekers worden door de eigen dorpsgemeenschap gekozen om te experimenten te doen die lokaal van belang zijn. Iedere groep heeft dan ook zijn eigen onderzoeksthema. Bijvoorbeeld: het houden van cavia’s, de herintroductie van de tarwebouw, het telen van gewassen in het oerwoud, het gebruik van groenbemesting en bladstrooisel of het opzetten van kleine voedselfabriekjes. De groepen wisselen hun ervaringen onderling uit en deskundigen staan de hen bij. In dorpen met een onderzoeksgroep is de honger drastisch afgenomen.

Cuba 

Cuba is een geval apart. Tot aan 1990 was de Cubaanse landbouw bijna volledig gericht op suikerriet- en tabaks-monocultuur met veel bestrijdingsmiddelen en kunstmest. Cuba importeerde al haar tarwe, 90 procent van haar bonen, 94 procent van haar kunstmest, 82 procent van het landbouwgif en 97 procent van het veevoer. Toen de Sovjetunie instortte, was er opeens aan alles gebrek, ook door de Amerikaanse handelsboycot. De invoer van benzine viel met de helft terug, van kunstmest met driekwart, van bestrijdingsmiddelen met tweederde en van voedsel met meer dan de helft. Het overheidsbeleid werd nu: een meer diverse landbouw, het gebruik van ossen als trekdieren, het inzetten van biologische bestrijdingsmiddelen, het bevorderen van onderlinge samenwerking van boeren en het aanmoedigen van de plattelandsbevolking niet naar de stad te trekken.

In 220 dorpen kwamen centra voor het kweken van insekten en bacteriën voor biologische bestrijding van plantenziekten. 173 overheidsbedrijfjes produceren jaarlijks 93.000 ton wormencompost. Met plakjes banaan gedrenkt in honing vangen boeren mieren om de torren te bestrijden die hun zoete aardappelen aanvallen. Boeren experimenteren met vruchtwisseling en met gemengde teelten van cassave-bonen-maïs of cassave-tomaat-maïs of zoete aardappel-maïs.
In Havana schieten moestuinen als paddestoelen uit de grond. De plaatselijke overheid stelt hiervoor gratis grond ter beschikking. Op dit moment zijn er meer dan 7000 moestuinen in de stad, die ongeveer 30 procent van de stadsgrond in beslag nemen en waar zo’n 30.000 mensen werken. In vijf jaar tijd is de produktie van deze tuinen per vierkante meter meer dan vertienvoudigd.

De biologische bestrijding blijkt in de praktijk effectiever dan de chemische, gemengde teelt brengt wel twee keer zoveel op als mono-teelt en binnen acht jaar hadden de Cubanen meer, gezonder en smakelijker eten dan voor de ineenstorting. Landbouwprofessoren uit Amerika nemen nu hun studenten mee naar Cuba om hen te laten zien hoe biologische landbouw in de praktijk een land kan voeden.

Vergeten boerenkennis

Het rapport van de universiteit van Essex wijst er telkens weer op dat de vernieuwingen tot stand zijn gekomen in nauwe samenwerking tussen deskundigen en kleine boeren. De top-down benadering blijkt niet te werken. Het zelf experimenteren en het onderling uitwisselen van ervaringen blijken cruciaal te zijn. Weliswaar wekt het rapport de suggestie dat wetenschappers met nieuwe vondsten aankomen. Maar ik denk dat de deskundigen vaak teruggrijpen op vergeten boerenkennis of op boerenkennis uit andere streken.
Zo is er een project in Kenya waarbij boeren speciale soorten gras in maïsvelden inzaaien die schadelijke insekten verdrijven en andere soorten gras die hun natuurlijke vijanden aantrekken. Aan de buitenkant van de velden planten zij grassen aan die de schadelijke insekten juist aantrekken, wegtrekken uit de akker. Nadat allerlei chemische termen en Latijnse plantenamen de revue gepasseerd zijn, schrijven de onderzoekers: “Een dergelijk opnieuw vormgegeven divers systeem heeft veel weg van de ‘traditionele’ boerderijen in Kenya.” 
Ook het gebruik van lupine als stikstofbinder wat de organisatie World Neighbors de Indiaanse boeren aanraadt, is in de landbouwwereld allang bekend.

Toch wil ik de rol van de deskundigen niet kleineren. Hun enthousiasme, hun kennis, hun vermogen om boeren bij elkaar te brengen, hun connecties in ‘de stad’ en vooral hun luisterend oor zijn onmisbaar. Mits ze niet met kant-en-klare plannen aan komen. Als de samenwerking tussen boeren eenmaal van de grond gekomen is en succesvol blijkt te zijn, kan deze nog lang doorgaan wanneer de deskundigen weer verder zijn getrokken. Zo bezochten landbouwconsulenten van de organisatie Cosecha in Midden-Amerika dorpen waar zij al 15 jaar weg waren. Tot hun blijde verrassing bleken de boeren sindsdien op eigen houtje allerlei andere vernieuwingen doorgevoerd te hebben.

Omslag

Waarom vindt de opbloei van boerenlandbouw bij kleine boeren juist vanaf de negentiger jaren plaats? Daarover zegt het rapport niets. Maar ik denk dat het niet toevallig is, omdat juist in deze jaren de overheidssteun aan kleine boeren praktisch verdwenen is. Het zijn de jaren van de Structurele Aanpassingsprogramma’s (SAP’s) van het IMF en de Wereldbank, die rigoureuze bezuinigingen eisten. Er is geen geld meer voor dure landbouwprojecten van bovenaf en voor subsidie bijvoorbeeld op kunstmest. De kleine boeren zijn nu teruggeworpen op zichzelf, op particuliere hulporganisaties en een paar overheidsdeskundigen zonder veel geld.
Bovendien wordt het ook de deskundigen steeds duidelijker dat de Westerse aanpak (grote akkers, grote machines, veel kunstmest en bestrijdingsmiddelen) voor het gros van de kleine boeren onbereikbaar is.

De groei van de vernieuwde boerenlandbouw de afgelopen tien jaar is formidabel. Daar gaat niets van af. Maar laten we ons niet te snel rijk rekenen. Zij bedraagt nog slechts drie procent van de totale landbouw. Op dit moment is zij niet meer dan een veelbelovend randverschijnsel. 
Nu de boerenlandbouw succesvol blijkt te zijn, zal de andere kant, die van de agroconcerns en de overheidsburocratieën, haar posities zeker niet zomaar prijs geven. Weliswaar zijn er verschillende veelbelovende grotere en kleinere organisaties van kleine boeren, maar de meeste zijn op dit moment nog te zwak om een heftige confrontatie met de gevestigde machten te overleven. Maar niettemin: er heeft een omslag plaatsgevonden.

Bron
Dit artikel is gebaseerd op het rapport Reducing Food Poverty with Sustainable Agriculture - a summary of new evidence; Jules Pretty en Rachel Hine; Centre for Environment and Society; University of Essex; 2001. Meer informatie bij Greenpeace Nederland; telefoon 020 626 1877.
Het tijdschrift van Greenpeace Duitsland bracht naar aanleiding van dit rapport in augustus 2001 een fraai themanummer uit met interessante reportages over verschillende projecten. Informatie: Greenpeace Deutschland, D-22745, Hamburg; mail@greenpeace.de De Engelse versie van het rapport, die iets uitgebreider is, heet Recipes against Hunger – success stories for the future of agriculture.

*          *          *

PLATFORM VOOR EEN GEZONDE BOERENLANDBOUW IN NEDERLAND
ABC-manifest: Aarde, Boer, Consument

Nauwelijks had ik mijn manifest ‘Wordt Boer!’ geschreven (zie pagina 39) of ik zag op internet het ABC-manifest staan. Acht kritische boerenorganisaties hebben een platform gevormd om te wijzen op de problemen waarmee de kleinere en middelgrote boerenbedrijven kampen en op de gevolgen daarvan voor onze voedselvoorziening en voor het plattelandsleven. Het platform verzet zich tegen de WTO-vrijhandel en pleit voor bescherming van de boerenlandbouw.

Manifest

In Nederland groeit de zorg om de kwaliteit, de veiligheid en de duurzaamheid van ons aller voedselvoorziening. Onze landbouw bevindt zich in een regelrechte crisis. Een kwart van de landbouwers leeft onder het bestaans-minimum. De boerenstand wordt geleidelijk gedecimeerd. De overblijvers zien zich gedwongen tot steeds verdere schaalvergroting en intensivering. Niet alleen de boerengezinnen zijn de dupe van deze ontwikkeling. Tegelijkertijd komt het beheer van het landschap in het gedrang, het sociale leven op het platteland, de zorg voor dierenwelzijn en milieu én de kwaliteit van de landbouwprodukten. Ook de consumenten maken zich grote zorgen over de kwaliteit en de veiligheid van hun voedsel. Het is hoogste tijd dat de Nederlandse samenleving zich bezint op de ontwikkelingen in de landbouw. En dat zij een keuze maakt voor een andere, betere koers, in het belang van de boeren, van de consumenten, van flora en fauna en van een leefbaar platteland, nu en in de toekomst. Hiervoor wil het platform Aarde, Boer, Consument zich inzetten. 

Het huidige landbouwbeleid is ontstaan na de Tweede Wereldoorlog. Onder het motto ‘nooit meer honger’ is gekozen voor een nationaal en Europees beleid dat in korte tijd zeer succesvol werd. De grondlegger was de Nederlander Sicco Mansholt en de sleutelwoorden waren schaalvergroting, intensivering, verbetering van het landbouwonderwijs, voorlichting en gegarandeerde prijzen. Maar wat bedoeld was om evenwicht te brengen in vraag en aanbod, ontaardde al snel in een massale overproduktie. De Europese koelcellen en voorraadschuren werden tot de nok gevuld met onverkoopbare voorraden. Deze overschotten werden tegen afbraakprijzen op de wereldmarkt gedumpt. Nog steeds gaan er jaarlijks tientallen miljarden guldens van de Europese belastingbetaler op aan dit landbouwbeleid. Met produktiebeheersing - zo is gebleken in de zuivelsector - kan het probleem van overproduktie succesvol te lijf worden gegaan. Maar produktiebeheersing dreigt onmogelijk gemaakt te worden door verdergaande liberalisering vanwege Agenda 2000 en de afspraken in de Wereldhandelsorganisatie (WTO). 

De eerste stappen op weg naar deze liberalisering zijn in Europees verband al gezet. Daarbij loopt de Nederlandse regering voorop om de eigen boeren bloot te stellen aan de ratrace van de internationale concurrentie. Het gevolg is dat de prijzen verder onder druk komen te staan en dat het gesubsidieerd dumpen op de wereldmarkt gewoon doorgaat. Dit is erg voor de boeren in de Derde Wereld, die daardoor hun eigen produkten niet kwijt kunnen, maar ook voor het voortbestaan van de Nederlandse boeren, die hun inkomen steeds verder aangetast zien. Momenteel leeft, zelfs met de neveninkomsten mee-gerekend, 23 procent van de boerengezinnen onder het minimum. Het aantal boeren neemt voortdurend af. Elke dag houden acht tot tien boeren het voor gezien. Verdergaande liberalisering zal massaal slachtoffers maken onder de boeren in de Europese Unie, terwijl schaalvergroting en intensivering een enorme impuls krijgen in een race zonder finish. De landbouwpolitiek is - zowel nationaal als in Europees verband en op wereldschaal - nog steeds eenzijdig gericht op vergroting van de produktie en (daarmee) op steeds lagere prijzen. Terwijl daar niet de werkelijke problemen liggen. Er wordt, ook wereldwijd, eerder te veel dan te weinig voedsel geproduceerd. En voor zover de consumentenprijs van landbouwprodukten al hoog genoemd mag worden, is dat veel meer te wijten aan de exorbitante handelsmarges dan aan de beloning van de boer. Zijn produkten kosten in de winkel vier tot zes keer zoveel als waarvoor hij ze aanlevert. Ondertussen is de maatschappelijke prijs die betaald moet worden voor de liberalisering, schaalvergroting en intensi-vering steeds hoger. Consumenten én boeren maken zich zorgen over het dierenwelzijn in de bio-industrie. Algemeen wordt aangenomen dat er een verband is tussen de intensieve veehouderij en het risico van besmetting zoals door varkenspest. Een risico dat vergroot wordt door de wereldwijde, nauwelijks controleerbare vrijhandel in diervoeding, diermeel en levende dieren. De consument maakt zich zorgen om de veiligheid van het voedsel dat hij eet. Niet ten onrechte, gezien de internationale ervaringen met dioxine-kippen en BSE-runderen en de groeiende handel in produkten van genetische manipulatie, waarvan niemand de risico’s kan overzien. Voedselveiligheid en de gezondheid van mens en dier raken ondergeschikt aan de belangen van internationale handel. 

Dagelijks leggen boerenbedrijven die zich niet kunnen of willen aanpassen aan de eisen van wereldwijde ‘agro-foodbusiness’ het loodje. Het zijn met name de boerenbedrijven die niets liever zouden doen dan eerlijke kwaliteitsproducten leveren, en daarbij diervriendelijk en ecologisch verant-woord te werk gaan. Maar die kans krijgen zij niet onder het huidige landbouweconomische beleid. Integendeel, juist de gezinsbedrijven waar gewerkt wordt op menselijke maat, de minst intensieve en de minst industriële bedrijven, worden nu tot sluiting gedwongen. En met het boerengezin verdwijnt het sociale leven op het platteland en het beheer van het landschap. 

Deze ontwikkeling moet gestopt worden! 
= Een bloeiend sociaal leven op het platteland kan niet zonder een vitale boerenstand. 
= Verantwoorde zorg voor het natuur- en cultuurlandschap is onmogelijk bij het huidige te lage inkomen van boeren, het verdwijnen van boerenbedrijven, de schaalvergroting en intensivering. 
= Zorgdragen voor gezonde, veilige kwaliteitsproducten, met respect voor het dierenwelzijn en het milieu, kan niet bij een landbouwbeleid waar alleen prijsconcurrentie telt. 

Daarom verklaart het platform Aarde, Boer, Consument: 
= Wij willen werken aan een alternatief voor de mythe van de vrije markt, voor de marginalisering van de boerenlandbouw door de agro-food-industrie. 
= Boerengezinnen moeten met eerlijk, fatsoenlijk werken een eerlijk, fatsoenlijk inkomen kunnen verdienen. 
= Opkomen voor behoud van de boerengezinsbedrijven van nu, biedt ook een duurzaam perspectief voor jonge starters en (erf)opvolging, en pensioen voor de oudere generatie. 
= Nederland moet zijn soevereiniteit terugkrijgen om schadelijke produkten buiten de deur te houden, in het belang van de gezondheid van mens en dier. 
= Er moet een andere landbouwpolitiek komen, ook op Europees niveau. Een beleid met als kernpunt flexibele produktiebeheersing, die het aanbod in overeenstemming brengt met de vraag. 

Voedselproduktie is de meest basale activiteit van de mens. Het platform Aarde, Boer, Consument zal uitdragen dat een samenleving die leeft van intensief en industrieel geproduceerde agrarische grondstoffen, verwerkt tot hapklare brokken - de fast-food samenleving - een bedreiging vormt voor onze gezondheid, voor de kwaliteit van het leven, voor onze leefomgeving en voor onze toekomst. Daarbij zoeken wij samenwerking met de consumenten, met wie wij de zorg delen over voedselveiligheid, duurzaamheid, een vitaal platteland, en een milieu- en diervriendelijke landbouw. 

Het Kritisch Landbouw Beraad, het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt, de Nederlandse Akkerbouw Vakbond, de Nederlandse Melkveehouders Vakbond, het Steunpunt Landelijke Boerinnenbelangen en de Vereniging voor Biologisch-Dynamische Landbouw. 

	*      *      *

ONDERZOEK NAAR GENTECH GEWASSEN LIGT IN EUROPA PRAKTISCH STIL
de slapeloze nachten van de zaadmultinational-managers

De anti-gentech beweging heeft opnieuw een overwinning te vieren. Het onderzoek naar gentech landbouwgewassen is in Europa praktisch stil komen te liggen. De onmisbare veldproeven lopen meestal op niks uit omdat aktievoerders de planten uittrekken en anders doet de overheid wel moeilijk met het afgeven van vergunningen. Daar komt bij dat de weerzin van de bevolking tegen gentech zo groot is, dat de gentechsector in Europa niet rendabel is en voorlopig ook niet zal worden. Topmannen uit de wereld van de zaadmultinationals zijn teleurgesteld, geïrriteerd of ronduit kwaad. De nieuwe supertechniek die vijf jaar geleden de wereld leek te gaan te veroveren heeft hen een hoop slapeloze nachten bezorgd.

Kees Noome, biotech woordvoerder van de Nederlands/Britse zaadmultinational Advanta: "In 1991 begon Advanta met gentech proefveldonderzoek. We hadden toen één proefveld. Op het hoogtepunt, in 1996, hadden we er 40. Maar het afgelopen seizoen hadden we er nog maar eentje." De snelle afname van het aantal proefvelden geldt niet alleen voor het bedrijf van Noome: "In heel Europa zie je het zelfde beeld. Het aantal veldproeven loopt drastisch achteruit." 
Die ontwikkeling heeft ingrijpende gevolgen voor het gentech onderzoek. Noome: "In de praktijk gaat het zo: je ontwerpt in het laboratorium een gewas met nieuwe eigenschappen, die ga je dan uitproberen op het veld. Vervolgens blijkt de plant niet volledig aan de verwachtingen te voldoen, dan ga je weer terug naar het laboratorium enzovoort." 
Kortom zonder veldonderzoek wordt de cyclus doorbroken en komt er een einde aan dit type gentech onderzoek, ook in het laboratorium. Advanta kon dan ook niet anders dan haar gentech laboratoriumonderzoek stoppen en haar 25 onderzoekers ergens anders onderbrengen.

Simon Barber, deskundige van Europabio, een Europese koepel van biotech concerns en biotech organisaties uit verschillende landen is het volledig eens met Noome, dat het aantal proefvelden in Europa zeer sterk verminderd is. "That's absolutely true!", schettert het door de telefoon, "it is dramatic". Hij stuurt me via e-mail een grafiek waaruit blijkt dat het aantal proefvelden in Europa van ruim 240 in 1997 inzakte tot ongeveer 40 in 2001, een afname van ruim 80 procent.

Rob Janssen, directeur van de Niaba, de Nederlandse koepel van grotere en kleinere biotech firma's probeert nuchter te blijven. "Het aantal veldproeven in Nederland is teruggelopen tot enkele en er worden nauwelijks nieuwe vergunningen aangevraagd", reageert hij onderkoeld. Om er vervolgens venijnig aan toe te voegen: "Dat laatste komt omdat minister Pronk niet volgens de wet handelt en de aanvragen traineert." Ook volgens Janssen is het totaal aantal proefvelden in Europa fors afgenomen. 

Een 'biotechnologist' van de Rabo-bank, die ik vroeg of het gentech gewasonderzoek in Europa bijna stil ligt, nu er praktisch geen veldproeven meer gedaan worden, begon direkt zijn hart te luchten: "Ja, dat klopt. Er zijn zo veel protesten. Greenpeace lobbyt en jongeren steken proefvelden in brand of ploegen ze onder, en milieugroepen zijn tegen en globaliseringsgroepen, met allemaal hun eigen motiveringen.
Er is een angst voor genetische modificatie. Dat komt omdat de eerste produkten door Monsanto op de markt gebracht zijn met herbicide-resistentie. En als je daar dan het beeld tegenover zet van 'arme boeren die geïmperialiseerd worden door grote concerns', dan kan je de emoties wel begrijpen. (..) De agribiotechnolgie in Europa maakt een hele moeilijke tijd door." 
Door een misverstand ten gevolge van een krakende mobiele telefoon dacht de Rabo-man dat ik voor een intern blad van de bank schreef. Toen hij erachter kwam dat ik voor de buitenwereld bezig was, begon hij te stotteren en smeekte me bijna zijn naam en de naam van zijn afdeling niet te vermelden.

Siemen de Jong, woordvoerder biotechnologie van de zaad- en landbouwgif-multinational Aventis: "Die sombere visie van de heer Noome van Advanta, die deel ik wel." Ook is hij het met hem eens dat zonder veldproeven het hele gentech gewasonderzoek stil valt, omdat je telkens van het laboratorium naar het veld gaat en weer terug. "Dat is zo. Je moet de nieuwe variëteiten onder praktijkcondities uitproberen." 

Ook Oscar Goddijn, algemeen directeur van het Leidse gentech researchinstituut Syngenta Mogen, en Jan Madlener, communicatie manager biotechnologie van Syngenta Seeds bevestigen dat het gentech gewasonderzoek in Europa nauwelijks voortgaat nu er nog maar zo weinig veldproeven gehouden worden.

Terugblik

Bij een in memoriam past het terug te blikken. Wat heeft gentech de zaadconcerns gebracht? Een hoop kopzorgen. Neem bijvoorbeeld Advanta. Mei 2000 was deze multinational het middelpunt van een internationaal gentech schandaal. De Canadese tak van het bedrijf had aan ongeveer 600 boeren in Engeland, Frankrijk, Duitsland en Zweden zaad van koolzaad verkocht dat licht verontreinigd was met een genetisch gemanipuleerde variant.
De Franse minister-president Jospin kwam met een verklaring dat de koolzaadplanten vernietigd moesten worden. De grote Franse organisatie van kleine boeren, de Confédération Paysanne riep op geen zaad meer te importeren uit landen waar gentech gewassen verbouwd worden, vanwege het gevaar van 
gentech besmetting. Britse parlementariërs van links en rechts eisten schadevergoeding voor de boeren en Greenpeace Duitsland deed aangifte omdat de verkoop van gentech koolzaad in Europa illegaal is. Begin juni verklaarde Advanta dat zij de gedupeerde boeren schadeloos zou stellen. 
Het zeer gematigde Nederlandse landbouwweekblad Boerderij vond het nodig het zaadconcern eens flink de oren te wassen: "Bedrijven die werken met genetisch gemodificeerde gewassen zeggen dat ze er alles aan doen om problemen met deze gewassen te voorkomen. (..) Buiten Nederland verwekte zaadveredelaar Advanta opschudding. (..) Nu binnen Europa sprake is van het invoeren van een eenprocents-tolerantiegrens van transgene gewassen in traditionele gewassen, grijpt Advanta dat aan om te verkondigen dat een kleine vervuiling nog wel verantwoord is. Dit soort uitvluchten komt echter de geloofwaardigheid van biotechnologie niet ten goede en zal het wantrouwen van de consument alleen nog maar verder voeden." [1]

Het loskrijgen van de vereiste veldproef-vergunningen is voor Advanta uitgegroeid van een bron van ergernis tot een ware nachtmerrie. Zo ontving het bedrijf half mei 2000 pas na veertien maanden treuzelen van minister Pronk uiteindelijk één vergunning van de ruim vijftien die het aangevraagd had. Een geïrriteerde Noome: "Het teeltseizoen is inmiddels al lang begonnen. (..) We dreigen daarom weer een jaar te verspillen."
Tot overmaat van ramp vocht Greenpeace samen met twee Amsterdammers deze vergunning prompt met succes aan bij de Raad van State. Het hoogst bestuurlijke rechtscollege was het met de milieuorganisatie eens dat niet nauwkeurig genoeg aangegeven stond waar het proefveld zich bevond. Om de chaos compleet te maken trokken de ministers Pronk en Brinkhorst half juni 2001 om dezelfde reden zeven reeds verleende vergunningen aan Advanta in. Als klap op de vuurpijl wezen de beide ministers een week later met hetzelfde argument alle aangevraagde vergunningen die nog niet behandeld waren af. [2]

Met de veldproeven waar Advanta wel toestemming voor gekregen heeft is ook het nodige mis gegaan. Zo vernielden begin augustus 1998 ongeveer 30 aktievoerders een maïsproefveld van Advanta's dochter Sharpes in het Zuidwestengelse dorpje Dartington. Volgens het bedrijf hadden de activisten voor meer dan 600.000 pond schade aangericht. De politie arresteerde twaalf activisten. Hen hing een gevangenisstraf van maximaal tien jaar boven het hoofd.
De proef had al lang voor de aktie veel commotie veroorzaakt in de streek. Een biologische boer uit de nabije omgeving had tweemaal tevergeefs via de rechter een verbod proberen te af te dwingen en ongeveer 600 mensen hadden gedemonstreerd vlak voor het inzaaien van de gentech maïs. Naar aanleiding van de arrestaties en de uitgebreide berichtgeving in de landelijke pers kwamen opnieuw een paar honderd mensen naar een demonstratieve bijeenkomst. Een half jaar later demonstreerden nog eens honderden mensen, toen de eerste aktievoerders voor de rechtbank moesten verschijnen. 
Tot ieders verrassing trok de officier van Justitie op het laatste moment de aanklacht in, omdat de Britse regering een driejarig moratorium voor gentech gewassen overwoog en daarmee te kennen gaf te twijfelen aan de veiligheid van genetische manipulatie. De aktievoerders vermoedden echter dat justitie wilde voorkomen dat de jury hen vrij zou spreken en daarmee een vrijbrief af zou geven voor het vernielen van proefvelden overal in het land. [3]

Gefeliciteerd

Het vernielen van proefvelden is overigens meer dan een symbolische daad. Het gebeurt in Europa op zo'n grote schaal dat het onderzoek naar genetische manipulatie bij landbouwgewassen hierdoor in ons werelddeel serieus in de problemen is geraakt. Noome van Advanta: "In Engeland en Frankrijk worden zowat alle veldproeven kapot gemaakt. Dat is dramatisch. In Engeland komen ze bijvoorbeeld met een grote maaimachine en dan maaien ze alles plat. Zo op die manier. En dan spreekt de rechter de activisten vrij, omdat ze het uit volle overtuiging doen. Dat zou ik een bijna enge uitspraak willen noemen. In Nederland werden het afgelopen seizoen de helft van de proefvelden vernield."

Ondertussen is genetische manipulatie zo vaak en zo negatief in het nieuws geweest de afgelopen jaren, dat de publieke weerzin aanzienlijk is. En dat heeft gevolgen. Al in het jaarverslag van 1999 meldde Cosun, het Nederlandse moederbedrijf van Advanta: "Door de kritische houding van het publiek tegenover genetisch gemodificeerde producten bleven de afzet en prijzen ver beneden de verwachtingen." En nog onlangs verklaarde Noome gedesillusioneerd: "De komende vijf tot tien jaar is er geen droog brood te verdienen met ggo-gewassen in Europa. (..) De consument heeft hier in het algemeen geen enkele interesse voor genetisch gemanipuleerde produkten. (..) Dan is het commercieel niet realistisch meer om ermee door te gaan." [4] Advanta trekt zich daarom in Europa volledig terug uit gentech.

De opvallendste illustratie van de wanhoop van de zaadconcerns is het besluit van Aventis om haar genetisch gemanipuleerde snijmaïs niet op de markt te brengen; terwijl zij toch alle procedures doorlopen heeft en voor Nederland over alle vergunningen beschikt. Siemen de Jong, woordvoerder biotechnologie van het bedrijf: "We zouden morgen kunnen starten met de introductie (..) Maar je moet je drommels goed afvragen wat het beste moment is om zoiets te introduceren. U weet wel dat er veel discussie is ... "

De strijd tegen biotech is nog lang niet volledig gestreden. Op ruim veertig miljoen hectaren in de USA, Canada en Argentinië staan gentech gewassen. [5] De Verenigde Staten blijven bij de Europese Unie en bij ontwikkelingslanden alsmaar aandringen op toelating van hun genetisch gemanipuleerde landbouwprodukten en ook zijn er in Amerika nog steeds erg veel proefvelden. Verder sluipen gentech produkten via diervoeding ons voedsel nu al binnen en gaat de geneesmiddelen-industrie wereldwijd in volle vaart door met genetische manipulatie.
Toch valt er iets te vieren voor de hele anti-gentech beweging, van keurige lobbyisten van milieuorganisaties tot in het duister opererende proefveldvernielers, van radicale boeren tot genuanceerde politici met een kerkelijke achtergrond: de ontwikkeling van genetisch gemanipuleerde voedselgewassen ligt in Europa praktisch stil. Gefeliciteerd!

ADVANTA

Met een jaaromzet van ruim 400 miljoen Euro in 2000 is Advanta het zesde grootste zaadbedrijf ter wereld, na DuPont (USA), Monsanto (USA), Syngenta (Zwitserland), Groupe Limagrain (Frankrijk) en Grupo Pulsar (Mexico). [6]
Het bedrijf veredelt, produceert, behandelt, bewaart, verkoopt en distribueert zaden van belangrijke landbouwgewassen als maïs (in 2000 42 procent van de omzet), suikerbiet (16 procent), en zonnebloem en koolzaad (samen 10 procent). Ook heeft Advanta verschillende groentesoorten en allerlei grassen.
Het concern heeft verkoopafdelingen in 24 landen op alle continenten. De belangrijkste afzetgebieden zijn Noord-Amerika (52 procent van de omzet in 2000), Europa (38 procent) en Zuid-Amerika (3 procent).
Ongeveer 40 procent van de ruim 2500 personeelsleden houdt zich bezig met de produktie en de behandeling van de zaden, 30 procent met onderzoek en 20 procent met verkoop. [7]

Advanta is in 1996 ontstaan uit een samensmelting van het Nederlandse zaadbedrijf Van der Have en de zaadtak van het Britse Zeneca. Het bedrijf is voor de helft eigendom van het Nederlandse Voedingsconcern Cosun (de voormalige Suikerunie) en de Engelse landbouwgif/geneesmiddelengigant AstraZeneca. [8] Via het Britse moederbedrijf heeft Advanta een nauwe band met Syngenta, de grootste producent van bestrijdingsmiddelen in de wereld en het derde grootste zaadconcern. Het hoofdkantoor van Advanta staat in Kapelle, Zeeland.

Advanta is de kleinste van de zes bedrijven die de produktie van gentech landbouwgewassen wereldwijd bijna volledig in handen hebben. [9] Haar onderzoek richt zich op het inbouwen van een gen voor resistentie tegen een onkruidverdelger van Monsanto (RoundUp) of Aventis (Liberty) [10], soms in combinatie met een tweede gen, bijvoorbeeld tegen een bepaalde virusziekte. [11]

In Europa is Advanta bijna volledig gestopt met gentech onderzoek zowel in het laboratorium als op proefvelden; alleen in het Belgische Tienen is zij nog bezig met gentech suikerbieten. Dit onderzoek staat echter op een laag pitje. In Noord-Amerika vindt nog wel gentech onderzoek plaats. Een paar jaar geleden ging ongeveer tien procent van het onderzoeksbudget op aan gentech research. Met het stilleggen van het Europese onderzoek is dit aandeel nu tot globaal vijf procent gezakt.
In Noord-Amerika verkoopt Advanta genetisch gemanipuleerde maïs en in Canada ook nog gentech koolzaad. In totaal bedraagt de verkoop van gentech zaden ongeveer tien procent van de wereldomzet van de firma. In Europa verkoopt het concern geen genetisch gemanipuleerde zaden. [12]

Terwijl de firma in 2000 ruim veertig miljoen gulden verlies maakte, kregen de beide directeuren een 'extraatje' van ruim vijf ton per persoon, bovenop hun salaris. [13]

Noten
1. * 'MP's demand destruction of GM rape crop' in Independant van 19 mei 2000; www.gene.ch/gentech/2000/May/msg00076.html,
* 'Organic farmers threaten to sue over crops blunder' in Independant van 19 mei 2000; www.gene.ch/gentech/2000/May/msg00076.html,
* 'France decides to destroy GM rapeseed crops'; krantebericht gebaseerd op Reuters; www.gene.ch/gentech/2000/May/msg00110.html,
* 'Nieuwsoverzicht' in Het Financieele Dagblad van 26 mei 2000,
* 'Frankrijk eist schadevergoeding van Advanta' in Het Financieele Dagblad van 30 mei 2000,
* 'Compensatie voor boeren die onbedoeld genzaad uitzaaien' in Het Financieele Dagblad van 5 juni 2000,
* 'Biotechbedrijven voeden wantrouwen consument' in Boerderij - onafhankelijk weekblad voor de landbouw; Elsevier Bedrijfsinformatie BV; Doetinchem; 20 juni 2000.
2. * 'Pronk geeft groen licht voor suikerbiet Advanta' in Het Financieele Dagblad van 11 mei 2000,
* 'Ministers geven geheim proefveld op na protest' in Het Financieele Dagblad van 19 juni 2001,
* 'Advanta dreigt Nederland te passeren voor gmo-proeven' in Het Financieele Dagblad van 20 juni 2001,
* 'Einde proeven met genetische organismen' in Het Financieele Dagblad van 26 juni 2001.
3.'Protesters are cleared over gene crop raid' in The Times; Susie Steiner; Londen; 30 maart 1999. De tekst van dit kranteartikel en van verschillende andere kan je vinden in www.gene.ch/info4action/1999/Mar/msg00126.html
4. * 'Biotech-bedrijven vertrekken uit Nederland' in Nieuwsbrief Biotechnologie; Projectgroep Biotechnologie Productschappen; www.agro.nl,
* 'Advanta stopt met gentech - onderzoek naar genetisch veranderde gewassen verdwijnt uit Nederland' in Trouw; 12 januari 2002,
* 'Advanta Seeds staakt proeven gen-gewassen' in NRC; 12 januari 2001.
5. 'Speed Bump or Blow-Out for GM Seeds? - stalling markets, taco debacle & biotech bail outs'; Rafi; 21 december 2000; www.etcgroup.org
6. 'Globalization, Inc. - concentration in corporate power: the unmentioned agenda'; ETCgroup; juli/augustus 2001; www.etcgroup.org Zeer informatief artikel! 
Opmerkingen: Monsanto is voor 85 procent eigendom van Pharmacia. ETCgroup heette tot voor kort RAFI.
7. De gegevens van de laatste drie alinea's heb ik ontleend aan: 'Advanta key figures & addresses 2000' van Advanta en Advanta Annual Report 2000; Advanta B.V.; Kapelle, 2001.
8. Advanta Annual Report 2000; Advanta B.V.; Kapelle, 2001.
Opmerking: de afdeling landbouwgif van AstraZeneca is in 2000 opgegaan in Syngenta (Zwitserland), dat voor 39 procent eigendom is van AstraZeneca en voor de rest van Novartis.
9. Uitgaande van een Advanta's omzet in gentech zaden van ongeveer 40 miljoen Euro en een wereldomzet van $ 2,5 miljard dollar kom ik op een aandeel in de wereld gentech zadenmarkt van globaal 1,5 procent. ETCgroup vindt Advanta in genetisch gemanipuleerde zaden zo klein dat ze haar niet meer vermeldt als gentech bedrijf.
10. Monsanto is de tweede grootste producent van landbouwgif in de wereld; Aventis is nummer drie op de wereldranglijst en sinds kort onderdeel van Bayer CropScience.
11.Corporate Watch; www.corporatewatch.org.uk
12. Persoonlijke mededeling Kees Noome, biotech woordvoerder van Advanta; 22 januari 2002.
13. Advanta Annual Report 2000; Advanta B.V.; Kapelle, 2001; pagina 5 en 12.

	*      *      *

OPENLIJK VERZET EN HEIMELIJKE SLIMMIGHEIDJES
TEGEN WTO-LANDBOUWPOLITIEK
regeringen stribbelen tegen

De vernietiging van het boerenbestaan vreet in een razend tempo door, overal in de wereld. Zo verdween in de afgelopen zes jaar dat Finland lid is van de Europese Unie, de helft van de boerderijen. De EU heeft altijd al schaalvergroting opgedrongen aan de landbouw, maar zij doet er in het kader van de WTO nog een schepje bovenop. De Finse filmmaker Veikko Aaltonen bezocht jarenlang verschil-lende boerengezinnen en maakte een sobere documentaire van meer dan twee uur over hun leven. Op aangrijpende wijze laat hij zien hoe het is om op het land en met de dieren te werken, hoe alle boeren zoeken naar mogelijkheden om het hoofd boven water te houden, hoe ze protesteren tegen de Europese regels en hoe heel wat van hen kopje onder gaan. In een nagesprek over deze documentaire kreeg deze nuchtere Fin het te kwaad. Met een door tranen verstikte stem sprak hij: "The countryside is dying, the countryside is dying." [1]

Een ander, tamelijk willekeurig voorbeeld is de decimering van de Portugese melkveehouderij. In de afgelopen tien jaar legde tweederde van de melkveebedrijven het loodje. De komende tien jaar zal het restant minstens gehalveerd zal worden. En dat terwijl de zuivelconsumptie in dat land met sprongen omhoog gaat. [2]

Ook de boeren in de Derde Wereld zullen het de komende jaren niet makkelijker krijgen. Hoewel de nieuwe WTO-onderhandelingsronde de fraaie naam 'Develop-ment Round' meegekregen heeft, blijft de verwoestende dumping van de Amerikaanse en Europese landbouwprodukten onverminderd doorgaan. [3]

Kritiek en verzet

Gelukkig is er ook verzet. Bijvoorbeeld in Mexico. In juli blokkeerden 5000 landarbeiders van de suikerrietplantages overheidsgebouwen in Mexico-stad. Kleine boeren en landarbeiders in de noordwestelijke deelstaat Sinaloa zetten benzine-stations af, waarop de deelstaat-regering de noodtoestand uitriep. Begin augustus sloten boerenorganisaties grensovergangen in de noordelijke deelstaat Chihuahua af voor maïstransporten uit de VS, blokkeerden rijstboeren in de oostelijke deelstaat Campeche benzinestations en demonstreerden duizenden campesino's in het centrum van Mexico-stad. Ondertussen kampeerden daar nog steeds honderden suikerriet-landarbeiders op de trottoirs. De eisen waren telkens weer dat de regering eindelijk moet luisteren naar de kleine boeren en landarbeiders, hen moet beschermen tegen de goedkope importen uit de Verenigde Staten in het kader van de NAFTA en hen daadwerkelijk moet steunen met subsidies nu de landbouwprijzen absurd laag staan. [4+] Zo daalden de maïsprijzen de afgelopen drie jaar met de helft. Sinds 1994, toen de NAFTA van kracht werd, verloren 400.000 maïsboeren hun bestaan. De prijs van tortilla's ging niet omlaag.
Ondertussen komt bijna de helft van al de maïs die Mexico nodig heeft voor tortilla's, veevoer en de produktie van fructose uit de USA. [5] Fructose is een zoetstof die suiker vervangt bijvoorbeeld in frisdranken. Zij is de helft goedkoper als rietsuiker en bederft dus de rietsuikermarkt. Fructose voor Mexico wordt gemaakt uit goedkoop VS-maïs in fabrieken die in de Verenigde Staten staan of in Mexico zelf. Zowel over de maïs als over de fructose hoeven de Verenigde Staten van de NAFTA en de WTO geen invoerheffingen te betalen. Echter het overschot aan rietsuiker, waar Mexico nu mee zit te kijken, mag Mexico niet vrij exporteren naar de Verenigde Staten, hoewel dat eerder wel afgesproken was. [6+]

Bij de parlementsverkiezingen in Polen in september was de 'boerenkwestie' een hot item. [7] Dat is niet zo vreemd voor een land met een grote boerenbevolking, dat in 2002 definitief moet besluiten of zij zich wel of niet wil aansluiten bij de Europese Unie. 
Een kwart van de Poolse bevolking bestaat uit boeren, die meestal maar een kleine boerderij hebben. Ongeveer de helft van alle boerenbedrijven produceert bijna alleen voor eigen gebruik. Als Polen zich in 2004 bij de Europese Unie wil aansluiten, zal binnen enkele tientallen jaren negentig procent van de landbouwbedrijven over de kop gaan. Wat dit voor het platteland betekent, waar 13 miljoen Polen wonen, laat zich raden. 
De grote overwinnaar van de verkiezingen was de radikale boerenpartij 'Zelfverdediging' van boerenleider Lepper, die geregeld wegen blokkeert met tractoren. Deze 'splintergroepering' behaalde 10 procent van de stemmen. Hoewel deze boerenpartij niet in de regering kwam heeft de nieuwe landbouwminister wel degelijk met haar standpunten rekening te houden. De minister, afkomstig uit de gematigder boerenpartij PSL, wordt door zijn achterban goed op de vingers gekeken. 
Bij de kabinetsformatie hebben de partijen afgesproken dat Polen niet tot iedere prijs lid zal worden van de EU. De Poolse onderhandelaar bij de EU stelt zich dan ook hard op. Wat de landbouwdeskundige Bovée van de Nederlandse ambassade in Warschau doet verzuchten: "Wederzijds begrip lijkt nu nog te ontbreken. Polen vraagt veel en geeft weinig." Ook is het nog maar de vraag of de Poolse bevolking in het beloofde referendum zal kiezen voor aansluiting. Was bij een opiniepeiling in november nog ruim 60 procent voorstander, een maand later was dit percentage gezakt tot onder de 50.

WTO-regels omzeilen en negeren 

Het is begrijpelijk dat boeren en landarbeiders in allerlei landen in verzet komen en dat politieke partijen begrip tonen. Opvallender is dat tal van regeringen meestal heimelijk, maar soms ook openlijk de EU- of WTO-regels bedoeld om agro-multinationals vrij spel te geven bekritiseren, omzeilen of zelfs negeren.
Zo heeft de Mexicaanse regering, dwars tegen de neo-liberale stroom in, de helft van de suikerindustrie onteigend en weer tot staatsbedrijf gemaakt. Terwijl deze pas eind jaren tachtig geprivatiseerd waren. Maandenlange acties van suiker-arbeiders met bezettingen van overheidsgebouwen op tal van plaatsen in het hele land vanwege achterstallig loon noopten de regering tot deze stap. De regering beweert dat ze de bedrijven na een grondige opknapbeurt over anderhalf jaar weer gaat verkopen aan binnenlandse of buitenlandse bedrijven. Maar deskundigen vragen zich af of dat er ook echt van zal komen, gezien de lage suikerprijzen ten gevolge van de overproduktie.[8]
Verder blijft de Mexicaanse regering 15 tot 55 procent invoerbelasting heffen op fructose, hoewel het NAFTA-panel dit veroordeelde in augustus en ook de WTO-geschillencommissie in oktober. Amerika heeft nu het recht om handelssancties te treffen, maar niettemin houdt Mexico haar poot stijf. [9]

Ook de Indonesische regering besloot haar suikerrietboeren te hulp te schieten, ook al moest ze daarbij het neoliberale dogma van verlaging van importheffingen even vergeten. Zij besloot de invoerbelasting voor suiker van de huidige 20 à 25 procent te verhogen tot 65 procent. [10]

De Poolse regering en het Poolse parlement stribbelen openlijk tegen nu de Europese Unie eist haar grenzen te openen ten koste van de kleine boeren. Zo eist Polen van de Europese Unie een overgangstermijn van 18 jaar voordat buitenlandse boeren en bedrijven in Polen landbouwgrond kunnen kopen. Terwijl de EU 7 jaar als standaardnorm hanteert. De nieuwe Poolse regering laat duidelijk merken wel voor toetreding te voelen, maar dan wel 'op onze voorwaarden'.
In juni besloot het Poolse parlement 8 jaar gevangenisstraf te zetten op het importeren van voedsel gemaakt van genetisch gemanipuleerde landbouw-produkten. Polen is daarmee aanzienlijk minder tolerant tegenover genetische manipulatie dan de Europese Unie. [11]
Verder zijn Poolse parlementariërs bezig Cargill te dwarsbomen bij haar plannen fructose te gaan produceren in dat land. Vanzelfsprekend omdat dit zoetmiddel de Poolse bietsuikerprijs omlaag zal halen. De Nederlandse ambassade in Warschau waarschuwt: "Dit is een signaal dat buitenlandse ondernemers moeten oppassen met investeringen in Polen." [12]

In India zijn regering en parlement bezig met een wet op zaaizaden, waarin ook de import van landbouwzaad geregeld wordt. Opvallend is dat volgens deze nieuwe wet boeren zonder enige beperking het recht hebben een gedeelte van de oogst te bewaren als zaaigoed voor het volgende jaar. Ook het ruilen en delen van zaad met andere boeren is volledig vrij. Deze wet zal agro-multinationals als Monsanto een doorn in het oog zijn, omdat zij boeren juist willen verbieden zaad over te houden.
Ook gaat India een instantie opzetten (Plant Varieties and Farmers' Rights Protection) om inheemse medicinale planten en variëteiten van landbouwgewassen zorgvuldig te beschrijven om te voorkomen dat agro- en geneesmiddelen-multinationals zich hiervan meester maken door ze te patenteren. [13]

In andere landen bloeit juridische creativiteit op bij het zoeken naar wegen om de eigen boeren een steuntje in de rug te geven. Zo heeft Taiwan, dat net lid geworden is van de WTO een geavanceerd quarantainesysteem op poten gezet om de veiligheid van importvoedsel 'nauwkeurig' te bestuderen. Landbouwdeskundige Steemers van de Nederlandse ambassade te Seoul geeft als commentaar: "Waar het in het kort op neer komt, is dat de export van landbouwprodukten naar Taiwan in eerste instantie weliswaar goedkoper, maar tevens lastiger zal worden. Goedkoper, doordat de invoerrechten geleidelijk verlaagd zullen gaan worden. Lastiger, doordat er vanuit de politiek dringende signalen aan het apparaat zullen uitgaan om hindernissen tegen ongelimiteerde importen op te werpen. Het eerste signaal is met het quarantainesysteem al gegeven. Deze hindernissen zullen met name gericht zijn op die produkten die men zelf ook produceert. En die men dus, naar de mening van de gedupeerde boeren, niet nodig heeft, ook al kosten ze maar de helft van het lokale produkt en ook al zijn ze in alle opzichten veiliger voor de volksgezondheid."[14]
Zuid-Korea pakt het belemmeren van de landbouwimporten nog wat grondiger aan. Volgens een driftige Steemers wordt daar "elke invoer van landbouwprodukten, nadelig of juist niet, uit alle macht met de meest oneigenlijke middelen gehinderd". [15]

Noten
1. Maa (Earth); Veikko Aaltonen; Finland, 2001. Documentaire van 140 minuten, vertoond op het 14th International Documentary Filmfestival Amsterdam (IDFA). Er zijn ook twee kortere versies beschikbaar.
2. 'De Portugese melkveehouderij en zuivelindustrie' in Berichten Buitenland - nieuwsbrief voor de Nederlandse agribusiness; Gerard de Vent, Landbouwraad aan de Nederlandse ambassade te Madrid; ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij; oktober 2001; pagina 5-8.
3. * 'Joint Statement of NGO's and Social Movements'; 14 december 2001; een verklaring van 50 organisaties uit Azië, Europa, Noord- en Latijns-Amerika en Afrika, opgesteld tijdens een evaluatie-vergadering van de WTO-top in Qatar. Zie: www.twnside.org.sg
* 'WTO Agreement on Agriculture Devastating for US Farmers - farm policy at home contradicts US demands at WTO meeting'; Instute for Agriculture and Trade Policy; 12 november 2001; www.wtowatch.org
* 'Press Statement by 'Friends of the Development Box''; Doha, 10 november 2001; www.wtowatch.org Deze groep bestaat uit regeringsvertegenwoordigers van 14 landen uit het Zuiden.
4. 'NAFTA' staat voor North American Free Trade Agreement. Dit handelsverdrag tussen de VS, Canada en Mexico werd op 1 januari 1994 van kracht. Precies op die datum begonnen de Zapatista's hun indianen-opstand in de zuidoostelijke deelstaat Chiapas voor een grotere economische en culturele onafhankelijkheid. De NAFTA kan je zien als een proeftuin voor de WTO.
5. * 'Mexican Farmers Feeling Ignored' in The Deseret News; Salt Lake City, 28 juli 2001; gebaseerd op persberichten van Associated Press.
* 'Squeezed by U.S. Corn - Mexican farmers fault NAFTA for low-cost imports' in Chicago Tribune; Teresa Puente; 3 augustus 2001.
* 'Mexican Farmers Take to Streets to Protest to Protest Free Trade, Demand Crop Subsidies in The Dallas Morning News; Brendan M. Case; 9 augustus 2001.
* 'Mexico Wil Bijstelling NAFTA-afspraken'; Het Financieele Dagblad; 10 augustus 2001.
6. 'Regering grijpt in in suikersector' en 'zetmeelsuikers blijven een steen des aanstoots' in Berichten Buitenland - nieuwsbrief voor de Nederlandse agribusiness; ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij; oktober 2001; pagina 13.
Uit deze twee artikelen: "De suikersector is een belangrijke bron van werkgelegenheid, vooral op het platteland. Er zijn 150.000 suikerriettelers en 340.000 werknemers in de industrie. Naar schatting gaat het met de indirecte werkgelegenheid om 3,5 miljoen arbeidsplaatsen. Suiker is daarmee politiek gevoelig.
(..) de concurrentie van maïssuikers (HFCS, High Fructose Corn Syrup). Jaarlijks wordt daarvan 600.000 ton geïmporteerd uit de VS. Daarnaast wordt er lokaal nog eens 300.000 ton geproduceerd op basis van uit de VS geïmporteerde (heffingvrije) maïs. Het Mexicaanse produktie-overschot van suiker is van dezelfde orde: 600.000 tot 1 miljoen ton per jaar. (..) Volgens Mexico zou het produktieoverschot van suiker volgens het NAFTA-verdrag heffingvrij naar de VS moeten kunnen worden geëxporteerd. De VS bestrijdt dit en kent slechts een heffingvrij tariefquotum toe van maximaal 136.000 ton. (..) In NAFTA-verband zijn geen afspraken gemaakt over beperkingen aan de export naar Mexico van HFCS."
7. * Artikelen uit Berichten Buitenland - nieuwsbrief voor de Nederlandse agribusiness:
= 'UNDP-rapport over plattelandsontwikkeling'; A.C.J. Bovée; Landbouwraad aan de Nederlandse ambassade te Warschau; ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij; juli 2001; pagina 19,
= 'Wachten op nieuwe regering voor EU-onderhandelingen'; A.C.J. Bovée; Landbouwraad aan de Nederlandse ambassade te Warschau; oktober 2001; pagina 25,
= 'Landbouwproduktie van veel boeren is klein'; A.C.J. Bovée; Landbouwraad aan de Nederlandse ambassade te Warschau; oktober 2001; pagina 25,
= 'Draft Common Position landbouw nu compleet'; A.C.J. Bovée; Landbouwraad aan de Nederlandse ambassade te Warschau; november 2001; pagina 22,
= 'Wachten op doorbraak in EU-onderhandelingen'; A.C.J. Bovée; Landbouwraad aan de Nederlandse ambassade te Warschau; december 2001; pagina 25 en 26,
= 'Doorbraak in landbouwonderhandelingen EU-Polen'; ANP; 27 september 2000; via www.agriholland.nl
* Uit Het Financieele Dagblad:
= 'Poolse boer vreest concurrentie EU-collega's'; 4 oktober 2000; via www.agriholland.nl
= 'Onzeker of Polen nog EU-lid wordt'; Hans van de Meulen, Instituut voor Internationale Betrekkingen Clingendael; 9 oktober 2001.
= 'Tegenwind voor nieuwe regering Polen; Ekke Overbeek; 15 oktober 2001.
8. 'Regering grijpt in in suikersector' in Berichten Buitenland - nieuwsbrief voor de Nederlandse agribusiness; ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij; oktober 2001; pagina 13.
9.'Antidumping heffingen op HFCS uit VS blijven van kracht' in Berichten Buitenland - nieuwsbrief voor de Nederlandse agribusiness; J.A. Landstra, Landbouwraad aan de Nederlandse ambassade te Mexico; ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij; december 2001; pagina 15.
10. Zonder titel in Berichten Buitenland - nieuwsbrief voor de Nederlandse agribusiness; F.A.G.M. Claassen, Landbouwraad aan de Nederlandse ambassade te Jakarta; ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij; december 2001; pagina 17.
11. 'Invoer ggo's streng verboden' in Berichten Buitenland - nieuwsbrief voor de Nederlandse agribusiness; A.C.J. Bovée, Landbouwraad bij de Nederlandse ambassade in Warschau; ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij; juli 2001; pagina 20.
12. 'Problemen suikersector' in Berichten Buitenland - nieuwsbrief voor de Nederlandse agribusiness; A.C.J. Bovée, Landbouwraad bij de Nederlandse ambassade in Warschau; ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij; december 2001; pagina 26.
13. 'Nieuw zaaizaadbeleid' in Berichten Buitenland - nieuwsbrief voor de Nederlandse agribusiness; A. Parzer, Landbouwraad aan de Nederlandse ambassade te New Delhi; ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij; december 2001; pagina 16.
14. 'Taiwan toegetreden tot WTO: 't is eindelijk een feit ...' in Berichten Buitenland - nieuwsbrief voor de Nederlandse agribusiness; Walter Steemers, Landbouwraad aan de Nederlandse ambassade in Seoul; ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij; december 2001; pagina 6.
15. idem. 

	*      *      *

WIE-O-WIE WIL ER NOG AANDELEN MONSANTO, WIE-O-WIE?

De droom is vervlogen. Monsanto, die zichzelf wilde ombouwen van een landbouwgif-kolos tot een biotech-superstar, schittert niet meer. De nieuwe eigenaar van het concern, het geneesmiddelenbedrijf Pharmacia, wil Monsanto kwijt, maar zou niet weten aan wie ze de firma zou kunnen verkopen. De aandelen brengt ze liever niet naar de beurs, uit angst dat er geen kopers komen opdagen. Daarom besloot zij de Monsanto-aandelen te gebruiken om het dividend aan haar eigen aandeelhouders mee uit te betalen. En wat die er mee moeten, dat zien ze maar. Kortom: Monsanto wordt bij het grofvuil gezet.

In de periode 1996 tot en met 1998 kocht Monsanto voor een kleine 9 miljard dollar een hele serie (gentech) zaadbedrijven op, waarmee ze het op een na grootste zaadbedrijf ter wereld werd. [1] In de loop van 1997 verkocht Monsanto haar chemiefabrieken om zich volledig te concentreren op gentechzaden, het bijbehorende landbouwgif Roundup en een paar (dier)geneesmiddelen. Van nu af aan was ze niet meer een zeer grote, maar saaie chemiefabrikant, maar een hypermodern LifeScience concern, waar 'genetische modificatie' de centrale techniek is. Monsanto werd het grootste biotech bedrijf ter wereld en de toekomst zag er zonnig uit. Het nieuwe bedrijfsmotto was: 'Food, Health, Hope'.

De agro-gentech ging schitterend van start. De verbouw van dit type gewassen steeg razendsnel: van 1,7 miljoen hectare wereldwijd in 1996 naar 40 miljoen in 2000. Maar spijtig genoeg voor Monsanto kwam er al zeer snel de klad in. Wereldwijde protestacties, talloze processen en een groot wantrouwen van de consument, vooral in Europa, bracht beursanalisten van de Deutsche Bank al in 1999 tot de aanbeveling aandelen van gentech bedrijven te mijden. [2] 
Terwijl de toename van het aantal gentech hectaren in 1999 nog een florissante 44 procent bedroeg vergeleken met het jaar daarvoor, was de groei in 2000 nog maar een magere 8 procent. [3] Marktanalisten gaan er op dit moment van uit dat het aantal hectaren gentech gewassen de komende jaren nauwelijks nog zal toenemen, of misschien zelfs zal afnemen. [4] Dat is een forse tegenvaller voor Monsanto, dat bijna al haar kaarten op agro-gentech had gezet. Het bedrijf heeft bijna de gehele gentech zaadsector (94 procent) in handen. [5+]

Reus op lemen voeten

Monsanto is werkelijk een mega-concern. Zij is het grootste gentech bedrijf ter wereld, de op een na grootste zaadfirma en het op twee na grootste landbouwgif-concern. Maar de reus begon al in 1998 te wankelen. Het leek wel of zij lemen voeten had die begonnen af te brokkelen. Het bedrijf leed in dat jaar een verlies van 250 miljoen dollar. Het begon naarstig te zoeken naar een fusiepartner. Na een afwijzing door American Home Products, Du Pont [6] en Novartis, vond het eindelijk in december 1999 het geneesmiddelenconcern Pharmacia-Upjohn bereid haar als partner te accepteren, inclusief haar schuldenlast van 6 miljard dollar. [7] 
De zaadsector en de landbouwgif-afdeling zette Pharmacia direct apart in een speciale firma. Tot ieders verbazing kreeg dit dochterbedrijf de zwaar besmette naam 'Monsanto' mee. [8] Eind 2000 bracht Pharmacia 20 procent van de aandelen van Monsanto naar de beurs, maar raakte er slechts 15 procent van kwijt, hoofdzakelijk aan topmensen van Monsanto zelf. [9]
Een jaar later al kondigde Pharmacia aan Monsanto in de tweede helft van 2002 volledig van de hand te doen. Volgens beursanalisten haalt de agrotak van het bedrijf het aandeel van Pharmacia omlaag. 
Eigenlijk was het Pharmacia bij de overname van Monsanto alleen maar te doen om Searle. Deze Monsanto-dochter produceert het artritismiddel Celebrex, wat zeer veel geld in het laatje brengt. Omdat Pharmacia vermoedt dat niemand de Monsanto aandelen wil hebben, zal ze deze gebruiken om haar eigen dividend mee uit te betalen. [10] Daar zitten de aandeelhouders van Pharmacia dan mooi mee te kijken. 

Monsanto is nog zeker niet morsdood. Nog steeds voorziet zij wereldwijd zo'n 40 miljoen hectare van gentech gewassen. Vermoedelijk zal dat areaal de komende jaren niet drastisch afnemen. Maar de groei is eruit bij gentech, de hoge verwachtingen zijn in rook opgegaan, de schittering is verdwenen en de reus is neergestort. Misschien hoor je in juli straatventers roepen: "Wie wil er nog aandelen van Monsanto - alles moet weg - aandelen voor een prikkie - Monsanto - wie maakt me los?!" Ik zou er niet aan beginnen.

TEGENSLAG IN BRAZILIË EN CHINA

"We denken dat we over drie jaar 50 procent van de Braziliaanse sojaboonmarkt in handen hebben, als we tenminste in staat zijn om alle zaden te produceren die we nodig hebben". Dat zei Antonio Carlos Queiroz, president-directeur van Monsanto Brazilië in 1998. [11]
Ondertussen ligt de situatie geheel anders. De gentech sojabonen zijn nog steeds verboden in Brazilië. Weliswaar had landbouwminister Pratini de Moraes Monsanto beloofd haar sojabonen toe te laten. Maar die toezegging moest hij augustus 2001 intrekken, toen Greenpeace en lokale consumen-tengroepen naar de rechter waren gestapt. Zij betoogden dat de toelatings-procedure nog niet voltooid was en de rechter stelde de organisaties in het gelijk. [12]

Ook in China moet de gentech reus een tegenslag verwerken. De introductie van genetisch gemanipuleerd Bt-maïs is minstens met een jaar vertraagd tot zeker 2003. De Chinese regering is niet langer tevreden met kleine veldproeven, maar eist opeens ook grote. [13]

Bt-maïs levert boer niet meer op

Monsanto heeft altijd beweerd dat Bt-maïs voordelig is voor boeren omdat de opbrengsten een stuk groter zijn door de ingebouwde bescherming tegen het insekt de maïsboorder. Onderzoeker Charles Benbrook uit Idaho heeft in een zeer uitgebreide en gedetailleerde studie over zes jaar de extra kosten van het duurdere Bt-maïs vergeleken met de extra opbrengsten. Zijn conclusie is dat een boer die goed in de gaten houdt of de maïsboorder in zijn maïs zit en alleen spuit wanneer dat nodig is, goedkoper uit is met conventioneel zaad. Gemiddeld schieten boeren er ruim 3 dollar per hectare bij in als ze de genetisch gemanipuleerde variant gebruiken. [14]

Monsanto en Aventis voor de rechter

Larry Hoffman en Dale Beaudoin, twee biologische boeren uit de Canadese deelstaat Saskatchewan, daagden in januari Monsanto en Aventis voor de rechter. [15] Zij eisen een schadevergoeding, nu zij geen biologisch koolzaad meer kunnen verbouwen. Biologische produkten dienen volledig gentech vrij te zijn en dit kunnen zij niet meer garanderen. Dat komt omdat er in Canada veel gentech koolzaad op de velden staat, waarvan het stuifmeel alle kanten opwaait.
Bovendien eisen de beide bioboeren een gerechtelijk verbod op de introductie van gentech in de tarweteelt, de basis van de akkerbouw in Saskatchewan.

De juridische actie is maandenlang voorbereid met vele bijeenkomsten, wordt gevoerd namens alle biologische boeren en wordt ook ondersteund door hun organisatie. Bovendien is het mogelijk voor biologische boeren uit andere delen van Canada om in de loop van het proces aan te haken.

Noten
1. 'What is Monsanto up to now? Good question!'; Brewster Kneen; Corporate Watch; 5 juli 1998.
2. 'Seeds ‑ the Jolly Green Shrinking Giant'; Rafi; 3 september 1999; www.etcgroup.org
3. 'Speed bump or blow-out for GM seeds? - stalling markets, taco debacle & biotech bail outs'; Rafi; 21 december 2000; www.etcgroup.org
4. Idem.
5+. Volgens de zeer deskundige kritische onderzoekers van ETCgroup heeft Monsanto in 2000 het zaad geleverd voor 94 procent van het aantal hectaren wereldwijd dat met gentech gewassen is beplant. 'Globalization, Inc. - concentration in corporate power: the unmentioned agenda'; ETCgroup; juli/augustus 2001; www.etcgroup.org
Het Londense bureau Wood Mackenzie, gespecialiseerd in analyses van de agrochemische industrie, gaat uit van een marktaandeel van Monsanto in 1999 van 80 procent. 'Speed bump or blow-out for GM seeds? - stalling markets, taco debacle & biotech bail outs'; Rafi; 21 december 2000; www.etcgroup.org
6. 'Monsanto en Du Pont praten over fusie'; Het Financieele Dagblad; 4 maart 1999.
7. 'Pharma-gedon - Monsanto terminates itself. No surprises in no-name $27 billion merger'; ETCgroup; 22 december 1999; www.etcgroup.org
8. 'Farmapartners stoten agroactiviteiten af'; Het Financieele Dagblad; 21 december 1999.
9. 'Pharmacia ditching Monsanto'; The Ram's Horn - a monthly newsletter of food system analysis; november/december 2001.
10. * 'Pharmacia seen spinning off Monsanto'; Reuters; New York, 12 november 2001.
* 'Pharmacia to shed Monsanto'; Reuters; New York, 28 november 2001.
11. 'Monsanto expanding in Brazil' in International Agricultural Development; vol. 19, no. 1.
12. * 'Brazil backs off approving GM soybeans'; Reuters; Sao Paulo, 9 augustus 2001,
* 'Courts force Brazil government to retreat on Monsanto GMO soy' in Dow Jones; 20 augustus 2001.
13. 'China's GM rules to slow Monsanto's Bt corn plan'; Reuters; Shanghai, 11 juni 2001.
14. 'When does it pay to plant Bt-corn? - farm level economic impacts of Bt corn, 1996-2001'; Charles M. Benbrook; Idaho, december 2001; www.iatp.org
15. 'Good News' in The Ram's Horn - a monthly newsletter of food system analysis; Sorrento, februari 2002; pagina 2. Zie: www.saskorganic.com

	*      *      *

BOERENOPSTAND IN NEDERLAND - DEEL II
Achtergronden

De tekst is overgenomen uit: De akkerbouwacties in het voorjaar van 1990. 

"In februari 1990 gaan duizenden akkerbouwers de straat op. Met hun belang-rijkste wapen, de trekker, blokkeren zij in het hele land wegen, tunnels, bruggen, vuilstortplaatsen, grensovergangen, overheidsgebouwen tot en met het ministerie van Landbouw en het Binnenhof in Den Haag toe. Als eerste wordt in Den Haag het gebouw van het Landbouwschap bezet.

Drie weken lang houden ze vol. Gedreven door de slechte inkomens van de laatste jaren. En de nog slechtere vooruitzichten voor de komende jaren. Voor het zevende achtereenvolgende jaar dreigt de graanprijs te dalen. De onderhandelingen in het wereldhandelsoverleg, de Gatt, hangen als het zwaard van Damocles boven het hoofd van de akkerbouwers. De graanprijzen komen daardoor nog verder onder druk te staan. Het perspectief voor de toekomst ontbreekt. Maar er is nog een reden waarom de boeren de straat op gaan. Namelijk uit onvrede over de eigen landbouworganisaties.
De acties zullen waarschijnlijk de geschiedenis ingaan als de langste boerenacties ooit in Nederland gehouden. Iedereen weet, zeker in de landbouw, dat er heel wat voor nodig is voordat boeren, vrouw en erf verlaten om ergens ver in Den Haag actie te voeren. Het is dan ook niet voor niets dat de boeren massaal in opstand komen. Zij beginnen aan den lijve te ondervinden wat het marktgerichte landbouwbeleid met lage prijzen voor hen betekent.

Begin jaren tachtig besluiten de Europese landbouwministers al een terughoudend prijsbeleid te voeren voor graan. De graanoverschotten beginnen zo langzamerhand de pan uit te rijzen. De EG komt in financiële problemen door de enorme exportsubsidies die ze moet betalen.

In 1985 stelt de Europese landbouwcommissaris Andriessen in zijn Groenboek, de EG-landen voor de fundamentele keuze. Sterke prijsverlaging voor graan of produktiebeheersing. Dezelfde fundamentele keuze die in 1990 nog aan de orde is. Andriessen kiest voor de eerste oplossing: het marktgerichte beleid. En met hem de Nederlandse landbouworganisaties, landbouwminister Braks en een meerderheid van de Tweede Kamer. De econoom Andriessen gaat ervan uit dat door lagere en meer concurrerende graanprijzen, grotere afzetmogelijkheden ontstaan.

(..) De akkerbouwers hebben inmiddels vanaf 1983 jaar op jaar een lagere graanprijs moeten incasseren. In dat jaar krijgen ze nog gemiddeld 55 cent voor een kilo graan. Drie jaar later is dat nog net 46 cent. In februari '86 zijn de eerste Oldambtster boeren het zat. Uit onvrede over de prijsdalingen blokkeren ze enkele gaslokaties. In februari 1988 besluiten de Europese regeringsleiders de inmiddels beruchte stabilisatoren in te stellen. De stabilisatoren leiden ieder jaar tot een automatische prijsdaling van drie procent als het produktieplafond van 160 miljoen ton wordt overschreden. Premier Lubbers en zijn Engelse collega Thatcher zijn de belangrijkste initiatiefnemers voor het stabilisatoren-besluit. Zij dringen aan op lagere graanprijzen om zo de (onbetaalbaar geworden) EG-uitgaven in de hand te houden. De graanprijzen zijn op dat moment al met zo'n 20 procent gedaald. Maar niet alleen de graanprijzen daalden. Tegelijkertijd kelderde ook de prijs van fabrieksaardappelen (die gekoppeld is aan de graanprijs). De misère in de graansector trok verder de peulvruchten mee het dal in. De boeren hadden bijna geen mogelijkheden om uit te wijken naar andere produkten."

Prijsdaling

De tarweprijs voor boeren daalde van f 54,05 per 100 kilo in 1983 tot f 39,80 in januari 1990. Een afname van ruim 26 procent in zeven jaar.
De prijzen voor groene erwten voor boeren daalde in dezelfde periode van f 86,00 per 100 kilo tot f 65,00. Een daling van ruim 24 procent.
De netto-opbrengsten op akkerbouwbedrijven in kleigebieden daalden in vijf jaar tijd ('83/'84 tot '88/'89) rond de 70 procent. [1]

Actieweken

Van 19 februari tot en met 9 maart 1990 voerden de boeren talloze grotere en kleinere acties. Frank Westerman schreef daarover een levendig verslag. Je kunt het vinden in 'Boerenopstand in Nederland - deel I'.

Achteraf

"17 april komt de regering met haar standpunt. De akkerbouw krijgt negentig miljoen gulden extra voor de komende vijf jaar. Het geld is vooral bedoeld voor de beëindigingsregeling. Een graanprijsverhoging zoals De Koning had voorgesteld kunnen de boeren wel vergeten. Over nieuwe voorstellen voor produktiebeheersing (..) is weinig of niks in het regeringsstandpunt terug te vinden. Braks belooft zich in Brussel in te blijven zetten voor meer verplichte braak. Waarvan hij de haalbaarheid in Brussel eerder al sterk in twijfel heeft getrokken. De regering is verder niet van plan om het stabilisatorenbesluit op de komende Europese Top fundamenteel ter discussie te stellen.
De boeren zijn ontevreden. "Braks geeft alleen een oprotpremie voor de wijkers, maar voor ons, de blijvers, wordt niks gedaan. Wij willen niet stoppen, wij willen boer blijven!" Ook de commissie De Koning is teleurgesteld.

(..)

Woensdag 25 april gaan de boeren in heel Europa nog een keer massaal de straat op. Vrijdag 27 april bereiken de Europese landbouwministers overeenstemming over de nieuwe landbouwprijzen. (..) Dat betekent dat de akkerbouwers dus opnieuw drie procent van de graanprijs moeten inleveren. De prijs van fabrieksaardappelen daalt opnieuw met drie procent. Er komt een studie naar een betere produktiebeheersing.
(..) Minister Braks zegt zich in te spannen voor een landbouwbeleid waarin produktiebeheersing en betere graanprijzen voorop staan. Maar zowel minister Braks als de landbouworganisaties vinden het van het grootste belang dat de Gatt-onderhandelingen, over liberalisatie van de wereldhandel, slagen. Het export-belang staat voorop. Produktiebeheersing past slecht in het plaatje van de Gatt. Bij de Gatt-onderhandelingen wordt verder gesproken over het tot stand brengen van een directe koppeling tussen wereldmarktprijzen en EG-prijzen voor landbouw-produkten (tarificatie). Dat betekent dat de graanprijzen, maar ook die van suiker en melk, nog verder onder druk komen te staan.
Het directe resultaat van de akkerbouwacties van 1990 in de vorm van betere prijzen is mager. Maar toch hebben de akkerbouwers met hun acties ook veel bereikt. Er is een discussie op gang gebracht over produktiebeheersing en over het functioneren van de eigen organisaties. De inkomenssteun- en beëindigings-regelingen zijn verruimd en er is extra geld beschikbaar gekomen voor de sector."

Verantwoording
De volledige tekst en alle foto’s op de website zijn overgenomen uit: De akkerbouwacties in het voorjaar van 1990; Sjan Bijman en Marianne Vogelaar; Agrarisch dagblad/Misset; Doetinchem, zonder datum.

1.	Al deze cijfers zijn afkomstig van het Landbouweconomisch Instituut.

	*      *      *

Uitgave:
Agri & Cultuur,
Olympiaweg 59”
1076 VP Amsterdam
jpsmit@xs4all.nl

Internetuitgave: www.ddh.nl/duurzaam/landbouw,
gratis te downloaden en te printen.

april 2002

Bestellen:
maak є 3,85 over op giro 871 2032
ten name van ‘Agri  & Cultuur’
Amsterdam,
onder vermelding van: ‘bundel’.

Agri & Cultuur, Amsterdam, 2002