‘ELKE VIERKANTE METER LANDELIJK GEBIED
IS DOOR ONS 
OP DE SCHOP GENOMEN’

een lastig interview met Arcadis-topman Noy

Een afspraak regelen met Harrie Noy, de voorzitter van de Raad van Bestuur van Arcadis valt niet mee. Na vele e-mailtjes heen en weer met PR-man Joost Slooten en weken wachten lukt het dan toch. Op de afgesproken tijd ben ik bij het hoofdkantoor in Arnhem. Een luxueus, goed beveiligd, tamelijk saai modern gebouw, gelegen aan de noordoever van de Rijn. Slooten vangt me op en vertrouwt me toe dat het hem heel wat moeite gekost heeft Noy over te halen tot het interview. Dan komt hij, een kwartier te laat, aanbenen. Chagrijnig. “Nee, nee, laat die bandrecorder maar uit. Ik ben nog niet overtuigd van de noodzaak van dit gesprek.” Zo beleefd mogelijk leg ik uit dat ik graag de mening van Arcadis wil weten over ‘natuurontwikkelingsprojekten’. Op dat gebied is Arcadis toonaangevend, toch?
	Met duidelijke tegenzin start Noy een monoloog. Hij wijst me erop dat ik een trigger nodig heb. “Die zou je kunnen vinden bij de enorme veranderingen die gaande zijn in de landbouw. Dáár zou je bij moeten aansluiten.” Volgens Noy wordt er in de landbouw teveel geproduceerd, zijn er teveel boeren en is er een overschot aan boerenland. Daar kan natuur aangelegd worden.

Wat is de rol van Arcadis bij deze verandering?

Dan verschijnt er - even - een trotse glimlach op Noy’s gezicht. “Nou kijk, wij hebben altijd een belangrijke rol gespeeld bij de inrichting van het landelijk gebied. We roepen wel eens: ‘Elke vierkante meter landelijk gebied is door ons op de schop genomen’.”

Volgens Noy zijn er in Nederland van oudsher drie belangrijke firma’s die zich bezig houden met ontginning, ruilverkaveling, afwatering en (water)wegen op het platteland: Arcadis, Grontmij en Oranjewoud. “Dat zijn de drie, wat ze noemen, cultuurmaatschappijen. Dat zijn de drie partijen die in belangrijke mate betrokken zijn bij de inrichting van het landelijk gebied, die dat voor de overheid als het ware doen. (..) Van die drie heeft Arcadis altijd het grootste aandeel gehad. We zijn van die drie, wat betreft de inrichting van het landelijk gebied, de grootste.” Arcadis is bijna twee keer zo groot als Grontmij en vier keer zo groot als Oranjewoud1.

Uitgave: Agri & Cultuur, Olympiaweg 59”, 1076 VP Amsterdam, jpsmit@xs4all.nl; september 2001

Internetuitgave: www.ddh.nl/duurzaam/landbouw, gratis te downloaden en te printen

Bestellen: maak ƒ5,00 over op giro 871 2032, ten name van ‘Agri  & Cultuur’
Amsterdam, onder vermelding van: ‘Arcadis’

Is de ‘natuurontwikkeling’ in Nederland zodoende niet in handen van een heel klein wereldje: Rijkswaterstaat, een enkel groot onderzoeksinstituut en drie bedrijven, waarvan één duidelijk de grootste is?

Opeens bekijkt Noy het van de andere kant: “Er zijn heel veel partijen actief in dit veld. Dus het is echt niet zo dat het een heel klein besloten wereldje is. Allerlei universiteiten, allerlei kleinere bureaus, grotere bureaus, allerlei overheden, allerlei overheidsdiensten. Er zijn heel veel partijen actief op dit gebied.”

Uw bedrijf heeft van oudsher hechte banden met de overheid. Mij valt op dat alle vier de Nederlandse commissarissen van uw firma voormalige toppolitici zijn en nu vraag ...

Noy valt me in de rede: “Dat die ons aan opdrachten helpen? Daar ligt geen enkele relatie. Commissarissen spelen geen enkele rol bij het verwerven van opdrachten. Ze vormen een klankbordgroep wat betreft belangrijke maatschappelijke ontwikke-lingen en houden toezicht op de Raad van Bestuur.”

Geen standpunten

Dan breng ik het gesprek op het afgraven van de uiterwaarden bij Culemborg. Arcadis heeft daarvoor een plan gemaakt en dikke rapporten geschreven die benadrukken dat er ‘nieuwe natuur’ aangelegd wordt. Boeren uit de omgeving vinden het verschrikkelijk dat zulk fraai en eeuwenoud landschap vernietigd wordt. Volgens hen is het Rijkswaterstaat om de klei te doen, waarmee ze de dijken willen verhogen.
	Meteen al bij de eerste vraag over dit onderwerp verstrakt Noy. Er valt een diepe stilte en hij kijkt me vernietigend aan. Daarna overstelpt hij me met nietszeggende PR-verhalen, waarmee ik de lezer niet wil vermoeien. Nu eens beroept hij zich erop dat hij de bedoelde rapporten niet kent, dan weer verwijst hij me door naar Rijkswaterstaat of de overheid. Nu eens breekt hij het gesprek botweg af met: “Daar heb ik geen mening over” of “Dat laat ik graag voor uw rekening”. Dan weer valt hij gewoon stil. En als ik blijf doorvragen reageert hij geïrriteerd met: “We raken een beetje af van het onderwerp”.

Vindt u het niet een beetje bitter dat boeren, die al eeuwenlang in bepaalde gebieden voor het landschap gezorgd hebben, nu plaats moeten maken? Wat is het standpunt daarover van uw bedrijf?

Noy: “Wij verlenen diensten ten behoeve van opdrachtgevers. We hebben een grote hoeveelheid deskundigheid in huis. Op basis van die deskundigheid brengen wij adviezen uit aan opdrachtgevers. Dat is onze rol. Het is niet onze rol om stellingen in te nemen.”

Geschiedenis

Uw bedrijf, dat vroeger de Nederlandse Heidemij heette, heeft zich erg ingezet voor het grootschalig maken van de Nederlandse landbouw. Dat heeft heel veel kleine boerenbedrijven de kop gekost.

Noy: “Nee! Dat heeft toentertijd voor die boerenbedrijven betekend, dat ze zich verder konden ontwikkelen. Die kleinere bedrijven waren ten dode opgeschreven, zeker in de Europese concurrentieverhoudingen. Die schaalvergroting heeft eraan bijgedragen dat zij zich konden ontwikkelen tot gezonde boerenbedrijven, waar ook die boer met zijn gezin een behoorlijk inkomen kon verwerven.”
	Dat 80 procent van de Nederlandse boerenbedrijven de afgelopen halve eeuw het loodje heeft gelegd en dat veertig procent van de boeren een inkomen heeft onder de armoedegrens, ziet Noy over het hoofd.

Noy wil zich ook na stevig aandringen niet uitlaten over de opstelling van zijn firma in de werkverschaffingstijd. “Wij zijn verantwoordelijk voor de activiteiten die de onderneming vandaag de dag doet. Ik heb er niet zoveel behoefte aan om voortdurend terug te kijken.”

Ik heb op uw website rondgekeken en met de zoekmachine in het archief gezocht naar ‘werkverschaffing’ en ‘DUW’, zoals de werkverschaffing na de oorlog heette. Maar deze termen komen op de website van Arcadis niet voor.

Noy: “Als wij de geschiedenis zouden moeten opnemen op de website, dan zou het erg veel worden.”

Daar zijn websites juist erg geschikt voor.

Slooten: “Dat is erg kostbaar”. 
Noy: “Nogmaals wij concentreren ons op de toekomst. In het verleden hebben wij allerlei opdrachtgevers gehad. Het heeft niet zoveel zin om daar heel lang bij stil te staan.” 

Dan beëindigt Noy het interview: “Ik kijk even naar de tijd. Ik móét naar iets anders toe. Ik moet er een punt achter zetten.” En weg is hij.

Behoorlijk gesprek? 

De afgelopen eeuw heeft Arcadis het aangezicht van het Nederlandse platteland voor een belangrijk deel bepaald. Ook op het boerenleven heeft zij haar stempel gezet. Of zoals minister Kan van Binnenlandse Zaken en Landbouw in 1928 al uitriep: “De Nederlandse Heidemaatschappij neemt een plaats in ons staatsbestel in, gelijk geen ander lichaam. Agrarisch zwaait zij alom de scepter2.” Maar een behoorlijk gesprek voeren over de rol van de firma blijkt niet zo eenvoudig te zijn. Met moeite wil een topfunctionaris drie kwartier vrij maken, ‘lastige’ vragen wimpelt hij direct af en over de minder glorieuze facetten van de bedrijfsgeschiedenis heeft hij niet nagedacht. Dat belooft nog wat nu dit concern opnieuw het platteland gaat ‘herinrichten’, dit keer om ‘nieuwe natuur’ aan te leggen.

Van Heidemij tot Arcadis

Arcadis N.V. is een zeer groot Nederlands advies- en ingenieursbureau op het gebied van infrastructuur (wegen, tunnels, bruggen, waterwegen, spoorwegen, bedrijfsterreinen), gebouwen (ontwerp, technische adviezen, directie-voering bij de bouw, beheer, vastgoedinformatie), milieu-techniek (bodemsanering, waterzuivering, metingen, beleidsadviezen) en telecom-municatie (netwerken). De jaaromzet bedroeg in 2000 ruim 1700 miljoen gulden, de netto winst bijna 46 miljoen en het aantal personeelsleden ruim 7700.

Het concern is een ware multinational: slechts 44 procent van de omzet wordt in Nederland behaald, 18 procent in de overige Europese landen (België, Duitsland, Spanje, Engeland en Polen) en 38 procent buiten Europa (Verenigde Staten, Brazilië en Chili). Volgens Arcadis zelf behoort zij tot de wereld-toptien in haar branche3.

Voor 1997 heette Arcadis ‘Heidemij’, of voluit: de Koninklijke Nederlandse Heidemaatschappij. De Heidemij werd in 1888 opgericht door de Geldersch-Overijsselsche Maat-schappij van Landbouw, een organisatie van voornamelijk notabelen en grootgrondbezitters. De doelstelling was het stimuleren van het ontginnen van ‘woeste gronden’ om daarmee de Nederlandse landbouwproduktie te verhogen. De ontginningswerken zouden tegelijkertijd veel werkeloze mannen aan werk helpen. De zogenaamde ‘woeste gronden’ bestonden in de praktijk niet alleen uit moerassen, maar ook uit gemeenschappelijk gebruikte heidevelden, die aan de boerendorpen ontnomen werden, waardoor de eeuwen-oude gemeenschappelijke kringlooplandbouw verloren ging.

Voor de Heidemij is de werkverschaffing tientallen jaren lang een belangrijke inkomstenbron geweest. Toen de werkverschaffing in 1954 ophield, maakte de Heidemij een langdurige moeilijke periode door. Driftig ging zij op zoek naar nieuwe werkterreinen. Zo begaf zij zich in de milieuzorg en ontwikkelingshulp. Na diverse reorganisaties raakte de firma begin jaren tachtig in een diepe crisis, waarbij zij ongeveer een derde van haar personeel op korte termijn ontsloeg4.

Bij de ruilverkavelingen van na de oorlog speelde de Heidemij de hoofdrol vanaf het allereerste idee tot en met de concrete uitvoering5. Zij is dan ook in belangrijke mate verantwoordelijk voor de rigoureuze aanpak die het platteland zoveel onherbergzamer en lelijker gemaakt heeft.

Hoewel de Heidemij altijd een particulier bedrijf geweest is, was de atmosfeer tot aan de tachtiger jaren erg ambtelijk. Daarna werd het een ‘gewone’ firma, sterk gefocust op een snelle groei en veel winst. Zozeer zelfs dat je in het laatste jaarverslag struikelt over zinnen als: “Hoofdpunten (van de strategische heroriëntatie uit 2000) zijn: meer autonome groei en hogere marges”, “(In de komende vijf jaar wil Arcadis) de winst per aandeel verdubbelen” en: “Verwacht mag worden dat een hogere winstgroei per aandeel een positief effect zal hebben op de waardering van het Arcadis-aandeel. Dat is essentieel om aandelen te kunnen gebruiken voor financiering van de verdere groei van onze onderneming6.” Over al de mensen die het veld moeten ruimen bij de grootse projecten waarbij Arcadis betrokken is of over alle fraaie landschappen die moeten verdwijnen, rept het jaarverslag met geen woord. Dat heeft zij in haar geschiedenis nog nooit gedaan.
Nauwe banden met de overheid

Vanaf de oprichting van het bedrijf heeft Arcadis (de Heidemij) intensieve persoonlijke banden gehad met de overheid. Zo was haar eerste voorzitter C.J. Sickesz directeur-generaal (topambtenaar bij de regering) van de Landbouw, lid van de Provinciale Staten van Gelderland en lid van de Eerste en Tweede Kamer. Een latere voorzitter, jonkheer G.L.M. Ruys de Beerenbrouck, was lid van de Tweede Kamer, minister van Justitie, Commissaris der Koningin in Limburg en staatsraad in buitengewone dienst. Zijn zoon, die enige jaren later lid van het Dagelijks Bestuur van de Heidemij was, schopte het tot minister van Binnenlandse Zaken en Landbouw en later zelfs tot minister-president. Ook het Dagelijks Bestuurslid Biesheuvel werd minister van Landbouw en later minister-president7.

Noten
1. Vergelijking van de omvang van de drie grote Nederlandse cultuurmaatschappijen:

		    omzet*	nettowinst*	personeelsleden

Arcadis	1.710	(100)	46	(100)	7.700	(100)
Grontmij	1.040	  (61)	35	  (76)	4.100	  (53)
Oranjewoud	   400	  (23)	14	  (30)	2.000	  (26)

*in miljoenen guldens; tussen haakjes staan verhoudingsgetallen.

Cijfers uit de jaarverslagen 2000; www.arcadis.nl; 
www.grontmij.nl; www.oranjewoud.nl

2. Algemeen Handelsblad; 23 juni 1928; geciteerd in ‘Verhoudingen tussen Heidemij en overheid - kalm temidden van de strijd’; K.J.W. Peeneman; in Heidemijtijdschrift; 1988; pagina 177.
3. Jaarverslag Arcadis 2000 - omslag en pagina 11, 13 en 25.
4. ‘Honderd jaar Heidemij, een overzicht’; H.H. Vleesenbeek; in Heidemijtijdschrift; 1988; pagina 14 en 15.
5. Idem; pagina 18 en 19.
6. Jaarverslag Arcadis 2000; pagina 3 en 13.
7. ‘Verhoudingen tussen Heidemij en overheid - kalm temidden van de strijd’; K.J.W. Peeneman; in Heidemijtijdschrift; 1988; pagina 174-176.

‘JE WERD NIET GESLAGEN,
MAAR VOOR DE REST WAS JE EEN SLAAF’

De centrale rol van Arcadis/de Heidemij bij de werkverschaffing

Een zwarte bladzijde in de geschiedenis van de Nederlandse Heidemaatschappij - zoals Arcadis tot 1997 heette - is de werkverschaffing in de crisisjaren en de jaren vlak na de oorlog. Onder erbarmelijke omstandigheden werden werklozen door de overheid gedwongen zeer zwaar werk te doen voor een hongerloontje. Bijvoorbeeld het ontginnen van een hoogveengebied of het graven van een kanaal. Alles met de schop, de kruiwagen en de kiepkar die met de hand voortgeduwd moest worden. Wie weigerde of het werk niet kon volhouden kreeg geen steun en was aangewezen op een zeer schamele uitkering van de armenzorg.
	Erger nog dan het zware werk, was de vernedering dat je je alles moest laten welgevallen. Zo was de werkweek absurd lang (50 uur), werd er op het loon telkens weer gekort, kwam er geen dokter bij een ongeluk, en had je alleen een houten schot om achter te schuilen bij de schaft. Zoals een landarbeider het vijftig jaar later uitdrukte: “Je werd niet geslagen, maar voor de rest was je een slaaf.”
	De Heidemij hield op de meeste projecten toezicht op de arbeiders. De zogenaamde ‘stoklopers’ van de Heidemij gaven orders aan de voormannen en hielden iedereen in de gaten; administrateurs van de firma berekenden de lonen en betaalden ze uit; opzichters van het bedrijf hielden toezicht en de hoofdopzichter van de Heidemij had het algemene overzicht en hield contact met de overheid. Een kleine onenigheid met een stokloper kon makkelijk leiden tot schorsing of ontslag en dat betekende bittere armoede en honger voor het hele gezin.

De overheid bepaalde de projecten, de werktijden en de lonen. Maar Arcadis’ voorganger, de Heidemij, heeft de werkverschaffing mogelijk gemaakt en in stand gehouden. Zij is daarmee doorgegaan ook toen het overduidelijk was hoe onmenselijk het systeem was. Nergens heb ik kritiek gevonden van de leiding van de firma op de hoogte van de lonen, de lengte van de arbeidsdagen of op de arbeidsomstandigheden. 
Zelfs achteraf, in historische beschouwingen is er nauwelijks plaats voor zelfkritiek. In het gedenkboek uit 1946 moeten we het met twee verloren zinnetjes doen: “(De Heidemij) is wellicht wel eens wat onbewogen geweest in jaren, toen meer bewogenheid ons volk ten goede zou zijn gekomen.” En: “Doch ook waar wij moeten zeggen, dat de Heidemaatschappij haar plicht strikt heeft vervuld, zou het menigeen onzer toch liever zijn, wanneer wij konden zeggen dat zij in die tijd (periode van de werkverschaffing - jps) het woord had genomen en in een gericht betoog andere wegen had aanbevolen1.”
	Bij het honderdjarige bestaan is de situatie nog vreemder. In het bedrijfsblad verschijnt een interessant historisch artikel met verschillende kritische opmerkingen2. Maar in het officiële multicolour jubileumboek voor de buitenwacht blijkt er alleen plaats te zijn loftrompetten en juichtonen. Zo staat er bijvoorbeeld: “Heidemij heeft een groot aandeel gehad in de totstandkoming van sportacco-modaties in Nederland. Het Gofferstadion in Nijmegen is een voorbeeld uit de jaren dertig.” Dat dit een werkverschaffingsproject was, verzwijgt het fleurige boek botweg. En over de ontginning van heidevelden: “Letterlijk en figuurlijk werden bergen werk verzet.” Wie dat deden en in welke omstandigheden wordt aan de fantasie van de lezer overgelaten3.
‘Ik heb hen flink onder handen genomen’

Aldert Bakker uit Vriescheloo, een dorpje in Oost-Groningen denkt niet graag terug aan de werkverschaffing in het Groningse veen. “Moordend werk daar. Afgebeuld zijn we er. Daar zijn mensen vermoord, dat durf ik gerust te zeggen. Ik heb het meegemaakt dat er twee, één uit Finsterwolde en één uit Sellingen, doodvielen op het werk.”

Hendrik Schwertman uit Finsterwolde: “Tegen slecht weer, regen en kou hadden ze een schot getimmerd met asfalt er tegenaan. Nee, geen dak. Dat kwam later pas. Ik heb nog meegemaakt, dat je van graspollen een beschutting in de grond groef. Het tochtte vreselijk. Verscheidenen zijn er ziek geworden. Die hoorde je ‘s nachts bulken van de hoest.” 
Jan Boerma uit Bourtange: “Wat je gewerkt had die week werd door een stokloper (van de Heidemij - jps) opgemeten. (..) Je had goeien en slechten. En als er zo eentje een bui had, werd je zo naar huis gestuurd. Je had niks te vertellen. We zaten ook op een keer te schuilen voor de regen achter wat planken. Komt er iemand naar ons toe en zegt: ‘Kom maar hier in de schuur, dan krijg je een bak koffie.’ Zegt die stokloper: ‘Om de donder niet. Hier blijven schuilen en wie naar binnen gaat kan vertrekken.’”

Abel Zijlstra uit Vlagtwedderbarlage was stokloper bij de Heidemij. “In mijn ploeg had ik van alles. Dominees, onderwijzers, timmerlui. (..) Maar, och gut man, die stumperds kwamen niet eens aan 15 cent toe, terwijl je 24 moest halen per uur om aan een minimumweekloon van twaalf gulden te komen. (..) Je had medelijden met die stumperds, ja. Je zag daarom ook wel eens wat door de vingers, maar o wee als de baas van de Heidemij gewaar werd dat je hun iets extra’s gaf. Dan kreeg jij op je kop. (..) Weet je waar we bang voor waren? De groene jagers. Opzichters van de Heidemij, in groen uniform. Doodverlegen waren we, als die kwamen controleren.”

Uit een rapport van een controleur van de Heidemij: “Nadat de aannemer zijn beklag over enkele arbeiders naar voren had gebracht, zijn twee van de brutaalste arbeiders in de Directiekeet geroepen op verzoek van mij. Ik heb hen flink onder handen genomen en hen op hun plichten gewezen.”
	En even verder: “Niettegenstaande door mij herhaaldelijk op tariefs-verlaging is aangedrongen, was dit tot nu toe niet gebeurd. Door mij is opdracht gegeven de tarieven belangrijk te verlagen4.”

Verzet

De bazen van de Heidemij waren oppermachtig. Voor het minste of geringste schorsten of ontsloegen ze arbeiders die direct uitgesloten werden van steun, zodat het hele gezin honger leed. Met staken konden de arbeiders weinig druk zetten. De overheid vond het niet erg als een project een paar weken of zelfs maanden later afgerond zou worden. Het was geen commerciële onderneming. Bovendien bespaarde zij dan uitgaven, omdat ze geen loon hoefde uit te betalen. 
	De christelijke en katholieke vakbondsfederaties waren principieel tegen staken. Zelfs het socialistische NVV vond “staken bij werkverschaffing dwaasheid. De stakers worden steeds de dupe.” Ook de SDAP, de grote socialistische politiek partij, wilde niets met stakingen te maken hebben. Zij veroordeelde die als “communistische ophitserij (..) onverantwoordelijk spel, de arbeidersbeweging onwaardig.” De kleine radicale syndicalistische bond PAS had enige sympathie voor stakers. Alleen de CPN en haar dagblad De Tribune steunden de werkverschaffingsstakers serieus.
	Niettemin waren er om de haverklap spontane grotere en kleinere stakingen. In de periode 1931-1939 waren er in Groningen alleen al in totaal 28 officieel geregistreerde stakingen. Daarnaast liepen er geregeld arbeiders weg, saboteerden zij of weigerden werk.

Hendrik Schwertman uit Finsterwolde: “Ik heb ook nog een staking meegemaakt, tegen ongelijke lonen. Daantje Greven sprak de arbeiders toe. Maar mooi dat hij de volgende morgen op het matje werd geroepen bij de directie en werd geschorst. Och man, ik zie het nog voor me. Toen we dat hoorden, zag je alle ploegen uit hun put klimmen. Eén voor één, een machtig gezicht. ‘Greven geschorst’ zeiden we, ‘dan wij ook’. Ik denk wel vier-, vijfhonderd arbeiders hebben toen de eerste tram naar huis genomen.”

Een hoogtepunt was de goed voorbereidde staking van anderhalve week in januari 1932 op verschillende Groningse objecten. In totaal deden ongeveer 2000 arbeiders mee, er waren demonstraties van honderden mensen in Hoogezand en Veendam, relletjes in Delfzijl en de stad Groningen en acties op enkele Friese werkverschaffingen en in tal van Friese dorpen en stadjes. Winkeliers deelden worst en kleding uit. In Appingedam schonken de bakkers 620 broden aan het plaatselijke crisiscomité.

Heidemij ‘was en is gewoon technisch lichaam’

Begin dertiger jaren was de Heidemij de belangrijkste beheerder van werkverschaffingsprojecten in ons land. Eind 1932 werkten bij haar 30.000 arbeiders5 en in 1937 bijna 38.000, wat neer kwam op meer dan 80 procent van alle werkverschaffingsarbeiders6. 
	Toch onttrekt de Heidemij zich aan iedere verantwoordelijkheid over wat er op de projecten gebeurd is. Zo schreef zij in 1948: “Het frappante daarbij was, dat de Heidemaatschappij en haar ambtenaren het moesten ontgelden, terwijl deze toch niets anders deden dan de voorschriften van de Rijksdienst doorgeven en toepassen. (..) Zij was en is gewoon technisch lichaam7.”
	In werkelijkheid heeft de Heidemij zich al zeer vroeg actief ingezet om grootschalige werkverschaffingsprojecten van de grond te krijgen. Zo schrijft zij zelf enthousiast in haar jubileumboek van 1948: “In 1922 zette de Maatschappij haar stimu-lerende bemoeiingen voort (..) door het bepleiten van de urgentie tot het nemen van maatregelen ter beperking en voorkoming van werkloosheid o.a. door ontginning en werkverschaffing met geldelijke steun van de Regering8.” 
De invloed van het bedrijf was groot. Toen de regering in 1919 een ‘Commissie van Advies inzake Ontginning van Woeste Gronden’ instelde, kwamen de sleutelposities in handen van de Heidemij. Voorzitter van deze commissie werd H.J. Lovink, oudvoorzitter van de Heidemij, en ondertussen Commissaris-Generaal voor de Landbouwproductie bij de rijksoverheid; secretaris werd J.P. van Lonkhuyzen, de toenmalig directeur van de Heidemij. Het eerste rapport van deze commissie heette: ‘Advies aan den Minister van Binnenlandse Zaken en Landbouw inzake bestrijding van werkloosheid door ontginning en bevordering van ontginning met werklozen9.’ 

De werkverschaffing heeft het bedrijf geen windeieren gelegd. Had de Heidemij in 1922 een tekort van 50.000 gulden, in 1923 was dit teruggelopen tot 28.000. En in 1924, toen de Heidemij langzaamaan steeds meer werkverschaffingsprojecten beheerde, werd “op ruime schaal gebruik gemaakt van de diensten der Maatschappij, zodat de kosten werden gedekt en een sluitende rekening werd verkregen10.” In een interne bestuursnotitie uit 1931 staat te lezen: “Uit een door de Directie overgelegd overzicht blijkt nu echter, dat de grootste winst bijna geheel voortvloeit uit de werkzaamheden verricht met werkloozen11.”
	Verzet tegen de onmenselijke arbeidsomstandigheden op de werkverschaffings-objecten deed de Heidemij af als het “ondermijnende werk” van “onruststokers”, die “uit de droevige situatie politieke munt hoopten te slaan en veelal een gewillig oor vonden bij verkeerde elementen, zwakkelingen en ontevredenen12.”

Verantwoording
Voor dit artikel heb ik zeer intensief gebruik gemaakt van:
De hel van Jipsinghuizen - 1924-1939: werkverschaffing in Groningen; Cees Stolk; Uitgeverij Meinders; Winschoten, 1989.

Noten
1. De Nederlandsche Heidemaatschappij 60 jaar; Nederlandsche Heidemaat-schappij; Arnhem, 1948; pagina 213 en 200.
2. ‘Verhoudingen tussen Heidemij en overheid - kalm temidden van de strijd’; K.J.W. Peeneman; in Heidemijtijdschrift; 1988; pagina 171-186.
3. Voeten in de aarde; Marion de Boo en Robbert Coops; Terra; Zutphen, 1988; pagina 126 en 18.
4. Archief Heidemij, Rijksarchief Gelderland, inv.nr. ATD 35/C22-15; geciteerd in ‘Verhoudingen tussen Heidemij en overheid - kalm temidden van de strijd’; K.J.W. Peeneman; in Heidemijtijdschrift; 1988; ; pagina 180, 181.
5. Ontginning en werkverschaffing, en de opkomende natuurbescherming van einde 19de eeuw tot de jaren 1940/1941; A.J.G.P. Peters; Katholieke Universiteit Nijmegen; 1980; pagina 67.
6. De Nederlandsche Heidemaatschappij 60 jaar; Nederlandsche Heidemaat-schappij; Arnhem, 1948; pagina 38 en 199.
7. Idem; pagina 38 en 201.
8. Idem; pagina 18.
9. Idem; pagina 104 en 220.
10. Idem; pagina 18 en 20.
11. Geciteerd in: ‘Verhoudingen tussen Heidemij en overheid - kalm temidden van de strijd’; K.J.W. Peeneman; in Heidemij-tijdschrift; 1988; pagina 180.
12. De Nederlandsche Heidemaatschappij 60 jaar; Nederlandsche Heidemaat-schappij; Arnhem, 1948; pagina 200 en 38.

‘NIEUWE NATUUR’

boekbespreking

“Dijken doorsteken? Polders ‘ontpolderen’? De zee en de rivieren weer binnenlaten? Ik wist niet wat ik hoorde. Nederland gaat voor de zoveelste keer op de schop, nu eens niet om dijken en polders aan te leggen, maar om meren en moerassen te maken. Er is ook een naam voor: nieuwe natuur. Een naam die mij als contradictio in terminis in de oren klinkt. Nieuwe natuur: dat kan alleen in Nederland.
	“Het fenomeen intrigeerde me. Wat is dat voor natuur, die zich láát ontwikkelen? Hoe ongerept kan het landschap van Nederland zijn, een land dat grotendeels op het water is veroverd, eeuwenlang geboetseerd en gemanipuleerd is door de mens en alleen bij gratie van oneindig onderhoud blijft bestaan? Waarom moeten we, juist in het tijdperk waarin we ongekend mobiel zijn en over de hele wereld wildernis bezoeken, naast de deur ook wilde natuur hebben? 
	“Ik vroeg me af of we nu, aan het eind van de twintigste eeuw, iets anders onder ‘natuur’ verstaan dan voorgaande generaties. Inderdaad blijkt ons natuurbegrip aan periodieke verandering onderhevig - aan mode, zo u wilt. Weg met de akkers en de weilanden, nu willen we oernatuur.”

Zo begint Tracy Metz haar boek Nieuwe Natuur - reportages over veranderend landschap1. Ze bezocht ‘natuurontwikkelingsgebieden’ zoals de Millingerwaard, Tiengemeten, de Weerribben en de doorgestoken duinen bij Schoorl en ze sprak een reeks bekende en onbekende voor- en tegenstanders van de ‘nieuwe natuur’. Het resultaat is een zeer prettig leesbaar boek, waarin alle meningen de ruimte krijgen, en waarvan de toon beschrijvend, vriendelijk en kritisch is en zeker niet cynisch. Aan het eind van het boek zet Metz de belangrijkste argumenten naast elkaar en trekt ze haar eigen conclusies.

Metz: “Het concept achter nieuwe natuur is simpel: als we een aantal ingrepen uit het verleden ongedaan maken en de oorspronkelijke toestand zoveel mogelijk herstellen, zal de natuur zichzelf verder reguleren. Voorwaarde is dan wel dat de landbouw zich uit de nieuwe natuurgebieden terugtrekt. Om het financieel haalbaar te maken werken de natuurmakers samen met de bedrijven die delfstoffen - klei, zand en grind - uit de bodem halen. Als het ‘ontgronden’ op een natuurlijke manier gebeurt, kan het landschap zijn oorspronkelijke reliëf terugkrijgen. En met de opbrengsten wordt nieuwe natuur aangelegd. De hele operatie moet uiteindelijk budgettair neutraal zijn. Als bij toverslag zijn economie en ecologie elkaars bondgenoot geworden. Een win-win-situatie, zoals dat eind jaren negentig heet. Wouter Helmer (van het commerciële Bureau Stroming2): “We zijn misschien idealisten, maar zeker ook realisten: natuur in het laattwintigste-eeuwse Nederland is met handen en voeten gekoppeld aan maatschappelijke belangen. De nieuwe natuur moet een binding zoeken met een economische motor van nu.”
	“Het idee was een schot in de roos. Opmerkelijk snel werd de maakbare natuur tot overheidsbeleid. In 1990 werd het Natuurbeleidsplan van kracht, waarin wordt bepaald dat er in Nederland in 2015 250.000 hectare meer natuur moet zijn, waarvan 50.000 ‘nieuwe natuur’. Voor het eerst in deze eeuw neemt het areaal natuurgebied in Nederland toe.”

Schrijver Willem van Toorn

“Er is geen stukje Nederland te vinden dat niet gecultiveerd is, of dat nou door boeren is of door het aanleggen van parken of wat dan ook. Je zal mij niet de lof horen zingen van de Nederlandse boer; de schaalvergroting van na de oorlog heeft ontzettend veel landschap kapot gemaakt. Maar ga in ‘s hemelsnaam niet helemaal terug tot voor de jaartelling, terwijl je weet dat dat helemaal niet kan, maar probeer een verrijking te vinden in het ontwerpen van het landschap: terug naar kleinschaligheid, stukjes laten verwilderen. Geef boeren subsidie om fiets- en wandelpaden door het agrarisch gebied aan te leggen, zoals je bijvoorbeeld door Engeland hebt. Dan kunnen mensen het land beleven, in plaats van er alleen naar te kijken vanaf een dijk.
	(..) “In het rivierengebied zie je prachtige uiterwaarden die eeuwenlang steeds een beetje van vorm veranderd zijn, die overstroomd zijn, door boeren gebruikt, waar vee in loopt en meidoornbosjes in staan... Dat vind ik heel mooie landschappen, die ook eindeloos vaak door de schilders van de Gouden Eeuw zijn afgebeeld. (..) Ik zag onlangs dat ergens in de buurt van Neerrijnen, op een plek die mij zeer dierbaar is, plotseling wetlands tegen de dijk aangeplakt liggen. Dat is een stukje waar veel klei is afgegraven voor de dijkverzwaring. Daar zijn geulen en gaten ontstaan en dat worden tegenwoordig wetlands genoemd.
	(..) “Waarom moet je een verfijnd cultuurgebied gebruiken om wetlands aan te leggen, net daar waar ze eeuwenlang bezig zijn geweest de rivier in bedwang te houden? Waarom moeten we dat menselijk ingrijpen - dat allerlei mooie vormen heeft opgeleverd - terugdraaien? Daarmee pak je een deel van mijn geschiedenis en die van mijn familie af.”

“Eigenlijk ben ik nog steeds een aanhanger van Jac. P. Thijsse. (..) Wat zo mooi is aan Thijsse is hoe hij beschrijft dat in dat cultuurlandschap van ons allerlei soorten vogels en zoogdieren voorkomen. Daar hoef je de Achterhoek niet voor op zijn kop te zetten. In al zijn gecultiveerdheid was de Achterhoek toch een bron van veel natuur. Mij fascineert de combinatie van natuur en cultuur.
	(..) “Ik werd in het rivierengebied een keer aangesproken door een van de bedenkers van zo’n wetland-gebied. Hij zei verontwaardigd: “U doet net alsof u een weiland met koeien zo mooi vindt! Dat was voor hem het slechtste wat er was. Maar hij had gelijk: ik vind een weiland met koeien inderdaad hartstikke mooi.”

“De nieuwe natuur gaat niet met verhalen gepaard. Het cultuurlandschap zit vol verhalen. Mijn opa kon vertellen over de uiterwaarden, waarom de huizen er zo in elkaar zaten, wanneer het hoogwater was geweest. Mijn moeder vertelde dat ze als klein meisje met vriendinnetjes vanaf de stadsmuur van Tiel haar handen in de rivier waste, zo hoog was het water. Dat heeft te maken met bewoond gebied, daar zit geschiedenis in. Terwijl die natuurgebieden ons op zichzelf niets mee te delen hebben.”

Landschapsarchitect Han Lörzing

“Op dit ogenblik is het in de mode om oernatuur - uiteraard onder menselijke condities - tot stand te willen brengen. Daarbij wordt niet of nauwelijks gelet op de cultuurlijke component. Maar uiteindelijk zal iedereen ontdekken dat je er toch niet zoveel mee kunt. je krijgt ‘de eentonigheid van de afwisseling’: gebieden waar alles door elkaar staat, suggereren afwisseling, maar op hoger schaalniveau is het volstrekt eentonig. Millingerwaard, Blauwe Kamer, ‘t is steeds meer van hetzelfde, alleen staan er de ene keer koniks en de andere keer przewalski’s. Die eentonigheid gaat ons op den duur tegenstaan.
	(..) “De nieuwe natuur is uit het niets opgekomen. Twintig, dertig jaar geleden was men braaf bezig cultuurlandschappen te beschermen. Dat is nu niet verdwenen, het is alleen even op de achtergrond geraakt. Het kabaal van de nieuwe natuur heeft leuke experimenten opgeleverd, maar op een gegeven moment raakt het momentum over. Dan zul je weerstand krijgen bij het publiek, dat steeds hetzelfde ziet, en daardoor bij beleidsmakers en politici, die dat oppikken.
	(..) “Het leuke van het Nederlandse landschap is uiteindelijk de combinatie van aan de natuur ontleende vormen en nadrukkelijk aanwezige menselijke toevoegingen. In de ooibossen verdwijnt geleidelijk de menselijke component - waarmee tevens de spanning verdwijnt die voor het Nederlandse landschap altijd bepalend is geweest.
	(..) “Eén ding begrijp ik wel: met het cultuurlandschap is geleidelijk aan iets misgegaan. Je kunt het moeilijk dateren, maar volgens mij was het de grote golf ruilverkavelingen van na de oorlog die mensen heeft vervreemd van het cultuurlandschap. Zeker twee derde van het Nederlandse cultuurlandschap is sinds 1930 minstens één keer geheel op de schop gegaan, sommige gebieden wel twee keer. Een kleine groep vond dat een fantastische prestatie, maar een hele grote groep heeft er van begin af aan moeite mee gehad. Op een gegeven moment zijn de veranderingen in het landschap te grootschalig geworden en volgden ze elkaar net iets te snel op, waardoor het publiek het niet meer kon of wilde volgen. De naoorlogse ruilverkavelingen waren een schaamteloze rechttrekkerij. Uit pure reactie is men dingen gaan omarmen die er helemaal tegenin gingen.”

Hoogleraar rurale sociologie Jan Douwe van der Ploeg

“Inhoudelijk is het idee van een nieuwe natuur die ongerept zou zijn, die totaal buiten de invloedssfeer van het menselijke zou liggen, een pure fictie. Wetenschappelijk is het onmogelijk staande te houden. Als je kijkt naar de praktijken waarnaar verwezen wordt, dan blijkt het een vlag te zijn die de lading absoluut niet dekt. Je vraagt je af waarom goede bedoelingen door dit soort ficties moeten worden gedekt.
	“Een van de stokpaarden van de natuurbeweging zijn de Oostvaardersplassen. Een prachtig gebied, maar let wel: het is ontstaan, en kan nu functioneren, dankzij een meerledige menselijke invloed. Dankzij de Afsluitdijk, dankzij de Flevopolder, en omdat er indertijd is gezegd: ‘t is een stukje onland, we doen er niks mee. En omdat er bij tijd en wijle vee in wordt geweid. En omdat er gigantische velden omheen liggen waar de ganzen kunnen foerageren. Die foerageren niet in de Oostvaardersplassen zelf, ze hebben weilanden nodig waar voer op staat. Daarom zie je bijvoorbeeld in Friesland dat boeren er doelbewust voor zorgen dat er op het eind van het jaar nog een beetje bemest wordt, dan staat er in het voorjaar gras op het land voor de ganzen. Je hebt natuurgebieden waar ze vaak zitten of nestelen, maar foerageren doen ze altijd op boerenland. Dat evenwicht is onmisbaar: zonder het een gaat het ander niet.
	(..) “Een van de opmerkelijke tendensen in het landschap nu is dat juist in de natuurgebieden de biodiversiteit vaak sterk terugloopt en zelfs behoorlijk onder druk komt te staan. Omdát het menselijk ingrijpen andersoortig is geworden: de natuurgebieden worden nu onvoldoende beheerd. Niet alleen omdat er niet genoeg geld voor is, ook omdat men de illusie heeft dat naarmate je de zaak meer aan z’n lot overlaat, er meer en ‘betere’ natuur zal ontstaan. De natuur wordt zelf slachtoffer van die fictie.”

“Zowel Natuurmonumenten als Staatsbosbeheer en alle Provinciale Landschappen hebben nadrukkelijk gekozen voor het verwerven van grond boven het beheren. (..) Dat is een bedrijfseconomische tactiek. Grond kunnen ze goedkoop krijgen, vaak om niet - de overheid koopt boerenland met de belastingcenten van ons allemaal en schuift het naar hen door - maar beheer moeten ze wel betalen. Dus zeggen ze, laten we dat beheer maar goedkoper maken en meer grond erbij nemen.
	(..) “Het suspecte is dat deze grondhonger zo griezelig nauw aansluit bij hun eigen politiek-economische situatie als onderneming. Ze wíllen weinig geld besteden aan beheer, want goed beheer is duur en vraagt vaak om behoorlijke ingrepen. Je moet de waterhuishouding regelen, je moet rooien, plaggen, maaien. Waarom is de Hoge Veluwe zo mooi? Omdat er voortdurend gekapt wordt. Anders groeit de hele donderse bende dicht en is er niets meer aan. Waarom zijn er nog heidevelden? Omdat ze voortdurend worden geplagd. (..) Daarom wordt de redenering aangepast: voor het eerst in de geschiedenis van Nederland zou ineens een heel gering beheer juist heel goed zijn.”

“We zijn het meest verstedelijkte land van West-Europa, we hebben een landbouw die meer dan elders is geïndustrialiseerd. Kennelijk roept dat een hunkering op naar een tegenpool. ‘Puur natuur’ is onze aflaat. (..) De landbouw kan de drager zijn van landschappen en de daarin besloten natuurwaarden. Maar landbouw kan ook extreem vernietigend zijn. (..) Met het enorme moderniseringsoffensief in de Nederlandse landbouw aan het begin van de jaren zestig is inderdaad verschrikkelijk veel teloorgegaan.”

Boeren Jan Spaans en Henk de Gier

Wat Jan Spaans, boer uit Waterland vlak ten noorden van Amsterdam, vooral steekt is de liefdeloosheid waarmee één soort natuur als de enig juiste wordt ‘gepromoot’. “Zonder oog voor de details, voor het kleinschalige, bereik je in dit complexe, duizend jaar oude landschap niets.” Neem nu het kemphanenveldje. “Bij het Kinselmeer lag zo’n veld waar die vogels generatie na generatie naar terugkeren om te baltsen. Nu is die grond door Staatsbosbeheer opgekocht, dat daar een rietmoeras moest en zou maken. Ik heb de ‘ontwerper’ van dat moeras gesproken - ook al zoiets, dat je daar een ontwerper voor hebt - en toen bleek dat hij hier nog nooit was geweest! Wat er al was, was niet interessant, alleen wat er ging komen.”
	Henk de Gier, boer uit dezelfde streek, is nog feller: “Het is ruilverkavelings-natuur die ze maken, met al dat graven en spitten, en dan zetten ze er paarden en koeien in die niet in Nederland thuishoren. Het is een kopie van iets uit een boek. Maar wat ik vooral slecht vind, is de polarisatie die daarmee weer ontstaat tussen boeren en natuurbeschermers. We waren elkaar in veel opzichten toegenaderd, maar met het agressieve beleid van de natuurontwikkeling zie je het wantrouwen terugkomen. Zonde.” Waterland moet een boerenstreek blijven, vindt hij, waar de boeren niet als loonwerkers worden ingehuurd, maar zelf eigenaar van hun grond zijn.”

Conclusies

Tracy Metz: “Al snel bleek in de loop van mijn rondgang langs de nieuwe natuurgebieden dat de prangende vraag was: van wie is het platteland? Boeren hebben nog altijd ruim de helft van Nederland in bezit, maar de zeggenschap ligt inmiddels elders: in de stad en bij de overheid. Behalve een revolutie in de ruimtelijke ordening vertegenwoordigt de nieuwe natuur dus ook een ingrijpende sociale omwenteling. De natuurorganisaties, het Wereld Natuur Fonds en de Vereniging Natuurmonumenten voorop, zitten als een bok op de haverkist. Met een uitgekiend pr-beleid en de zelfverzekerdheid die hun succes met zich meebrengt - de natuurbescherming heeft tegenwoordig een grotere aanhang dan de politieke partijen of de kerk - zijn zij de motor achter de herinrichting van Nederland. 
	(..) “Met de nieuwe natuur heeft de natuurbescherming zowel een nieuwe missie als een nieuwe markt ontdekt. Het aantal leden van natuurorganisaties is in vijf jaar tijd ruim verdubbeld. (..) De omslag van een defensieve strategie naar een offensieve (van het beschermen van oude naar het aanleggen van nieuwe natuurgebieden - jps) is zeker voor een deel te danken aan het feit dat de natuurorganisaties eindelijk een positieve boodschap hebben: nadat er decennia lang alleen maar achteruitgang te melden viel, gaat het weer goed, nou ja, minder slecht met de natuur. Wat populariteit bij het publiek betreft, doet ‘natuur’ het momenteel beter dan ‘milieu’. Is de gevoelswaarde van het milieu bezorgdheid, die van natuur is upbeat, een wervend succesverhaal.”

“De nieuwe natuur wekt een pretentie die het mijns inziens nooit waar kan maken, namelijk dat you can have your cake and eat it too. Bedoeld of onbedoeld, de boodschap is dat we meer wegen, meer woonwijken, meer hogesnelheids- en vrachttreinen, meer bedrijventerreinen en meer vliegreizen kunnen hebben, en ook nog meer natuur. Het is een wonder. Zo bezien past de nieuwe natuur huiveringwekkend goed bij de consumptiemaatschappij. Zo was het niet bedoeld, maar zo werkt het wel. (..) Laten we eerlijk zijn, de natuur kan nog zo populair zijn en een eigen beleidsnota hebben, er wordt geen landingsbaan of snelweg minder om aangelegd.”

Nawoord
Voor deze boekbespreking heb ik de scherpste, de meest kritische alinea’s bij elkaar gezet. Dat geeft een vertekend beeld van het boek, waarin voorstanders ruimschoots aan bod komen, waarin heel wat waarderende opmerkingen staan en waarin je ook mooie natuurbeschrijvingen aantreft. De citaten die ik uitgekozen heb geven samen wel een overzicht van de bezwaren die kleven aan de ‘nieuwe natuur’. Daar is het me in dit artikel om te doen, omdat je deze geluiden in de media niet vaak tegenkomt.

Noten
1. Nieuwe Natuur - reportages over veranderend landschap; Tracy Metz met foto’s van Theo Baart; Ambo; Amsterdam, 1998; 216 pagina’s; f 38,90.
2. Wouter Helmer is medeoprichter van het Bureau Stroming, een commercieel bureau op het gebied van natuurontwikkeling, en de daaraan gelieerde Stichting Ark. De stichting beheert inmiddels vijftig nieuwe natuurgebieden voornamelijk in opdracht van het Wereld Natuur Fonds.